زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

نیكی به پدر و مادر

این جانب در كتاب نظام خانواده در اسلام كه تاكنون كه سال 1382 است ، بیست و یك بار به چهار زبان فارسی ، اردو ، انگلیسی و عربی چاپ شده است به تفصیل به حقوق پدر و مادر و احسان به آن بزرگواران اشاره كرده ام ، به این خاطر در این بخش به ذكر چند روایت اكتفا می كنم .
منصور بن حازم می گوید : به امام صادق (علیه السلام) گفتم : برترین عمل در میان اعمال كدام است ؟ فرمود :
الصَّلاةُ لِوَقتِهَا وَبِرُّ الوَالِدَینِ وَالجِهادُ فِی سَبیلِ الله(460) .
نماز در وقت ویژه به خودش و نیكی به پدر و مادر و جهاد در راه خدا .
﴿صفحه 331﴾
ابراهیم بن شعیب می گوید : به حضرت صادق (علیه السلام) گفتم :
إنَّ أبی قَد كَبِرَ جِدّاً وَضَعُفَ فَنحنُ نَحمِلُهُ إذا أرادَ الحَاجَةَ فَقالَ : إنِ اسْتَطَعْتَ أن تَلِیَ ذَلك مِنهُ فَافعَل وَلَقِّمْهُ بِیَدِكَ فَإنَّهُ جُنَّةٌ لَك غَداً(461) .
پدرم جداً كهنسال شده و دچار ناتوانی گشته و هرگاه نیازی داشته باشد ما اهل خانه او را به دوش می كشیم ، حضرت فرمود : اگر بتوانی تنها خودت او را به دوش بكشی آن را انجام ده ، و هنگام غذا خوردن لقمه بر دهانش بگذار ; زیرا این گونه خدمت برای فردای قیامت تو نگاهداری از بلاهاست .
جابر جعفی می گوید : شنیدم مردی به حضرت صادق (علیه السلام) عرضه می دارد : پدر و مادری دارم كه هر دو مخالف با شما و فرهنگ شما هستند ، حضرت فرمود :
بَرَّهُما كَمَا تَبَرُّ المُسلِمِینَ مِمَّن یَتَوَلاَّنَا(462) .
به آنان همان گونه كه به شیعیان ما نیكی می كنی نیكی كن .
امام صادق (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت فرموده :
النَظرُ إلی العالِم عِبادَةٌ ، وَالنظرُ إلی الإمامِ المُقسطِ عِبادَةٌ ، والنظرُ إلی الوَالِدَینِ بِرَأفَة وَرَحمة عِبادةٌ ، وَالنَّظر إلی الأخ تودّه فِی الله عزّ وجلّ عِبادةٌ(463) .
نظر به عالم ربانی عبادت است ، و نظر به رهبر عدالتورز عبادت است ، و نظر به رأفت و رحمت به پدر و مادر عبادت است ، و نظر به برادر دینی كه او را برای خدای عزّ و جلّ دوست داری عبادت است .
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
﴿صفحه 332﴾
عُقُوقُ الوالدَینِ مِنَ الكَبائِرِ لاََنَّ اللهَ عَزَّ وجلَّ جَعَلَ العاقَّ عَصِیّاً شَقِیّاً(464) .
گناه عاق پدر و مادر شدن از گناهان كبیره است ، زیرا خدای عزّ و جلّ عاق را عاصی و بدبخت قرار داده است .

رعایت حقوق خدمتكار

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
مَا زَالَ جَبرَئِیلُ یُوصِینِی بِالمَمَالِیكِ حَتّی ظَنَنْتُ أنَّه سَیَجْعَلُ لَهُم وَقْتاً إذا بَلَغُوا ذَلِكَ الوَقتَ أُعتِقُوا(465) .
پیوسته جبرئیل مرا به غلامان و كنیزان و خدمتكاران و زیردستان سفارش می كرد تا جایی كه گمان كردم برای آنان وقت معینی قرار می دهد كه چون آن وقت برسد آزاد می شوند .
ابوذر (رحمه الله) می گوید : از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) شنیدم كه می فرمود :
أطعِمُوهُم مِمّا تَأكُلُونَ وألبِسُوهُم مِمّا تَلبِسُون(466) .
به خدمتكاران و زیردستان از آنچه خود می خورید بخورانید و از آنچه خود می پوشید بپوشانید .
امام باقر (علیه السلام) فرمود :
أربعٌ مَن كُنَّ فِیهِ بَنَی اللهُ لَهُ بَیتاً فِی الجَنَّةِ : مَن آوَی الیَتِیمِ ، وَرَحِمَ الضَّعیفِ ، وَأشفَقَ عَلَی وَالِدَیهِ ، وَرَفَقَ بِمَملُوكِهِ(467) .
﴿صفحه 333﴾
چهار خصلت است در هركس باشد خدا برای او خانه ای در بهشت بنا می كند : پناه دادن به یتیم ، و رحمت آوردن به ناتوان ، و مهربانی به پدر و مادر ، و مدارای با مملوك و خدمتكار .
ابوذر (رحمه الله) می گوید : از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) شنیدم كه می فرمود :
إخوَانُكُم جَعَلَهُمُ اللهُ تَحتَ أیدیكُم ، فَمَن كَانَ أخُوهُ تَحتَ یَدهِ فَلْیُطْعِمْهُ مِمَّا یَأكُلُ ، وَلْیَكْسُهُ مِمّا یَلْبِسُ ، وَلاَ یُكَلِّفْهُ مَا یَغْلِبُهُ ، فإن كَلَّفَهُ ما یَغْلِبُهُ فَلیَعنِهُ(468) .
غلامان و ممالیك و خدمتكاران برادران دینی شما هستند كه خدا آنان را زیردست شما قرار داده است ، پس كسی كه برادر دینی اش زیردست اوست باید از آنچه خود می خورد به او بخوراند و از آنچه خود می پوشد به او بپوشاند ، و او را به آنچه او را به زحمت می اندازد تكلیف نكند و اگر تكلیف كرد لازم است به او كمك دهد .

حكایتی شگفت از حضرت سجاد (علیه السلام)

ابوبصیر از حضرت باقر (علیه السلام) روایت می كند كه آن حضرت فرمود : پدرم غلامی داشت كه او را دنبال كاری فرستاد و او نسبت به انجام آن كار تأخیر كرد ، حضرت با تازیانه یك ضربه به او زد ، غلام گریست و گفت : خدا را ای علی بن الحسین (علیه السلام) ، مرا دنبال كاری می فرستی و سپس تازیانه ام می زنی ؟ ! امام باقر (علیه السلام)فرمود : پدرم گریست و به من گفت : به حرم رسول خدا برو و دو ركعت نماز بخوان ، آن گاه بگو : خدایا علی بن الحسین را از خطایش در قیامت بیامرز ، سپس به غلام فرمود : برو تو در راه خدا آزادی . ابوبصیر می گوید به حضرت باقر (علیه السلام)گفتم : فدایت شوم ، آزادی كفاره ی یك ضربت تازیانه است ; ولی امام سكوت كرد(469) .
﴿صفحه 334﴾