فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

سخنی از عبدالرزاق كاشانی

حكیم بزرگ كمال الدین عبدالرزاق كاشانی در شرح منازل السائرین در معرفی آنان كه همه ی عمر دنبال آراسته شدن به ارزش ها بودند و از این طریق به مقصد اعلی رسیدند می فرماید :
زحمت كشیدگان در این راه كه خود را به وسیله ی ایمان و عمل در اختیار حضرت حق قرار دادند ، كسانی هستند كه خدای مهربان هنگامی كه شایستگی
﴿صفحه 298﴾
و لیاقت در آنان دید ، آنان را بر ترك لذت های حرام و خوشی های ناباب و شهوات حیوانی و امیال بی محاسبه و خواسته های نامشروع برانگیخت و به ملازمت داشتن با معرفت دینی و شریعت حق همراه با هماهنگ نمودن عمل بر اساس سنت و حقایق الهیه توفیق داد و آنان را بر تمایل داشتن به رسیدن به درجات نهایی معنوی یاری داد تا امید و آرزویشان این شد كه خود را به نقطه ای برسانند كه در آنجا افكارشان از تعلق به غیر خدا كه ریشه ی تفرقه و پریشانی باطن است تصفیه شود و اندیشه ای جز طلب حق در سایه ی توحید فكر نداشته باشند و چیزی جز تعلق به حق در باطن آنان نماند و همه ی خواسته هایشان جز یك خواسته و آن هم بندگی حق نباشد و از همه ی امور پست و بی ارزش دور بمانند و با خسّت و دنائت و برنامه های پوك و پوچ شركت نورزند و چنان كه در حدیث آمده : « إنّ الله یحبّ مَعالِی الأمورَ وَأشرافَها وَیُبغِضُ سَفسافَها ; خدا امور باارزش و شریف را دوست دارد و نسبت به امور پست و بی ارزش دشمن است » .
كوشیدند تا به امور باارزش آراسته شوند و از امور پست پاك بمانند تا مورد محبت خدا قرار گیرند و از خشم و غضبش در امان بمانند .
اینان چون با آراسته شدن به كرامت ها و پیراسته ماندن از دنائت ها به عزیزترین و شریف ترین حقیقت كه حضرت حق است اتصال پیدا كردند و قلبشان به حضرت ربّ العزه تعلق گرفت از توجه و التفات به امور خسیسه و پست خودداری نمودند(399) .
و مثل اعلای بندگی و عبادت و انسانیت و آدمیت شدند و برای هم نوعان خود اسوه و سرمشق حسنه گشتند .

