زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

حدیثی قابل توجه

امام صادق (علیه السلام) می فرماید : مردی در زمان رسول خدا از دنیا رفت ، او را برای دفن به گورستان بردند ولی هرچه كلنگ زدند ذره ای از زمین كنده نشد ، شكایت نزد پیامبر بردند ، حضرت فرمود : به چه علت زمین كنده نمی شود ، بی تردید رفیق شما خوش اخلاق بود ، كنده نشدن زمین هیچ ربطی به او ندارد ، ظرف آبی برایم بیاورید . ظرف آبی برای حضرت آوردند ، دست مباركش را در آب گذاشت و از آن آب به زمین پاشید . فرمود : اكنون به كندن زمین مشغول شوید . گوركنان شروع به كندن زمین كردند ، گویا رمل نرمی بود كه زیر نیش بیل و كلنگ آنان به راحتی زیر و رو می شد(425) .
حضرت رضا (علیه السلام) از پدران بزرگوارش از پیامبر روایت می فرماید كه آن حضرت به مردم فرمود :
عَلَیْكُم بِحُسنِ الخُلقِ ; فَإنّ حُسنَ الخُلقِ فِی الجَنَّةِ لاَ مَحالةَ ; وإیّاكُم وَسوءُ الخُلقِ ; فَإنّ سوءُ الخُلقِ فِی النّار لاَ مَحالَةَ(426) .
بر شما باد به خوش اخلاقی ; زیرا خوش اخلاقی به ناچار در بهشت است ; و بپرهیزید از بد اخلاقی ; زیرا بد اخلاقی بناچار در دوزخ است .
حضرت حضرت امام صادق (علیه السلام) از پدرانش از پیامبر روایت می كند كه آن حضرت فرمود :
﴿صفحه 312﴾
إنَّكُم لَنْ تَسَعُو النّاسَ بِأموَالِكُم فَسَعُوهُم بِأخْلاقِكُم(427) .
شما هرگز نمی توانید با اموالتان به مردم گشایش دهید ، پس با اخلاقتان به آنان گشایش دهید .
حضرت موسی بن جعفر از پدرش حضرت صادق از جدش حضرت باقر (علیهم السلام) روایت می كند كه ام سلمه به پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) گفت : پدر و مادرم فدایت ، زنی و دو مردی كه در دو زمان شوهر او بودند پس از انقضای عمرشان از دنیا می روند و هر سه وارد بهشت می شوند ، آن زن متعلق به كدام یك از آن دو شوهر است ؟ حضرت فرمود : آن را كه از نظر اخلاق نیكوتر و برای خانواده اش بهتر بود انتخاب می كند . ای ام سلمه ! حسن خلق ملازم با خیر دنیا و آخرت است(428) .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
حُسنُ الخُلقِ نِصفُ الدّینِ(429) .
اخلاق نیكو نصف دین است .
احمد بن عمران بغدادی می گوید : ابوالحسن برای ما روایت كرد و گفت : كه ابوالحسن برای ما روایت كرد و گفت : كه ابوالحسن برای ما روایت كرد كه حسن از حسن از حسن برای ما روایت نمود :
إنّ أحسَنَ الحَسَنِ الخُلْقُ الحَسَنُ(430) .
« به این كه نیكوترین نیكی اخلاق نیك است » .
در این قطعه ی زیبا مراد از ابوالحسن اوّل محمد بن عبدالرحیم
﴿صفحه 313﴾
شوشتری است ، و ابوالحسن دوم علی بن احمد بصری است ، و ابوالحسن سوم علی بن محمد واقدی است ، و حسن اول حسن بن عرفه عبدی ، و حسن دوم حسن بن ابی الحسن بصری ، و حسن سوم حضرت مجتبی حسن بن علی بن ابی طالب (علیهما السلام) است .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) به ابوذر فرمود :
اتّقِ اللهَ حیثُ كُنتَ ، وَخالِقِ النّاسَ بِخُلق حَسَن ، وَإذا عَمِلتَ سَیّئةً فَاعْمَل حَسَنةً تَمحوهَا(431) .
هر كجا هستی تقوای الهی را مراعات كن ، و با مردم با خوش خلقی آمیزش داشته باش ، و چون گناهی مرتكب شدی حسنه ای به جا آور كه آن گناه را محو كند .

