فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

حیا نمودن از امور زشت و ناپسند

﴿صفحه 308﴾
از امور بسیار پسندیده كه به انسان ارزش می دهد و مرتبه و مقام او را نزد حق و خلق رفعت می بخشد ، شرم و حیا كردن از امور قبیح و زشت است ; اموری كه خدا و انسان های والا و عاقل قبیح و زشت می شمارند .
حیا ، كه مایه ی اولی و اصلی اش از سوی خدا در وجود انسان نهاده شده است ، باید به وسیله ی مربیان دلسوز رشد و نمو داده شود و با نصیحت و موعظه و تذكر تقویت گردد تا وجود انسان در برخورد به امور قبیح و زشت از آلوده شدن و اتصال به خبائث امساك و امتناع ورزد .
مربیان باید این معنا را تعلیم دهند كه حیای مورد نظر حیای ناشی از عقل و خرد است كه قدم های انسان را از رفتن به سوی گناه باز می دارد و از گرفتار شدن نفس به آلودگیها مانع می شود ، نه حیایی كه ناشی از جهل و نادانی است كه سبب می شود انسان از پرسش های علمی و به جا و از قدم نهادن در وادی عبادت و خدمت به خلق باز بماند كه در این گونه موارد جای حیا كردن نیست ; زیرا این گونه حیا انسان را از رشد و كمال مانع می شود و در فیوضات الهی و رحمت حق را به روی او می بندد .
از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :
الحَیاءُ حَیاءَانِ : حَیاءُ عَقْل وَحَیاءُ حُمْق ، فَحَیاءُ العَقلِ هُوَ العِلْمُ ، وَحَیاءُ الحُمقِ هُوَ الجَهْلُ(418) .
حیا بر دو گونه است : حیای عقل و حیای حماقت ; حیای عقل ناشی از نادانی است و حیای حماقت ناشی از نادانی است .
حیای عاقلانه ، حیای پیامبران و امامان و اولیای الهی است كه در حیات آنان یكی از پرقدرت ترین اسلحه هایی بود كه با آن شیاطین را می راندند و آنان را با
﴿صفحه 309﴾
شكست مفتضحانه ای روبرو می كردند .
حیا ، حافظ زبان از انواع بدگویی ها و حافظ گوش از گوش فرا دادن به غیبت و تهمت و حافظ چشم از نظر دوختن به نامحرمان و حافظ شكم از خوردن حرام و حافظ قدم از رفتن به مجالس خلاف خداست .
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
الحَیَاءُ مِنَ الایمَانِ وَالایمَانُ فِی الجَنَّةِ(419) .
حیا از جلوه های ایمان است و دارنده ی ایمان در بهشت است .
و نیز حضرت صادق (علیه السلام) فرمود :
لاَ إیمانَ لِمَن لاَ حَیاءَ لَهُ(420) .
كسی كه حیا ندارد ، ایمان ندارد .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) به روایت امام صادق (علیه السلام) از طریق پدران بزرگوارش فرمود :
إسْتَحْیُوا مِن اللهِ حقَّ الحَیاءِ . قالُوا وَما نَفْعَلُ یَا رَسُولَ الله ؟ قَالَ : فإن كُنتُم فَاعِلینَ فَلاَ یَبیتَنَّ أحدُكم إلاّ وأجلُه بَینَ عَیْنَیْهِ ، وَلْیَحْفَظ الرأسَ وَما وَعی ، والبطنَ وَما حَوی ، وَلْیذكُرَ القَبْرَ وَالبَلی . وَمَن أراد الآخِرَة فَلْیَدْعُ زِینَةَ الحَیاةِ الدُّنْیا(421) .
از خدا آن گونه كه شایسته ی حیا است حیا كنید . گفتند : ای پیامبر خدا ! چه كنیم ؟ فرمود : اگر حیا كننده هستید احدی از شما شب را به روز نیاورد مگر این كه مرگ خود را در برابر دو دیده ی خود بیند ، و سر و آنچه را از چشم و گوش و زبان در بر دارد حفظ كند ، و شكم و آنچه را از خوراك در خود
﴿صفحه 310﴾
می ریزد از حرام نگاه دارد ، و قبر و پوسیده شدن بدن را به یاد آورد . و كسی كه آخرت را می خواهد زیور دنیا را وا گذارد .
شخصی به پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) عرضه داشت : به من سفارشی ارائه دهید . حضرت فرمود:
استَحیِی مِن اللهِ كَما تَستَحْیِی مِن الرّجُلِ الصّالِحِ مِن قَومِكَ(422) .
از خدا چنان كه از مرد شایسته ای از قوم خود حیا می كنی حیا كن .

