زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

ارزش تحصیل ادب

چه مطلب شگفت آوری است كه از امام به حق ناطق حضرت صادق (علیه السلام)
﴿صفحه 348﴾
روایت شده است كه ارزش آداب انسانی و حسنات اخلاقی به اندازه ای است كه اگر دو روز عمرت را به تأخیر انداختند ، یك روزش را برای تحصیل حسنات و آداب بگذار ، نه برای نماز و روزه و حج و روز دیگرش را برای كمك گرفتن از حسنات برای مرگی آبرومند و معنوی :
إن أُجِّلَتْ فِی عُمُرِكَ یَوْمَینِ فَاجْعَل أحَدَهُما لاَِدَبِك لِتَسْتَعِینَ بِهِ عَلَی یَومِ مَوتِكَ(482) .
اگر دو روز عمرت را به تأخیر انداختند ، یكی از آن دو روز را برای به دست آوردن ادب كه حسنات اخلاقی و حقایق معنوی است قرار داده تا به وسیله ی آن برای روز مرگت یاری بجویی .
ادب و آراستگی و حسنات اخلاقی وقتی بر صفحه ی باعظمت وجود انسان نقش می بندد ، انسان احساس شرافت و بزرگواری و ارزش و كرامت می كند و چون دریایی از خصلت های مثبت و ملكات معنوی را با خود دارد ، دنیا و عناصرش در دیده ی او كوچك می نماید و به همین سبب خود را به امور مادی هرچه باشد و هرچند باشد نمی فروشد ، بلكه دنیا و عناصرش را نیز مطابق با مقررات قرآن و آثار اهل بیت (علیهم السلام) برای بیشتر كردن كرامت و شرافتش به كار می گیرد .
از حضرت سجاد (علیه السلام) روایت شده است :
مَن كَرُمَتْ عَلَیهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَیهِ الدُّنیا(483) .
كسی كه احساس شرافت و بزرگواری می نماید ، دنیا نزد او خوار و بی مقدار است .
﴿صفحه 349﴾
آری ، كسی كه دریایی بی ساحل از شرافت و كرامت و زیبایی های اخلاقی را با خود دار حكومت دنیایی و امارت بردم اگر در دست او همراه با عدالت ورزی نباشد در نظرش از كفش كهنه و پاره ای كه جز خودش حوصله ی وصله بر آن را ندارد خوارتر و حقیرتر است و این ارزیابی از شخصیتی الهی و ملكوتی كه همه ی هستی گنجایش عظمتش را نداشت چون امیرالمؤمنین(علیه السلام) است ، همان انسان والایی كه وقتی اهل تقوا و اولیای الهی را برای صحابی بزرگوارش معرفی می كند ، در بخشی از گفتارش می فرماید :
عَظُمَ الخَالِقُ فِی أنفُسِهِم فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أعیُنِهِم(484) .
آفریننده ی هستی در باطنشان عظیم و غیر او در دیدگانشان كوچك و حقیر است .

زیبایی های اخلاقی از دیدگاه لقمان حكیم

حضرت موسی بن جعفر (علیهما السلام) در ضمن توضیح و تفسیر عقل و بیان جنود و لشكر این نعمت بی نظیر و اشاره به منافع این گوهر و درّ گرانمایه عرصه ی هستی برای شاگرد كم نظیر مكتب اسلام ، آگاه خبیر و دانای بصیر ، هشام بن حكم از قول لقمان حكیم آن یگانه ی فرزانه ، كه پروردگار مهربان او را به خاطر آراسته بودنش به حسنات اخلاقی به مقام حكمت برگزید در نصیحت به فرزندش روایت می كند كه به فرزندش فرمود :
تَواضَعْ لِلحَقِّ تَكُنْ أعقَلَ النّاسِ وَإنَّ الكَیِّسَ لَدَی الحَقِّ یَسیرٌ . یَا بُنَیَّ ! إنَّ الدُّنیا بَحرٌ عَمِیقٌ قَد غَرِقَ فِیها عالَمٌ كَثِیر ، فَلْتَكُن سَفِینَتُكَ فِیهَا تَقوَی اللهِ ، وَحَشْوُهَا
﴿صفحه 350﴾
الإیمانَ ، وشِراعُهَا التَوَكُّلَ ، وَقَیِّمُها العَقلَ ، وَدَلیلُهَا العِلمَ ، وَسُكَّانُهَا الصَّبرَ(485) .
در برابر حق تواضع و فروتنی كن تا عاقل ترین مردم به حساب آیی و بی تردید انسان زرنگ و زیرك نزد حق بی مقدار و اندك است ; زیرا ارزش انسان در تواضع به حق است نه زیركی و زرنگی . پسرم ! دنیا دریایی ژرف و عمیق است ، خلق بسیاری در آن غرق شده اند ، پس باید كشتی تو در این دریا برای رسیدن به ساحل نجات تقوای الهی و پرهیزكاری باشد ، و بارش ایمان ، و بادبانش توكل ، و ملاحش عقل ، و قطب نمایش علم ، و سكانش استقامت و صبر .
در این قطعه ی ناب به حقایقی سعادت بخش و واقعیاتی باارزش چون تواضع و تقوا ، ایمان ، توكل ، عقل ، علم و صبر اشاره شده است كه هر یك از آنها به تناسب این نوشتار نیاز به توضیح دارد .

تواضع

تواضع و فروتنی كه از زیباترین خصلت های اخلاقی است حالتی در باطن است كه انسان را وادار می كند در برابر خدا و پیامبران و امامان و اولیا و مردمی كه شایسته هستند به آنان تواضع شود نرمی نشان دهد و به خواسته های ثمربخش آنان گردن نهد و حق را در همه ی شؤونش بپذیرد .
تواضع حالتی ضد كبر است ; كبر یعنی : آن مایه ی آلوده ای كه از آن ابلیس به وجود می آید و شیاطین جنی و انسی از آن شكل می گیرند ، و چون در زمامداری قرار گیرد او را تبدیل به فرعون می كند ، و چون سراغ ثروتمندی رود وی را به صورت قارون نمایان می كند ، و هنگامی كه در مردم قرار گیرد از آنان فاسد
﴿صفحه 351﴾
و مفسد و یاغی و طاغی و مجرم و منافق و مشرك و كافر می سازد .
به راستی تواضع و فروتنی سر رفعت انسان را به عرش محبوبیت نزد خدا و خلق خدا می رساند ، مردم از متكبر فخرفروش طبیعتاً نفرت دارند و از متواضع خاكسار با جان و دل استقبال می كنند .