فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

وفای به عهد

انسان خداجو و مؤمن گاهی كار مثبتی را چه در جهت مالی و چه در جهت اخلاقی و چه در جهت خانوادگی و اجتماعی برای خدا متعهد می شود كه آن را انجام دهد ، باید به این معنی توجه داشته باشد كه وفای به عهد امری لازم و واجب است و قرآن مجید و روایات نسبت به این حقیقت تأكید و پافشاری دارند .
( . . . وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْؤولاً )(405) .
به عهد و پیمان وفا كنید ، زیرا عهد و پیمان مورد بازپرسی است .
( وَاذْكُرْ فِی الْكِتَابِ إِسْماعِیلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ . . . )(406) .
به كتاب زندگی اسماعیل توجه كن ، بی تردید او انسانی وفادار به عهد و پیمان بود .
( وَالَّذِینَ هُمْ لاَِمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ )(407) .
و اهل ایمان كسانی هستند كه رعایت كنندگان امانت و پیمانند .
شخصی به نام ابومالك می گوید : به حضرت علی بن الحسین (علیه السلام) گفتم مرا به
﴿صفحه 304﴾
همه ی قوانین دین خبر ده ، حضرت فرمود :
قَولُ الحَقّ وَالحُكمُ بِالعَدلِ وَالوَفاءُ بِالعَهدِ(408) .
گفتار حق و حكومت به عدالت و وفای به عهد همه ی قوانین دین است .
حسین بن مصعب می گوید : از حضرت صادق (علیه السلام) شنیدم كه می فرمود :
ثَلاثَةٌ لا عُذرَ لأحد فِیها : أداءُ الأمانَةِ إلی البَرِّ وَالفَاجِرِ ، وَالوَفاءُ بِالعَهْدِ لِلبَرِّ وَالفاجِرِ ، وَبِرُّ الوالِدَیْنِ بَرَّیْنِ كَانَا أوْ فاجِرَیْنِ(409) .
سه چیز است كه در عمل به آن برای احدی هیچ عذری نیست : ادای امانت به نیكوكار و بدكار ، وفای به عهد نسبت به نیكوكار و بدكار ، نیكی به پدر و مادر چه این كه هر دو نیكوكار باشند و چه بدكار !
موسی بن جعفر (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می كند كه آن حضرت فرمود :
لاَ دِینَ لِمَن لاَ عَهْدَ لَهُ(410) .
كسی كه پای بند به عهد و پیمانش نیست دین ندارد !