روایتی مهم در صفات پسندیده

ابوحمزه ی ثمالی كه راوی دعای عارفانه و عاشقانه ی سحرهای ماه مبارك
﴿صفحه 299﴾
رمضان از حضرت سجاد (علیه السلام) است از وجود مقدّس حضرت باقر العلوم (علیه السلام) كه دریای بی ساحل علم و معرفت و بصیرت و شكافنده ی حقایق علمی است روایتی را در رابطه با برخی از صفات پسندیده ی اخلاقی نقل می كند كه اگر مردم دنیا به این روایت عمل كنند ، زندگی آنان چون بهشتیانِ روز قیامت می شود و عرصه گاه حیات آنان غرق در آرامش و امنیت می گردد و برادری و مواسات و محبت و عشق همه ی زوایای زندگی آنان را پر می كند .
ابوحمزه می گوید : با دو گوش خود از دو لب الهی و ملكوتی حضرت باقر (علیه السلام) شنیدم كه می فرمود :
أربعٌ مَن كُنّ فِیهِ كَمُلَ إسلامُهُ ، وَأعِینَ عَلَی إیمانِهِ ، وَمُحِّصَتْ عَنهُ ذُنُوبُه ، وَلَقِیَ رَبَّهُ وَهُو عَنْهُ راض ، وَلَو كَانَ فِیمَا بَینَ قَرنِه إلَی قَدَمِهِ ذُنُوبٌ حَطَّها اللهُ عَنهُ ، وَهِیَ : الوَفاءُ بِما یَجعَلُ اللهُ عَلی نَفسِهِ ، وَصِدقُ اللِسانِ مَعَ النّاسِ ، وَالحَیاءُ مِمّا یَقبَحُ عِند اللهِ وعِند النّاسِ ، وَحُسْنُ الخُلُقِ مَعَ الأهْلِ وَالنّاسِ . وَأربعٌ مَن كُنّ فِیه مِن المُؤمِنِینَ أسكَنَه الله فِی أَعلَی عِلِیّینَ فِی غُرَف فَوقَ غُرَف فِی محلّ الشَّرَفِ كلّ أشرف : مَن آوَی الیتیمَ وَنَظَر لَهُ فَكان لَه ابا رَحیماً ، وَمن رَحِم الضّعیف وأعانَه وَكَفاه ، وَمن أنفقَ علَی والِدَیهِ ورَفَق بِهما وبِرَّهُما وَلَمْ یَحزُنْهُما ، وَمَن لَم یَخرِقَ بِمَملوكِه وَأعَنَه عَلی مَا یَكلِفُه وَلَم یَستَسِعَه فِیمَا لاَ یُطِیقُ(400) .
چهار چیز است كه اگر در كسی باشد اسلامش كامل است ، و بر ایمانش یاری می گردد ، و گناهانش را از او پاك می كنند ، و خدا را در حالی كه از او خشنود است ملاقات می نماید ، و اگر ما بین سر تا قدش گناهانی باشد خدا آنها را از پرونده اش فرو می ریزد و آن چهار چیز عبارت است از : وفا كردن به پیمانی كه برای خدا بر عهده ی خود قرار می دهد ، و راستگویی با همه ی مردم ، و شرم و حیا از كارهایی كه نزد خدا و مردم زشت است ،
﴿صفحه 300﴾
و خوش اخلاقی با خانواده و همه ی مردم . و چهار چیز است كسی كه از مؤمنین در او باشد خدا او را در اعلی علیین در غرفه هایی بالای غرفه ها در شریف ترین محل جای می دهد : كسی كه یتیمی را پناه دهد و به او نظر محبت اندازد و نسبت به وی پدری مهربان باشد ، و كسی كه به ناتوان رحم كند و او را یاری دهد و امورش را كفایت نماید ، و كسی كه هزینه ی پدر و مادرش را بپردازد و با آنان مدارا كند و نسبت به هر دو نیكی ورزد و آنان را غصه دار ننماید ، و كسی كه به حقوق غلام و كنیز و خدمتكارش تجاوز نكند و او را بر آنچه تكلیف می كند یاری دهد و او را در اموری كه در طاقت او نیست به كار نگیرد .

