فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

پاداش خصلت های پسندیده

در این روایت بسیار باارزش به هشت خصلت پسندیده ی اخلاقی اشاره شده است : وفا به پیمان ، راستی در زبان ، حیا از امور زشت ، خوش اخلاقی با خانواده و همه ی مردم ، یتیم نوازی ، ترحم به ناتوان ، نیكی به پدر و مادر ، رعایت حق خدمتكار .
امام باقر (علیه السلام) می فرماید : هنگامی كه چهار خصلت اوّل در انسان ظهور كند چهار پاداش نصیب او می شود :
اولین پاداش كامل شدن اسلام اوست ، به این معنی كه عمل به این چهار خصلت ، اسلام و مسلمانی اش را از مرتبه ی ضعیف به مرتبه ی كامل ارتقا می دهد و به اسلامی پابرجا و ثابت می رسد ; اسلامی كه از هر حادثه و طوفانی و گناه و معصیتی محفوظ می ماند و دست تطاول و غارت به آن نمی رسد ، و اسلامی می شود كه در قیامت مورد قبول حضرت حق واقع خواهد شد ، و اسلامی كه هر نوع خسارتی را از انسان دفع خواهد كرد .
﴿صفحه 301﴾
( وَمَن یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلاَمِ دِیناً فَلَن یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ )(401) .
و كسی كه جز اسلام دینی را بخواهد هرگز از او پذیرفته نخواهد شد و او در آخرت با نداشتن اسلام از زیانكاران واقعی است .
پاداش دومش این است كه او را بر ایمانش كه مرتبه ای فوق اسلام است یاری می دهند تا به نقطه ی پرنور یقین برسد ، یقینی كه در قلبش چون نور خورشید فرار دهنده ی ظلمت شك و تردید و وسواس و دودلی نسبت به حقایق است ، یقینی كه در استواری و ثبات و استحكام و پابرجایی به جایی می رسد كه هجوم حوادث تلخ و شیرین كمترین اثر تخریبی در آن نخواهد داشت ، یقینی كه برای مؤمن نوری ملكوتی و عرشی است و به تعبیر روایات نور الله است و مؤمن به همه چیز و به همه كس به وسیله ی آن نور می نگرد ، لذا تشخیص حق از باطل در همه ی شؤون و همه ی حوادث برای او آسان می گردد .
( یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَفِی الاْخِرَةِ . . . )(402) .
خدا اهل ایمان را در دنیا و آخرت به ایمان ثابت و استوار پابرجا و ثابت قدم می دارد .
امام باقر (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می كند :
إتّقوا فِراسَةَ المُؤمِنِ فَإنّهُ یَنظُرُ بِنورِ الله(403) .
﴿صفحه 302﴾
از هشیاری و تیزبینی مؤمن بپرهیزید ، زیرا او با كمك نور خدا به همه چیز و همه كس می نگرد .
سومین پاداشش پاك شدن گناهان از پرونده ی اوست . آری ، كسی كه به این چهار خصلت آراسته شود به تدریج باطنش به حسنات خو می گیرد و خصلت های پسندیده در وجودش چون رنگی ثابت و پابرجا می شوند و نهایتاً سبب محبوبیت و مقبولیت او نزد خدا می گردد و خدا هم به پاس محبتی كه به او میورزد هدیه ای چون پاك شدن گناهانش به او می بخشد.
پاداش چهارمش دیدار و لقای پاداش اخروی حق و مقام حضرت محبوب است در حالی كه آن دیدار و لقا توأم با رضای خدا از اوست و لذت این رضا و خشنودی خدا از انسان ـ كه لذت قلبی است ـ از لذت بهره گیری از نعمت های بهشت عنبر سرشت ـ كه لذت جسمی است ـ به مراتب بیشتر و بهتر است .
آن پیك نامور كه رسید از دیار دوست *** آورد حرز جان ز خط مشكبار دوست
خوش می دهد نشان جلال و جمال یار *** خوش می كند حكایت عزّ و وقار دوست
دل دادمش به مژده و خجلت همی برم *** زین نقد قلب خویش كه كردم نثار دوست
شكر خدا كه از مدد بخت كار ساز *** بر حسب آرزوست همه كار و بار دوست
سیر سپهر و دور قمر را چه اختیار *** در گردشند بر حسب اختیار دوست
گر باد فتنه هر دو جهان را به هم زند *** ما و چراغ چشم و ره انتظار دوست
كحل الجواهری به من آر ای نسیم صبح *** زان خاك نیكبخت كه شد رهگذار دوست
ماییم و آستانه ی عشق و سر نیاز *** تا خواب خوش كه را برد اندر كنار دوست
دشمن به قصد حافظ اگر دم زند چه باك *** منت خدای را كه نیم شرمسار دوست(404)
حضرت امام باقر (علیه السلام) می فرماید : و آراسته شدن به چهار خصلت پسندیده ی
﴿صفحه 303﴾
دیگر ـ كه در متن روایت مطرح است ـ سبب ورود به اعلاعلیین و غرفه هایی فوق دیگر غرفه ها در محل باارزش ، آن هم برخوردار از همه ی ارزش ها خواهد بود !
اینك شما را به توضیح هر هشت خصلت كه از عالی ترین خصلت های انسانی است توجه می دهم .

