زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

ترحم به ناتوان و یاری دادن او

از زیباترین خصلت هایی كه حضرت باقر (علیه السلام) همه ی مردم را به آن دعوت فرموده ، مهرورزی به ناتوان و یاری دادن به او در مشكلات ، و قیام به امور زندگی اوست تا جایی كه او را از قیام به امور زندگی اش بی نیاز كند .
پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
ألاَ وَمَن فَرَّجَ عَن مُؤمِن كُربةً مِن كُرَبِ الدُّنیَا ، فَرَّجَ اللهُ عَنهُ اثْنَیْنِ وَسَبعِینَ كُربَةً مِن كُرَبِ الآخِرَةِ وَاثْنَیْنِ وسبعینَ كُربةً مِن كُرَبِ الدُّنیَا أهوَنُها المَغْصُ(455) .
آگاه باشید ، كسی كه از مؤمنی گرفتاری و اندوهی از گرفتاری های دنیایی را برطرف كند ، خدا هفتاد و دو گرفتاری از گرفتاری های آخرت و هفتاد و دو گرفتاری از گرفتاری های دنیا را كه آسان ترینش بیماری قولنج است از او برطرف كند .
امام صادق (علیه السلام) فرمود : خدا به داود (علیه السلام) وحی كرد :
﴿صفحه 329﴾
إنّ العبدَ مِن عِبادِی لَیأتِینِی بِالحَسنةِ فأُدخِلُه الجَنّةَ . قال : یا ربِّ ! وَما تِلكَ الحَسنةُ ؟ قَال : یُفَرِّجُ عَنِ المُؤمِنِ كُربَتَه وَلَوْ بِتَمرَة . فَقال داودُ : حَقٌّ لِمَن عَرَفَك أن لاَ یَقْطَعَ رجاءَهُ مِنك(456) .
بنده ای از بندگانم یك نیكی به پیشگاه من می آورد ، پس من او را وارد بهشت می كنم . داود گفت : پروردگارا آن یك نیكی چیست ؟ خدا فرمود : گرفتاری و اندوهی را از مؤمنی گرچه به وسیله ی یك دانه خرمای خشك باشد برطرف نماید . داود گفت : برای كسی كه تو را شناخته سزاوار است كه امیدش را از تو قطع نكند .
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
أربعَةٌ یَنظُرُ اللهُ عزّ وجلّ إلیهم یومَ القِیامةِ : مَن أقَالَ نَادِماً ، أو أغاثَ لَهفَانَ ، أو أعتَقَ نَسَمَةً ، أو زَوَّجَ عَزَباً(457) .
چهار نفرند كه خدای عزّ و جلّ روز قیامت به آنان نظر رحمت می اندازد : كسی كه از پشیمانی گذشت كند ، یا اندوهگینی را یاری دهد ، یا انسانی را از بند بردگی آزاد نماید ، یا وسیله ی ازدواج بی همسری را فراهم آورد .
امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود :
مِن كفّاراتِ الذُّنوبِ العِظَامِ اغاثَةُ المَلهُوفِ وَالتَّنفِیسُ عَنِ المَكروبِ(458) .
از كفاره های گناهان بزرگ یاری اندوهگین و برطرف كردن گرفتاری گرفتار است .
﴿صفحه 330﴾
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
مَن نَفَّسَ عَن مُؤمِن كُربَةً نَفَّسَ اللهُ عَنْهُ كَرَبَ الآخِرَةِ ، وَخَرَجَ مِن قَبرِهِ وَهُو ثَلِجُ الفُؤادِ ، وَمَن أطعَمَهُ مِن جُوع أطعَمَهُ اللهُ مِن ثَمارِ الجَنَّةِ ومَن سَقَاهُ شَربَةً سَقَاهُ اللهُ مِنَ الرَّحیقِ المَخْتُومِ(459) .
كسی كه از مؤمنی یك گرفتاری برطرف كند ، خدا گرفتاری های آخرت او را برطرف می كند و از قبرش با دل خنك وارد آخرت می گردد ، وكسی كه مؤمنی را طعام دهد خدا او را از میوه های بهشت می خوراند ، و كسی كه مؤمنی را با شربتی آب سیراب نماید خدا او را از رحیق مختوم سیراب می كند .

