فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

پاداش حسن خلق

در روایتی درباره ی پاداش این عبادت عظیم ولی بی زحمت می خوانیم كه امام صادق (علیه السلام) فرموده :
إنّ اللهَ تَبارَكَ وَتَعالَی لَیُعْطِی العَبْدَ مِن الثَّوابِ عَلَی حُسْنِ الخُلُقِ كَما یُعْطِی
﴿صفحه 336﴾
المُجاهِدَ فِی سَبیلِ اللهِ یَغدُو عَلَیهِ وَیَرُوحُ(471) .
خدای تبارك و تعالی یقیناً بنده ی خود را بر حسن خلق پاداشی چون پاداش رزمنده ای كه شبانه روز در راه خدا می رزمیده عطا می كند .
انسان وقتی همه ی مردم را ـ از زن و فرزند گرفته تا غریبه ترین غریبه ها ـ بنده ی خدا ببیند و خود را نیز در همان جایگاه مشاهده كند و این حقیقت را هم به خود بقبولاند كه همه از او بهترند ، جایی برای به كارگیری زشتی های اخلاق نسبت به بندگان خدا نمی ماند ، بلكه كوشش انسان در این نقطه متمركز می شود كه با همگان در سایه ی پرمایه ی حسنات اخلاقی رفتار كند و حتی بدی های اخلاقی آنان را با زیبایی های اخلاقی پاسخ دهد ، چنان كه خدای مهربان در قرآن مجید از پیامبرش ، تلافی بدی ها را با خوبی ها خواسته ، و این واقعیت در حقیقت اوج اخلاق و قلّه ی معنوی خصلت های مثبت است .
( وَلاَ تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَلاَ الْسَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَكَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ * وَمَا یُلَقَّاهَا إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَمَا یُلَقَّاهَا إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِیم )(472) .
و نیكی با بدی یكسان است . ] بدی را [ به آنچه خود بهتر است دفع كن ; آن گاه كسی كه میان تو و میان او دشمنی است ، گویی دوستی یكدل می گردد . و این ] خصلت [ را جز كسانی كه شكیبا بوده اند نمی یابند و آن را جز صاحب بهره ای بزرگ ، نخواهد یافت .
آیه ای است كم نظیر ، همراه با عالی ترین مسائل معنوی و ارزشی ، در بخش اوّل آیه اعلام می كند كه هرگز حسنه و نیكی و زشتی و بدی اخلاقی یكسان
﴿صفحه 337﴾
و برابر نیست ، حسنه ی اخلاقی راهی به سوی قرب و رضای خداست ، و زشتی اخلاقی راهی به سوی سخط و خشم حق و آتش دوزخ است ، حسنه ی اخلاقی مایه ی ارزش انسان و امنیت و آرامش و دل خوشی فرد و خانواده و جامعه ، و زشتی اخلاقی مایه ی پستی و ناامنی و اضطراب فرد و خانواده و جامعه است .
در بخش دوم آیه ، فرمان حكیمانه می دهد ، زشتی اخلاقی دیگران را به خود با روش اخلاقی بهتر و حالتی كه نیكوتر است دفع كن كه ناگهان میان تو و كسی دشمنی است گویا یاری و دوستی نزدیك و خودمانی است .
در بخش سوم آیه ، می گوید این حسنه ی اخلاقی بهتر و برتر را كه مقابله ی بدی با روشنی كه روش بهتر است نمی پذیرند مگر كسانی كه وجودشان را از انتقام گرفتن منع می كنند ، و بر مرز حقایق اخلاقی ثبات و پایداری می نمایند .
در بخش پایانی آیه ، می فرماید این روش را نمی پذیرند مگر آنان كه از خیر و كمال و كرامت و بزرگواری نصیب عظیم دارند .

پاداش صبر و بردباری

آری ، صبر نمودن و پایداری نشان دادن و ثبات قدم داشتن در امر معنوی ، و در برابر تلخی ها و برخوردهای نامناسب دیگران برای استوار شدن حقایق اخلاقی در عمق نفس عبادتی بسیار مهم و دارای پاداشی باارزش است .
امام باقر (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می كند :
إذا كانَ یَومَ القیامَة جَمَعَ الله عزّ وجلّ الخلائِقَ فِی صَعید وَاحد ، ونادی مُناد مِن عند اللهِ یَسمَعُ آخرُهم كما یَسمَعُ أوّلُهم یقولُ : أین أهلُ الصبرِ ؟ قَالَ : فیقومُ عُنُقٌ مِن النّاسِ مُستَقبِلُهم زُمرةٌ مِن المَلائِكةِ فیقولونَ لَهُم : ما كانَ صبرُكُم هَذا الَّذی صَبَرتُم؟ فیقولون : صَبَرنا أنفُسنا علی طاعةِ الله وصَبَرناها عَن مَعصِیةِ الله . قال: فَیُنادی مُناد مِن عِندَ الله : صَدَقَ عِبادِی خَلَوْا سبیلَهُم لِیدخُلوا الجنّةَ بِغَیرِ
﴿صفحه 338﴾
حساب(473).
هنگامی كه روز قیامت شود خدا همه را در یك سرزمین جمع می كند و از جانب خدا ندا دهنده ای ندا می دهد كه اولین و آخرین آن ندا را می شنوند می گوید : اهل صبر و شكیبایی كجایند ؟ پس گروهی از مردم از جای برمی خیزند و دسته ای از فرشتگان از آنان استقبال می كنند و به آنان می گویند : صبر شما چه بود ؟ می گویند : ما وجودمان را بر طاعت خدا نگاه داشتیم و نسبت به معصیتش حبس نمودیم . پس ندا دهنده ای از سوی خدا ندا می دهد : بندگانم راست می گویند ، راه را به روی آنان باز كنید تا بدون حساب وارد بهشت شوند .

پیوند میان خالق و مخلوق

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید : خدا حسنات اخلاقی را پیوند بین خود و بندگانش به شمار آورده و در این زمینه روایت بسیار مهمی از حضرت نقل شده ، كه نمونه ی آن در كتاب های روایی بسیار كم است :
أنّه قَالَ لِوَلَدِهِ إنّ اللهَ عَزَّ وَجلَّ جَعَلَ مَحاسِنَ الأخلاَقِ وُصلَةً بَینَهُ وَبَیْنَ عِبَادِهِ فیجب أحَدَكُم أن یتمسَكَ بِخُلُق مُتَّصل باللهِ(474).
به فرزندانش فرمود : بی تردید خدای عزّ و جلّ زیبایی های اخلاق را پیوند میان خود و بندگانش قرار داده ، پس به هر یك از شما واجب است متمسك به اخلاق متصل به خدا شود .
امام صادق (علیه السلام) در رابطه با زیبایی های اخلاقی می فرماید :
﴿صفحه 339﴾
اخلاق نیكو و خصلت های زیبا جمال در دنیا و نگاه دارنده ی انسان از عذاب در آخرت است ، كمال دین به آن است ، و مایه ی تقرب به سوی خداست ، و حسنات اخلاقی در همه ی انبیا و اولیا و اوصیا موجود بوده است . . . و آنچه در حقیقت زیبایی های اخلاقی است جز خدا كسی نمی داند ، پیامبر فرمود : حاتم روزگار ما حسن خلق و صفات حسنه است و حسن خلق لطیف ترین حقیقت در دین و سنگین ترین مایه در میزان است(475) .