زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

تواضع محمد بن مسلم

محمد بن مسلم چنان كه در كتاب های رجال آمده از اعاظم اصحاب حضرت امام باقر و حضرت امام صادق (علیهما السلام) و از راویان حدیث و بسیار مورد اطمینان و انسانی عادل است كه روایات اهل بیت او را جزء مقربان و صدّیقان دانسته اند .
ابونصر می گوید : از عبدالله بن محمد بن خالد درباره ی محمد بن مسلم پرسیدم ؟ گفت : مردی بسیار بزرگوار ولی از نظر مال دنیایی تنگدست بود ، امام باقر (علیه السلام) به او فرمود : ای محمد ! فروتنی پیشه كن . زمانی كه به كوفه بازگشت ظرفی بافته شده از نی كه معمولا در آن خرما می ریختند پر از خرما با ترازویی برداشت و كنار در مسجد جامع نشست و صدایش را به خرمافروشی بلند كرد .
عشیره ی او نزدش آمدند و گفتند : با این كاری كه پیشه كرده ای ما را رسوا
﴿صفحه 354﴾
ساختی این كار در شأن تو و قبیله ی ما نیست . گفت مولایم حضرت باقر (علیه السلام) مرا به یكی از خصلت های اخلاقی و حسنات نفسی كه تواضع است فرمان داده و من هرگز با پیشوا و رهبر الهی ام مخالفت نمیورزم و اینجا را ترك نمی كنم تا از فروش همه ی خرما آسوده شوم . قبیله اش به او گفتند : اكنون كه برای خود از شغل و كسب چاره ای نمی بینی ، پس در میان بازار آسیاب داران برو و آسیاب و شتری برای آسیا كردن گندم و جو آماده كن .

تواضع شگفت آور پیامبر

امام صادق (علیه السلام) می فرماید : مردی بیابانی نزد پیامبر اسلام آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! با این ناقه ات با من مسابقه می دهی ؟ حضرت با او مسابقه داد و مرد بیابانی مسابقه را برد . پیامبر به او فرمود : شما شتر مرا بالا بردید ، خدا دوست داشت كه آن را پایین بیاورد ، كوه ها در برابر كشتی نوح گردنكشی كردند و كوه جودی نهایت تواضع را از خود نشان داد ، خدا هم كشتی نوح را بر آن فرود آورد(489) .
و نیز امام صادق (علیه السلام) می فرماید :
رسول خدا شب پنج شنبه ای در مسجد قبا افطار كرد ، پس از افطار فرمود آیا آبی برای خوردن یافت می شود ؟ اوس بن خولی انصاری قدحی بزرگ از آب مخلوط با عسل برای حضرت آورد ، هنگامی كه لب به آن قدح زد قدح را از لب مبارك دور كرد و فرمود : دو آشامیدنی است كه به یكی اكتفا می شود ، من
﴿صفحه 355﴾
این مخلوط را نمی خورم و بر مردم هم حرام نمی كنم ولی برای خدا فروتنی می نمایم ; زیرا هركس برای خدا فروتنی كند خدا او را رفعت می دهد و هركس تكبر ورزد خدا او را پست می نماید ، و كسی كه در معیشتش میانه روی پیشه كند خدا به او روزی می بخشد و كسی كه ولخرجی كند خدا او را محروم می نماید ، و كسی كه بسیار یاد مرگ كند خدا به او محبت میورزد(490) .
امام صادق (علیه السلام) فرمود : خدا به داود وحی كرد :
یَا دَاوُدَ كَما أنّ أقرَبَ النَّاسِ مِنَ اللهِ المُتَواضِعوُنَ ، كَذلِكَ أبعَدُ النّاسِ مِنَ اللهِ المُتَكبِّرُونَ(491) .
ای داود ! چنان كه نزدیك ترین مردم به خدا فروتنانند ، دورترین مردم از خدا متكبرانند .
علامه ی مجلسی در رابطه با تواضع می فرماید :
تواضع ترك تكبّر و ذلت و خاكساری در برابر پیامبر و امامان و مردم مؤمن است ، تواضع نفرت از رفعت و چیره گی است و همه ی این امور موجب قرب انسان به حق و ضدش موجب دوری انسان از خداست(492) .
در هر صورت تواضع و فروتنی در برابر حق و شؤون حق كه از جلوه هایش
﴿صفحه 356﴾
قبول فرمان های خدا و اوامر و نواهی پیامبر و خواسته های امامان و نرمی داشتن در برابر زن و فرزند و پدر و مادر و عموم مردم است از باارزش ترین زیبایی های اخلاق و از حسنات ملكوتیه و خصال عرشیه است .
لقمان حكیم پس از این كه فرزندش را به تواضع توجه می دهد می فرماید : آنان كه خود را زرنگ و تیز می دانند و تصور می كنند این زرنگی و تیزی آنان را از حق بی نیاز می نماید سخت در اشتباهند ; زیرا زرنگ و تیز با همه ی زرنگی و تیزیش نزد حق بی مقدار و ناچیز است و بدون حق ارزش قابل توجهی ندارد .

تقوا و پرهیزكاری

لقمان در سخنان حكیمانه اش به فرزندش می گوید : در این دنیایی كه دریایی عمیق است و خلق بسیاری در آن غرق شده اند كشتی خود را تقوا قرار داده تا این كشتی تو را از میان امواج خطر و طوفان های خانمان برانداز هوا و هوس سالم به ساحل نجات برساند .
تقوا از ماده ی « وقی » است . وقی یعنی حصار ، قلعه ی حمایت ، حافظ ، نگهدار و سپر كه این حصار محكم الهی با تمرین ترك گناه به وجود می آید و انسان را در پناه و حمایت و حفظ خود قرار می دهد و در نتیجه در دنیا از شرور و فتن و فساد و معصیت و گناه و تجاوز در امان قرار می گیرد و در آخرت از عذاب دوزخ و آتش ابد مصونیت می یابد .
از امام صادق (علیه السلام) از تفسیر تقوا پرسیدند : حضرت جوابی معنوی و پاسخی ملكوتی دادند :
أن لاَ یَفْقِدَك اللهُ حَیثُ أمرَك وَلاَ یَراك حَیثُ نَهاك(493) .
﴿صفحه 357﴾
در آنجا و در موقعیت و مكانتی كه فرمانت داده قرار داشته باشی (مانند بودن در همه ی عبادات و بودن در عرصه ی خدمت به خلق و انجام كار خیر جایت را خالی نبیند ) و در آنجا كه تو را نهی فرموده نباشی مشاهده ات نكند .
و این توضیح حضرت در حقیقت بیان عمق تقواست .