حسن خلق عامل نجات

امام سجاد (علیه السلام) می فرماید : سه نفر به لات و عزّی ( دو بت مشهور قریش ) سوگند یاد كردند كه پیامبر اسلام را به قتل برسانند . امیرالمؤمنین(علیه السلام) به تنهایی به سوی آنان رفت و یكی از آنان را كشت و دو نفر دیگر را زنده دستگیر كرد و همراه خود نزد پیامبر آورد . رسول خدا فرمود : یكی از این دو نفر را نزدیك من آور ، یكی را آورد . حضرت فرمود : بگو : لا اله الا الله واشهد انی رسول الله ، گفت : كوه ابوقبیس نزد من از گفتن این كلمه محبوب تر است . حضرت فرمود : او را ببر و گردنش را بزن .
سپس فرمود : آن دیگر را نزدیك كن . پس به او فرمود : دو كلمه ی شهادتین را بگو . گفت : مرا هم به دوستم ملحق كن . حضرت فرمود : یا علی او را هم ببر
﴿صفحه 314﴾
و گردن بزن . علی (علیه السلام) او را برد تا گردنش را بزند . جبرئیل به پیامبر نازل شد و گفت : یا محمد ! پروردگارت سلام می رساند و می گوید : او را نكش ; زیرا خوش اخلاق و در میان قومش اهل سخاوت است . حضرت فرمود : یا علی ! دست نگاهدار ، اینك فرستاده ی پروردگار من است كه به من خبر می دهد این بت پرست ، خوش اخلاق و در میان اقوامش اهل سخاوت است ، مشرك زیر شمشیر گفت : این فرستاده ی پروردگار تو است كه حسن خلق و سخاوت من را به تو خبر می دهد ؟ فرمود : آری . گفت : به خدا سوگند با داشتن برادری انسانی هرگز خود را مالك درهمی به حساب نیاوردم و در جنگ ترش رویی از خود نشان ندادم و اكنون می گویم اشهد ان لا اله الا الله و انك رسول الله . پس پیامبر فرمود : این مرد از كسانی است كه خوش اخلاقی و سخاوتش او را به بهشت ابدی و جاوید كشانید !(432)
مردی روبروی رسول خدا آمد و گفت : دین چیست ؟ فرمود : خوش اخلاقی . سپس از طرف راست پیامبر آمد و گفت : دین چیست ؟ فرمود : خوش اخلاقی . آن گاه از طرف چب پیامبر آمد و گفت : دین چیست ؟ فرمود : خوش اخلاقی . سپس از پشت سر رسول خدا آمد و گفت : دین چیست ؟ حضرت به او توجه فرمود و گفت : آیا دین را نفهمیدی ؟ دین این است كه به خشم نیایی(433) .

كمال خوش رفاقتی

﴿صفحه 315﴾
حضرت صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارش امام باقر (علیه السلام) روایت می كند : علی (علیه السلام) با مردی از اهل ذمّه همراه شد . مرد ذمّی به او گفت : ای بنده ی خدا ! قصد كجا داری ؟ حضرت فرمود : كوفه . هنگامی كه بر سر دوراهی راه ذمّی تغییر كرد حضرت هم مسیرش را از كوفه به مسیر ذمّی تغییر داد . ذمّی گفت : تو خیال كوفه نداشتی ؟ فرمود : آری خیال كوفه داشتم . ذمّی گفت : راه را رها كردی ؟ فرمود : دانستم . گفت : در حالی كه دانستی چرا همراه من شدی ؟ فرمود : این از كمال خوش رفاقتی است كه مرد دوستش را هنگام جدایی مشایعت كند و پیامبر ما این گونه به ما فرمان داده است . ذمّی گفت : پیامبر این چنین گفته است ؟ حضرت فرمود : آری . ذمّی گفت : تنها پیرو واقعی او كسی است كه از او در كارهای باارزش پیروی كرده است و من نزد تو شهادت می دهم كه من هم بر طریقه و روش تو هستم . پس ذمّی با علی (علیه السلام) بازگشت و زمانی كه حضرت را شناخت مسلمان شد(434) .
در هر صورت خوش خلقی با اهل و عیال و خانواده و با همه ی مردم از ارزش های باطنی و كرامت های روحی و سبب جلب محبت دیگران و مصون ماندن از بسیاری از شرور و باعث زیاد شدن روزی و جلب خشنودی و رضایت حق و عامل پاداش و جزای عظیم در قیامت و از علل بخشوده شدن گناهان و محو شدن سیئات است .
بد خلقی و ترش رویی و عبوسی و خشونت از صفات شیطان صفتان و خوی مردم بی دین و دور از انسانیت و سبب رمیده شدن مردم از انسان و رنجش خانواده و آزار مردم و باعث سخط و غضب حق و عامل دوزخی شدن انسان و بسته شدن درهای رحمت به روی اوست .
چه بسا خوش خلقانی كه در عرصه ی هولناك محشر با عمل اندك نجات
﴿صفحه 316﴾
یابند و چه بسا بد خلقانی كه با داشتن عمل بسیار طریق نجات به روی آنان مسدود و مستحق عذاب سخت دوزخند .

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُم لاَِنْفُسِكُمْ . . .
اسراء ( 17 ) : 7