خوش اخلاقی با خانواده و همه ی مردم

حسن خلق به صفات و ویژگی های مثبتی گفته می شود كه سبب حسن معاشرت و خوبی رفتار با خانواده و مردم است ، مانند نرمی به خرج دادن ، بردباری ، حوصله ، صبر ، مهرورزی ، تواضع و فروتنی ، خاكساری و انكسار . در روایتی از پیامبر اسلام نقل شده است :
خَالِقِ النّاسِ بِخُلُق حَسَن(423) .
با همه ی مردم با حسن خلق رفتار كن .
منظور به كارگیری آن گونه اوصاف پسندیده در معاشرت با خانواده و مردم است .
امام صادق (علیه السلام) می فرماید :
مَا یَقْدَمُ المُؤمِنُ عَلَی اللهِ عَزَّ وَجَلَّ بِعَمَل بَعدَ الفَرائِضِ أحَبَّ إلَی اللهِ تَعَالَی مِن أنْ یَسَعَ النّاسَ بِخُلُقِهِ(424) .
﴿صفحه 311﴾
مؤمن پس از واجبات الهی عملی را به پیشگاه خدای عزّ و جلّ در نزد خدا محبوب تر از این كه با اخلاقش به مردم گشایش دهد نمی آورد .

حدیثی قابل توجه

امام صادق (علیه السلام) می فرماید : مردی در زمان رسول خدا از دنیا رفت ، او را برای دفن به گورستان بردند ولی هرچه كلنگ زدند ذره ای از زمین كنده نشد ، شكایت نزد پیامبر بردند ، حضرت فرمود : به چه علت زمین كنده نمی شود ، بی تردید رفیق شما خوش اخلاق بود ، كنده نشدن زمین هیچ ربطی به او ندارد ، ظرف آبی برایم بیاورید . ظرف آبی برای حضرت آوردند ، دست مباركش را در آب گذاشت و از آن آب به زمین پاشید . فرمود : اكنون به كندن زمین مشغول شوید . گوركنان شروع به كندن زمین كردند ، گویا رمل نرمی بود كه زیر نیش بیل و كلنگ آنان به راحتی زیر و رو می شد(425) .
حضرت رضا (علیه السلام) از پدران بزرگوارش از پیامبر روایت می فرماید كه آن حضرت به مردم فرمود :
عَلَیْكُم بِحُسنِ الخُلقِ ; فَإنّ حُسنَ الخُلقِ فِی الجَنَّةِ لاَ مَحالةَ ; وإیّاكُم وَسوءُ الخُلقِ ; فَإنّ سوءُ الخُلقِ فِی النّار لاَ مَحالَةَ(426) .
بر شما باد به خوش اخلاقی ; زیرا خوش اخلاقی به ناچار در بهشت است ; و بپرهیزید از بد اخلاقی ; زیرا بد اخلاقی بناچار در دوزخ است .
حضرت حضرت امام صادق (علیه السلام) از پدرانش از پیامبر روایت می كند كه آن حضرت فرمود :
﴿صفحه 312﴾
إنَّكُم لَنْ تَسَعُو النّاسَ بِأموَالِكُم فَسَعُوهُم بِأخْلاقِكُم(427) .
شما هرگز نمی توانید با اموالتان به مردم گشایش دهید ، پس با اخلاقتان به آنان گشایش دهید .
حضرت موسی بن جعفر از پدرش حضرت صادق از جدش حضرت باقر (علیهم السلام) روایت می كند كه ام سلمه به پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) گفت : پدر و مادرم فدایت ، زنی و دو مردی كه در دو زمان شوهر او بودند پس از انقضای عمرشان از دنیا می روند و هر سه وارد بهشت می شوند ، آن زن متعلق به كدام یك از آن دو شوهر است ؟ حضرت فرمود : آن را كه از نظر اخلاق نیكوتر و برای خانواده اش بهتر بود انتخاب می كند . ای ام سلمه ! حسن خلق ملازم با خیر دنیا و آخرت است(428) .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
حُسنُ الخُلقِ نِصفُ الدّینِ(429) .
اخلاق نیكو نصف دین است .
احمد بن عمران بغدادی می گوید : ابوالحسن برای ما روایت كرد و گفت : كه ابوالحسن برای ما روایت كرد و گفت : كه ابوالحسن برای ما روایت كرد كه حسن از حسن از حسن برای ما روایت نمود :
إنّ أحسَنَ الحَسَنِ الخُلْقُ الحَسَنُ(430) .
« به این كه نیكوترین نیكی اخلاق نیك است » .
در این قطعه ی زیبا مراد از ابوالحسن اوّل محمد بن عبدالرحیم
﴿صفحه 313﴾
شوشتری است ، و ابوالحسن دوم علی بن احمد بصری است ، و ابوالحسن سوم علی بن محمد واقدی است ، و حسن اول حسن بن عرفه عبدی ، و حسن دوم حسن بن ابی الحسن بصری ، و حسن سوم حضرت مجتبی حسن بن علی بن ابی طالب (علیهما السلام) است .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) به ابوذر فرمود :
اتّقِ اللهَ حیثُ كُنتَ ، وَخالِقِ النّاسَ بِخُلق حَسَن ، وَإذا عَمِلتَ سَیّئةً فَاعْمَل حَسَنةً تَمحوهَا(431) .
هر كجا هستی تقوای الهی را مراعات كن ، و با مردم با خوش خلقی آمیزش داشته باش ، و چون گناهی مرتكب شدی حسنه ای به جا آور كه آن گناه را محو كند .