اهل بیت و وفای به عهد

در شأن نزول آیه ی شریفه ی ( یُوفُونَ بِالنَّذْرِ )(411) شیعه و سنی روایت كرده اند كه درباره ی امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) نازل شده است .
داستان نزول آیه به این سبب است كه حضرت حسن و حسین بیمار شدند ،
﴿صفحه 305﴾
رسول خدا و جمعی از چهره های برجسته از آن دو بزرگوار عیادت كردند . پیامبر هنگام عیادت به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود : اگر به خاطر بهبود دو فرزندت نذری را بر عهده می گرفتی در شفای آنان بی اثر نبود . آن حضرت و فاطمه ی زهرا (علیهما السلام)نذر كردند كه اگر خدای مهربان آن دو را شفا دهد سه روز روزه بگیرند ، فضه ی خادمه هم به دنبال آن دو بزرگوار متعهد سه روز روزه گرفتن شد .
حسن و حسین پس از آن نذر شفا یافتند در حالی كه خاندان طهارت پس از شروع روزه جهت افطار چیزی نداشتند ، امیرالمؤمنین(علیه السلام) سه پیمانه جو از بازار قرض گرفت كه در برابرش پارچه ای پشمین برای قرض دهنده ببافد ، جو را به خانه آورد ، حضرت زهرا (علیها السلام) آن را آسیاب كرد و نان پخت و علی (علیه السلام) پس از نماز مغرب نان را جهت افطار بر سر سفره گذاشت كه ناگهان مسكینی به آنان مراجعه كرد و درخواست كمك نمود ، همه ی اهل خانه نان خود را به او بخشیدند و با آب افطار كردند ; شب دوم هم یتیمی طلب غذا كرد باز همه ی خانواده نان خود را به او دادند ، و شب سوم اسیری دق الباب كرد و این بار هم همه ی خانواده سهم خود را به او بخشیدند و جز با آب افطار نكردند .
روز چهارم در حالی كه نذرشان را ادا كرده بودند ، علی (علیه السلام) همراه دو فرزندش نزد پیامبر آمدند ، چون پیامبر در حسن و حسین از شدت گرسنگی ضعف و ناتوانی دید گریست . در این وقت جبرئیل با سوره ی ( هل أتی ) به حضرت نازل شد(412) .
نتیجه ی وفای به عهد از طرف انسان این است كه خدای مهربان هم به
﴿صفحه 306﴾
وعده هایش نسبت به نیت های صادقانه و عمل های مثبت و خلق و خوی پسندیده ی مؤمن كه پاداش عظیم دنیایی و آخرتی است وفا كند ، چنان كه در قرآن مجید به این واقعیت خبر داده است :
( وَأَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِكُمْ )(413) .
به پیمان من ( كه فرمان ما و احكام و حلال و حرام من است ) وفا كنید تا من هم به عهدی كه نسبت به شما ( در جهت پاداش بخشی به شما ) دارم وفا كنم .
هشام بن سالم می گوید : به حضرت صادق (علیه السلام) گفتم : پسر پیامبر ، مؤمن را چیست كه وقتی دعا می كند چه بسا برای او مستجاب می شود ، و چه بسا مستجاب نمی شود ؟ در حالی كه خدا فرموده : ( ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ )(414) ; مرا بخوانید تا شما را اجابت كنم .
حضرت فرمود : هنگامی كه عبد ، خدا را در دعایش به نیت راستین و قلب مخلص بخواند دعایش پس از وفای به تعهداتش به خدا مستجاب می گردد ، و اگر خدا را بدون نیت راستین و بدون قلب مخلص بخواند دعایش مستجاب نمی شود ، آیا خدا نفرموده به عهدم وفا كنید تا به عهدی كه به شما دارم وفا كنم ؟ پس كسی كه وفا كند نسبت به او وفا خواهد شد(415) .

راستی در زبان

صدق در گفتار و راستگویی از عالی ترین صفاتی است كه حضرت حق از همه ی انسان ها خواسته است و همه ی پیامبران الهی و امامان معصوم و اولیای خدا به این صفت زیبا آراسته بودند .
﴿صفحه 307﴾
مؤمن ، خدعه در گفتار و غش در كلام و دروغ در سخن ندارد ، بلكه همه جا و با همه كس بر اساس دستور شرع و حكم عقل سخن به راستی و صدق می گوید و از دروغ و گفتار خلاف حقیقت می پرهیزد .
در فصول گذشته ی این نوشتار درباره ی زبان و وظایفش تا جایی كه اقتضا داشت مطالبی گفته شد .
آنچه كه در این بخش شایان ذكر است این است كه خدا و پیامبران و امامان به شدت از دروغ و دروغگو متنفرند و در آیات كتاب خدا لعنت و دوری از رحمت بر دروغگویان مقرّر شده است .
( فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللّهِ عَلَی الْكَاذِبِینَ )(416) .
پس لعنت و دوری از رحمت خدا را بر دروغگویان قرار می دهیم .
در روایتی بسیار عجیب می خوانیم كه : مردی خدمت امیرالمؤمنین(علیه السلام) آمد ، در حالی كه آن حضرت كنار یارانش قرار داشت ، به حضرت سلام كرد ، سپس گفت : به خدا سوگند من تو را دوست دارم و عاشق تو هستم . حضرت فرمود : دروغ گفتی . آن مرد گفت : به خدا سوگند دوستت دارم و این سخن را تا سه بار تكرار كرد . حضرت فرمود : دروغ گفتی ، آن گونه كه می گویی نیستی ; زیرا خدا ارواح را دو هزار سال پیش از بدن ها آفرید ، سپس دوستداران ما را به ما عرضه كرد ، به خدا سوگند روح تو را در آنان كه به ما عرضه شده اند نمی بینم . آن مرد ساكت شد و دیگر به گفتارش باز نگشت !(417)