وفای به عهد

انسان خداجو و مؤمن گاهی كار مثبتی را چه در جهت مالی و چه در جهت اخلاقی و چه در جهت خانوادگی و اجتماعی برای خدا متعهد می شود كه آن را انجام دهد ، باید به این معنی توجه داشته باشد كه وفای به عهد امری لازم و واجب است و قرآن مجید و روایات نسبت به این حقیقت تأكید و پافشاری دارند .
( . . . وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْؤولاً )(405) .
به عهد و پیمان وفا كنید ، زیرا عهد و پیمان مورد بازپرسی است .
( وَاذْكُرْ فِی الْكِتَابِ إِسْماعِیلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ . . . )(406) .
به كتاب زندگی اسماعیل توجه كن ، بی تردید او انسانی وفادار به عهد و پیمان بود .
( وَالَّذِینَ هُمْ لاَِمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ )(407) .
و اهل ایمان كسانی هستند كه رعایت كنندگان امانت و پیمانند .
شخصی به نام ابومالك می گوید : به حضرت علی بن الحسین (علیه السلام) گفتم مرا به
﴿صفحه 304﴾
همه ی قوانین دین خبر ده ، حضرت فرمود :
قَولُ الحَقّ وَالحُكمُ بِالعَدلِ وَالوَفاءُ بِالعَهدِ(408) .
گفتار حق و حكومت به عدالت و وفای به عهد همه ی قوانین دین است .
حسین بن مصعب می گوید : از حضرت صادق (علیه السلام) شنیدم كه می فرمود :
ثَلاثَةٌ لا عُذرَ لأحد فِیها : أداءُ الأمانَةِ إلی البَرِّ وَالفَاجِرِ ، وَالوَفاءُ بِالعَهْدِ لِلبَرِّ وَالفاجِرِ ، وَبِرُّ الوالِدَیْنِ بَرَّیْنِ كَانَا أوْ فاجِرَیْنِ(409) .
سه چیز است كه در عمل به آن برای احدی هیچ عذری نیست : ادای امانت به نیكوكار و بدكار ، وفای به عهد نسبت به نیكوكار و بدكار ، نیكی به پدر و مادر چه این كه هر دو نیكوكار باشند و چه بدكار !
موسی بن جعفر (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می كند كه آن حضرت فرمود :
لاَ دِینَ لِمَن لاَ عَهْدَ لَهُ(410) .
كسی كه پای بند به عهد و پیمانش نیست دین ندارد !

اهل بیت و وفای به عهد

در شأن نزول آیه ی شریفه ی ( یُوفُونَ بِالنَّذْرِ )(411) شیعه و سنی روایت كرده اند كه درباره ی امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) نازل شده است .
داستان نزول آیه به این سبب است كه حضرت حسن و حسین بیمار شدند ،
﴿صفحه 305﴾
رسول خدا و جمعی از چهره های برجسته از آن دو بزرگوار عیادت كردند . پیامبر هنگام عیادت به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود : اگر به خاطر بهبود دو فرزندت نذری را بر عهده می گرفتی در شفای آنان بی اثر نبود . آن حضرت و فاطمه ی زهرا (علیهما السلام)نذر كردند كه اگر خدای مهربان آن دو را شفا دهد سه روز روزه بگیرند ، فضه ی خادمه هم به دنبال آن دو بزرگوار متعهد سه روز روزه گرفتن شد .
حسن و حسین پس از آن نذر شفا یافتند در حالی كه خاندان طهارت پس از شروع روزه جهت افطار چیزی نداشتند ، امیرالمؤمنین(علیه السلام) سه پیمانه جو از بازار قرض گرفت كه در برابرش پارچه ای پشمین برای قرض دهنده ببافد ، جو را به خانه آورد ، حضرت زهرا (علیها السلام) آن را آسیاب كرد و نان پخت و علی (علیه السلام) پس از نماز مغرب نان را جهت افطار بر سر سفره گذاشت كه ناگهان مسكینی به آنان مراجعه كرد و درخواست كمك نمود ، همه ی اهل خانه نان خود را به او بخشیدند و با آب افطار كردند ; شب دوم هم یتیمی طلب غذا كرد باز همه ی خانواده نان خود را به او دادند ، و شب سوم اسیری دق الباب كرد و این بار هم همه ی خانواده سهم خود را به او بخشیدند و جز با آب افطار نكردند .
روز چهارم در حالی كه نذرشان را ادا كرده بودند ، علی (علیه السلام) همراه دو فرزندش نزد پیامبر آمدند ، چون پیامبر در حسن و حسین از شدت گرسنگی ضعف و ناتوانی دید گریست . در این وقت جبرئیل با سوره ی ( هل أتی ) به حضرت نازل شد(412) .
نتیجه ی وفای به عهد از طرف انسان این است كه خدای مهربان هم به
﴿صفحه 306﴾
وعده هایش نسبت به نیت های صادقانه و عمل های مثبت و خلق و خوی پسندیده ی مؤمن كه پاداش عظیم دنیایی و آخرتی است وفا كند ، چنان كه در قرآن مجید به این واقعیت خبر داده است :
( وَأَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِكُمْ )(413) .
به پیمان من ( كه فرمان ما و احكام و حلال و حرام من است ) وفا كنید تا من هم به عهدی كه نسبت به شما ( در جهت پاداش بخشی به شما ) دارم وفا كنم .
هشام بن سالم می گوید : به حضرت صادق (علیه السلام) گفتم : پسر پیامبر ، مؤمن را چیست كه وقتی دعا می كند چه بسا برای او مستجاب می شود ، و چه بسا مستجاب نمی شود ؟ در حالی كه خدا فرموده : ( ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ )(414) ; مرا بخوانید تا شما را اجابت كنم .
حضرت فرمود : هنگامی كه عبد ، خدا را در دعایش به نیت راستین و قلب مخلص بخواند دعایش پس از وفای به تعهداتش به خدا مستجاب می گردد ، و اگر خدا را بدون نیت راستین و بدون قلب مخلص بخواند دعایش مستجاب نمی شود ، آیا خدا نفرموده به عهدم وفا كنید تا به عهدی كه به شما دارم وفا كنم ؟ پس كسی كه وفا كند نسبت به او وفا خواهد شد(415) .