زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

نیازمندی های انسان در مسأله ی حسنات اخلاقی

راه یافتگان به عرصه گاه حسنات اخلاقی ، و آراستگان به زیبایی های معنوی ، و دارندگان خصلت های ارزشی ، و پاك دامنان از زشتی های نفسانی عقیده دارند هر انسانی برای رسیدن به فضایل انسانی و خصلت های ملكوتی ، و حالات ارزشمند باطنی به پنج حقیقت نیازمند است :
1 . معرفت و آگاهی به زیبایی های اخلاقی .
2 . دلبستگی و عشق ورزی به آنها .
3 . به كار گرفتن آن حسنات آسمانی و ملكات عرشی .
4 . تداوم بخشیدن نسبت به كارگیری و عمل به آنها .
5 . تبلیغ هنرمندانه و دعوت همگان با زبانی پر از مهر و محبت به آن خصلت های الهی و انسانی .
به دست آوردن معرفت به آن موارد سعادت بخش كار مشكلی نیست و رفت و آمد چندانی نیاز ندارد ، همه می توانند به كتاب هایی كه در این زمینه بزرگان
﴿صفحه 335﴾
دین و عالمان متعهد و دانشمندان دلسوز نوشته اند مراجعه كنند . نوشته های آنان تلفیقی از آیات و روایات و مباحث عقلی است و خوشبختانه برخی از آنها هم كه عربی است یا مطابق با متن عربی یا خلاصه ای از آن برای استفاده ی عموم ترجمه شده است .
مانند بزرگواری در اسلام ترجمه ی متن عربی كتاب اخلاق راغب اصفهانی ، و ترجمه ی حقایق فیض ، و اخلاق حسنهی فیض ، و معراج السعادة و نیز كتاب های مهمی كه در این زمینه در نوع خود بی نظیر است مانند جلد دوم اصول كافی ، تحف العقول ، مجموعه ی ورّام ، محجّة البیضاء ، ایمان و كفر ، بحار الانوار ، جامع السعادات و امثال این كتاب ها ، كه انسان با دقت در متن آنها به حسنات اخلاقی معرفت و آگاهی پیدا می كند ، و هنگامی كه با چشم دل مطالعه كند چراغ عشق به آن واقعیات در خانه ی دل او روشن می شود و به انسان برای آراسته شدن به آن موارد و به كار گرفتن آن ارزش ها حركت می دهد ، و آن چنان آن حسنات در مقام عمل به ذائقه ی جان او شیرین می نماید كه عاشقانه تحت هر شرایطی به تداوم بخشیدن به عمل به آنها تن می دهد ، و برای این كه دیگران هم از این بوستان همیشه بهار محروم نمانند ، به تبلیغ آن و دعوت مردم به آراسته شدن به آنها عاشقانه قدم به میدان می نهد و از دل و جان برای تحقق آنها در وجود مردم مایه می گذارد .
مردم باید بدانند كه به كار گرفتن حسنات اخلاقی از اعظم عبادات و افضل قربات است ، عبادتی كه نیاز به زحمت غسل و وضو و روی به قبله كردن ندارد .