نیكی به پدر و مادر

این جانب در كتاب نظام خانواده در اسلام كه تاكنون كه سال 1382 است ، بیست و یك بار به چهار زبان فارسی ، اردو ، انگلیسی و عربی چاپ شده است به تفصیل به حقوق پدر و مادر و احسان به آن بزرگواران اشاره كرده ام ، به این خاطر در این بخش به ذكر چند روایت اكتفا می كنم .
منصور بن حازم می گوید : به امام صادق (علیه السلام) گفتم : برترین عمل در میان اعمال كدام است ؟ فرمود :
الصَّلاةُ لِوَقتِهَا وَبِرُّ الوَالِدَینِ وَالجِهادُ فِی سَبیلِ الله(460) .
نماز در وقت ویژه به خودش و نیكی به پدر و مادر و جهاد در راه خدا .
﴿صفحه 331﴾
ابراهیم بن شعیب می گوید : به حضرت صادق (علیه السلام) گفتم :
إنَّ أبی قَد كَبِرَ جِدّاً وَضَعُفَ فَنحنُ نَحمِلُهُ إذا أرادَ الحَاجَةَ فَقالَ : إنِ اسْتَطَعْتَ أن تَلِیَ ذَلك مِنهُ فَافعَل وَلَقِّمْهُ بِیَدِكَ فَإنَّهُ جُنَّةٌ لَك غَداً(461) .
پدرم جداً كهنسال شده و دچار ناتوانی گشته و هرگاه نیازی داشته باشد ما اهل خانه او را به دوش می كشیم ، حضرت فرمود : اگر بتوانی تنها خودت او را به دوش بكشی آن را انجام ده ، و هنگام غذا خوردن لقمه بر دهانش بگذار ; زیرا این گونه خدمت برای فردای قیامت تو نگاهداری از بلاهاست .
جابر جعفی می گوید : شنیدم مردی به حضرت صادق (علیه السلام) عرضه می دارد : پدر و مادری دارم كه هر دو مخالف با شما و فرهنگ شما هستند ، حضرت فرمود :
بَرَّهُما كَمَا تَبَرُّ المُسلِمِینَ مِمَّن یَتَوَلاَّنَا(462) .
به آنان همان گونه كه به شیعیان ما نیكی می كنی نیكی كن .
امام صادق (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت فرموده :
النَظرُ إلی العالِم عِبادَةٌ ، وَالنظرُ إلی الإمامِ المُقسطِ عِبادَةٌ ، والنظرُ إلی الوَالِدَینِ بِرَأفَة وَرَحمة عِبادةٌ ، وَالنَّظر إلی الأخ تودّه فِی الله عزّ وجلّ عِبادةٌ(463) .
نظر به عالم ربانی عبادت است ، و نظر به رهبر عدالتورز عبادت است ، و نظر به رأفت و رحمت به پدر و مادر عبادت است ، و نظر به برادر دینی كه او را برای خدای عزّ و جلّ دوست داری عبادت است .
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
﴿صفحه 332﴾
عُقُوقُ الوالدَینِ مِنَ الكَبائِرِ لاََنَّ اللهَ عَزَّ وجلَّ جَعَلَ العاقَّ عَصِیّاً شَقِیّاً(464) .
گناه عاق پدر و مادر شدن از گناهان كبیره است ، زیرا خدای عزّ و جلّ عاق را عاصی و بدبخت قرار داده است .

رعایت حقوق خدمتكار

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
مَا زَالَ جَبرَئِیلُ یُوصِینِی بِالمَمَالِیكِ حَتّی ظَنَنْتُ أنَّه سَیَجْعَلُ لَهُم وَقْتاً إذا بَلَغُوا ذَلِكَ الوَقتَ أُعتِقُوا(465) .
پیوسته جبرئیل مرا به غلامان و كنیزان و خدمتكاران و زیردستان سفارش می كرد تا جایی كه گمان كردم برای آنان وقت معینی قرار می دهد كه چون آن وقت برسد آزاد می شوند .
ابوذر (رحمه الله) می گوید : از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) شنیدم كه می فرمود :
أطعِمُوهُم مِمّا تَأكُلُونَ وألبِسُوهُم مِمّا تَلبِسُون(466) .
به خدمتكاران و زیردستان از آنچه خود می خورید بخورانید و از آنچه خود می پوشید بپوشانید .
امام باقر (علیه السلام) فرمود :
أربعٌ مَن كُنَّ فِیهِ بَنَی اللهُ لَهُ بَیتاً فِی الجَنَّةِ : مَن آوَی الیَتِیمِ ، وَرَحِمَ الضَّعیفِ ، وَأشفَقَ عَلَی وَالِدَیهِ ، وَرَفَقَ بِمَملُوكِهِ(467) .
﴿صفحه 333﴾
چهار خصلت است در هركس باشد خدا برای او خانه ای در بهشت بنا می كند : پناه دادن به یتیم ، و رحمت آوردن به ناتوان ، و مهربانی به پدر و مادر ، و مدارای با مملوك و خدمتكار .
ابوذر (رحمه الله) می گوید : از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) شنیدم كه می فرمود :
إخوَانُكُم جَعَلَهُمُ اللهُ تَحتَ أیدیكُم ، فَمَن كَانَ أخُوهُ تَحتَ یَدهِ فَلْیُطْعِمْهُ مِمَّا یَأكُلُ ، وَلْیَكْسُهُ مِمّا یَلْبِسُ ، وَلاَ یُكَلِّفْهُ مَا یَغْلِبُهُ ، فإن كَلَّفَهُ ما یَغْلِبُهُ فَلیَعنِهُ(468) .
غلامان و ممالیك و خدمتكاران برادران دینی شما هستند كه خدا آنان را زیردست شما قرار داده است ، پس كسی كه برادر دینی اش زیردست اوست باید از آنچه خود می خورد به او بخوراند و از آنچه خود می پوشد به او بپوشاند ، و او را به آنچه او را به زحمت می اندازد تكلیف نكند و اگر تكلیف كرد لازم است به او كمك دهد .