پاداش خصلت های پسندیده

در این روایت بسیار باارزش به هشت خصلت پسندیده ی اخلاقی اشاره شده است : وفا به پیمان ، راستی در زبان ، حیا از امور زشت ، خوش اخلاقی با خانواده و همه ی مردم ، یتیم نوازی ، ترحم به ناتوان ، نیكی به پدر و مادر ، رعایت حق خدمتكار .
امام باقر (علیه السلام) می فرماید : هنگامی كه چهار خصلت اوّل در انسان ظهور كند چهار پاداش نصیب او می شود :
اولین پاداش كامل شدن اسلام اوست ، به این معنی كه عمل به این چهار خصلت ، اسلام و مسلمانی اش را از مرتبه ی ضعیف به مرتبه ی كامل ارتقا می دهد و به اسلامی پابرجا و ثابت می رسد ; اسلامی كه از هر حادثه و طوفانی و گناه و معصیتی محفوظ می ماند و دست تطاول و غارت به آن نمی رسد ، و اسلامی می شود كه در قیامت مورد قبول حضرت حق واقع خواهد شد ، و اسلامی كه هر نوع خسارتی را از انسان دفع خواهد كرد .
﴿صفحه 301﴾
( وَمَن یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلاَمِ دِیناً فَلَن یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ )(401) .
و كسی كه جز اسلام دینی را بخواهد هرگز از او پذیرفته نخواهد شد و او در آخرت با نداشتن اسلام از زیانكاران واقعی است .
پاداش دومش این است كه او را بر ایمانش كه مرتبه ای فوق اسلام است یاری می دهند تا به نقطه ی پرنور یقین برسد ، یقینی كه در قلبش چون نور خورشید فرار دهنده ی ظلمت شك و تردید و وسواس و دودلی نسبت به حقایق است ، یقینی كه در استواری و ثبات و استحكام و پابرجایی به جایی می رسد كه هجوم حوادث تلخ و شیرین كمترین اثر تخریبی در آن نخواهد داشت ، یقینی كه برای مؤمن نوری ملكوتی و عرشی است و به تعبیر روایات نور الله است و مؤمن به همه چیز و به همه كس به وسیله ی آن نور می نگرد ، لذا تشخیص حق از باطل در همه ی شؤون و همه ی حوادث برای او آسان می گردد .
( یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَفِی الاْخِرَةِ . . . )(402) .
خدا اهل ایمان را در دنیا و آخرت به ایمان ثابت و استوار پابرجا و ثابت قدم می دارد .
امام باقر (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می كند :
إتّقوا فِراسَةَ المُؤمِنِ فَإنّهُ یَنظُرُ بِنورِ الله(403) .
﴿صفحه 302﴾
از هشیاری و تیزبینی مؤمن بپرهیزید ، زیرا او با كمك نور خدا به همه چیز و همه كس می نگرد .
سومین پاداشش پاك شدن گناهان از پرونده ی اوست . آری ، كسی كه به این چهار خصلت آراسته شود به تدریج باطنش به حسنات خو می گیرد و خصلت های پسندیده در وجودش چون رنگی ثابت و پابرجا می شوند و نهایتاً سبب محبوبیت و مقبولیت او نزد خدا می گردد و خدا هم به پاس محبتی كه به او میورزد هدیه ای چون پاك شدن گناهانش به او می بخشد.
پاداش چهارمش دیدار و لقای پاداش اخروی حق و مقام حضرت محبوب است در حالی كه آن دیدار و لقا توأم با رضای خدا از اوست و لذت این رضا و خشنودی خدا از انسان ـ كه لذت قلبی است ـ از لذت بهره گیری از نعمت های بهشت عنبر سرشت ـ كه لذت جسمی است ـ به مراتب بیشتر و بهتر است .
آن پیك نامور كه رسید از دیار دوست *** آورد حرز جان ز خط مشكبار دوست
خوش می دهد نشان جلال و جمال یار *** خوش می كند حكایت عزّ و وقار دوست
دل دادمش به مژده و خجلت همی برم *** زین نقد قلب خویش كه كردم نثار دوست
شكر خدا كه از مدد بخت كار ساز *** بر حسب آرزوست همه كار و بار دوست
سیر سپهر و دور قمر را چه اختیار *** در گردشند بر حسب اختیار دوست
گر باد فتنه هر دو جهان را به هم زند *** ما و چراغ چشم و ره انتظار دوست
كحل الجواهری به من آر ای نسیم صبح *** زان خاك نیكبخت كه شد رهگذار دوست
ماییم و آستانه ی عشق و سر نیاز *** تا خواب خوش كه را برد اندر كنار دوست
دشمن به قصد حافظ اگر دم زند چه باك *** منت خدای را كه نیم شرمسار دوست(404)
حضرت امام باقر (علیه السلام) می فرماید : و آراسته شدن به چهار خصلت پسندیده ی
﴿صفحه 303﴾
دیگر ـ كه در متن روایت مطرح است ـ سبب ورود به اعلاعلیین و غرفه هایی فوق دیگر غرفه ها در محل باارزش ، آن هم برخوردار از همه ی ارزش ها خواهد بود !
اینك شما را به توضیح هر هشت خصلت كه از عالی ترین خصلت های انسانی است توجه می دهم .