پاداش حسن خلق

در روایتی درباره ی پاداش این عبادت عظیم ولی بی زحمت می خوانیم كه امام صادق (علیه السلام) فرموده :
إنّ اللهَ تَبارَكَ وَتَعالَی لَیُعْطِی العَبْدَ مِن الثَّوابِ عَلَی حُسْنِ الخُلُقِ كَما یُعْطِی
﴿صفحه 336﴾
المُجاهِدَ فِی سَبیلِ اللهِ یَغدُو عَلَیهِ وَیَرُوحُ(471) .
خدای تبارك و تعالی یقیناً بنده ی خود را بر حسن خلق پاداشی چون پاداش رزمنده ای كه شبانه روز در راه خدا می رزمیده عطا می كند .
انسان وقتی همه ی مردم را ـ از زن و فرزند گرفته تا غریبه ترین غریبه ها ـ بنده ی خدا ببیند و خود را نیز در همان جایگاه مشاهده كند و این حقیقت را هم به خود بقبولاند كه همه از او بهترند ، جایی برای به كارگیری زشتی های اخلاق نسبت به بندگان خدا نمی ماند ، بلكه كوشش انسان در این نقطه متمركز می شود كه با همگان در سایه ی پرمایه ی حسنات اخلاقی رفتار كند و حتی بدی های اخلاقی آنان را با زیبایی های اخلاقی پاسخ دهد ، چنان كه خدای مهربان در قرآن مجید از پیامبرش ، تلافی بدی ها را با خوبی ها خواسته ، و این واقعیت در حقیقت اوج اخلاق و قلّه ی معنوی خصلت های مثبت است .
( وَلاَ تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَلاَ الْسَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَكَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ * وَمَا یُلَقَّاهَا إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَمَا یُلَقَّاهَا إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِیم )(472) .
و نیكی با بدی یكسان است . ] بدی را [ به آنچه خود بهتر است دفع كن ; آن گاه كسی كه میان تو و میان او دشمنی است ، گویی دوستی یكدل می گردد . و این ] خصلت [ را جز كسانی كه شكیبا بوده اند نمی یابند و آن را جز صاحب بهره ای بزرگ ، نخواهد یافت .
آیه ای است كم نظیر ، همراه با عالی ترین مسائل معنوی و ارزشی ، در بخش اوّل آیه اعلام می كند كه هرگز حسنه و نیكی و زشتی و بدی اخلاقی یكسان
﴿صفحه 337﴾
و برابر نیست ، حسنه ی اخلاقی راهی به سوی قرب و رضای خداست ، و زشتی اخلاقی راهی به سوی سخط و خشم حق و آتش دوزخ است ، حسنه ی اخلاقی مایه ی ارزش انسان و امنیت و آرامش و دل خوشی فرد و خانواده و جامعه ، و زشتی اخلاقی مایه ی پستی و ناامنی و اضطراب فرد و خانواده و جامعه است .
در بخش دوم آیه ، فرمان حكیمانه می دهد ، زشتی اخلاقی دیگران را به خود با روش اخلاقی بهتر و حالتی كه نیكوتر است دفع كن كه ناگهان میان تو و كسی دشمنی است گویا یاری و دوستی نزدیك و خودمانی است .
در بخش سوم آیه ، می گوید این حسنه ی اخلاقی بهتر و برتر را كه مقابله ی بدی با روشنی كه روش بهتر است نمی پذیرند مگر كسانی كه وجودشان را از انتقام گرفتن منع می كنند ، و بر مرز حقایق اخلاقی ثبات و پایداری می نمایند .
در بخش پایانی آیه ، می فرماید این روش را نمی پذیرند مگر آنان كه از خیر و كمال و كرامت و بزرگواری نصیب عظیم دارند .

پاداش صبر و بردباری

آری ، صبر نمودن و پایداری نشان دادن و ثبات قدم داشتن در امر معنوی ، و در برابر تلخی ها و برخوردهای نامناسب دیگران برای استوار شدن حقایق اخلاقی در عمق نفس عبادتی بسیار مهم و دارای پاداشی باارزش است .
امام باقر (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می كند :
إذا كانَ یَومَ القیامَة جَمَعَ الله عزّ وجلّ الخلائِقَ فِی صَعید وَاحد ، ونادی مُناد مِن عند اللهِ یَسمَعُ آخرُهم كما یَسمَعُ أوّلُهم یقولُ : أین أهلُ الصبرِ ؟ قَالَ : فیقومُ عُنُقٌ مِن النّاسِ مُستَقبِلُهم زُمرةٌ مِن المَلائِكةِ فیقولونَ لَهُم : ما كانَ صبرُكُم هَذا الَّذی صَبَرتُم؟ فیقولون : صَبَرنا أنفُسنا علی طاعةِ الله وصَبَرناها عَن مَعصِیةِ الله . قال: فَیُنادی مُناد مِن عِندَ الله : صَدَقَ عِبادِی خَلَوْا سبیلَهُم لِیدخُلوا الجنّةَ بِغَیرِ
﴿صفحه 338﴾
حساب(473).
هنگامی كه روز قیامت شود خدا همه را در یك سرزمین جمع می كند و از جانب خدا ندا دهنده ای ندا می دهد كه اولین و آخرین آن ندا را می شنوند می گوید : اهل صبر و شكیبایی كجایند ؟ پس گروهی از مردم از جای برمی خیزند و دسته ای از فرشتگان از آنان استقبال می كنند و به آنان می گویند : صبر شما چه بود ؟ می گویند : ما وجودمان را بر طاعت خدا نگاه داشتیم و نسبت به معصیتش حبس نمودیم . پس ندا دهنده ای از سوی خدا ندا می دهد : بندگانم راست می گویند ، راه را به روی آنان باز كنید تا بدون حساب وارد بهشت شوند .