زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

بخش یازدهم: ( قسمت دوم وصایات حضرت حق به پیامبر ) زبان و چشم صالحان

قال رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) :أوصانی ربی بتسع . . . وأن یكون صمتی فِكراً ومَنطقی ذِكراً ونَظری عبرا(327) .

7 ـ زبان و گفتار و خاموشی

زبان از بزرگ ترین نعمت های حضرت حق به انسان است .
زبان عضوی است كه اظهار خواسته های درون انسان و بیان نیازمندی های او را به عهده دارد .
زبان عضوی است كه رشته های مختلف علوم را از مغز و قلب انسان به دیگران انتقال می دهد .
زبان عضوی است كه با سخنان لطیف و محبت آمیزش غم و غصه را از دل ها می زداید .
زبان عضوی است كه گمراه را هدایت می كند و سرنگون شده در چاه ضلالت را نجات می دهد و دوزخی را به سوی بهشت راهنمایی می نماید .
زبان عضوی است كه می تواند با تشویقش انسان های به ضعف نشسته را توانایی بخشد و هنرهای آنان را آشكار كند و روح خلاقیّت را در وجودشان فعّال نماید و از بیكاری عاطل و باطل مانده ، متحرّكی پویا و سرزنده ای دانا بسازد .
﴿صفحه 252﴾
زبان اگر در مدار تربیت حق و هدایت خدای مهربان و تعلیمات پیامبران و امامان و اولیای الهی قرار گیرد ، تبدیل به كارگاهی بزرگ برای تولید خیر و نیكی می شود و از این طریق سودی سرشار و منفعتی فراوان به صاحبش و به دیگران می رساند .
زبان را باید در جایی كه خدا به آن اجازه ی سخن گفتن داده است آزاد گذاشت تا منافع دریا گونه اش را به سوی محتاجان امور معنوی و مادی سرازیر كند . و نیز باید در جایی كه به آن اجازه ی گفتار نداده اند به سكوت و خاموشی نشیند تا زیان گفتار باطل و بی جایش به كسی نرسد .
از گفتار زبان در موردی كه گفتن شایسته ی اوست تعبیر به قول حق ، قول عدل ، و قول میسور و قول بلیغ و قول حسن و قول احسن شده و در موردی كه باید از گفتار خودداری ورزد و خاموشی پیشه سازد تعبیر به صمت شده است .
صالحان و شایستگان كه هدایت حضرت حق چون خورشید از افق وجودشان طلوع دارد آنجا كه باید بگویند می گویند ، گرچه گفتارشان برای آنان عامل رنج و زحمت شود و جانشان را در معرض خطر قرار دهد ; و در موردی كه باید خاموشی و سكوت پیشه سازند به خاموشی و سكوت می نشینند ، گرچه بسیاری از منافع ظاهری را از دست بدهند .
صالحان با زبانشان به تجارتی برمی خیزند كه سودش ابدی و هرگز كسادی و زیان در آن راه ندارد .
روایات اهل بیت (علیهم السلام) در رابطه با زبان و منافع و سودش اشاراتی بس لطیف و باارزش دارند كه دانستنش بر همگان لازم است .
از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :
﴿صفحه 253﴾
الجَمالُ فِی اللِّسان(328) .
زیبایی در زبان است .
جَمالُ الرَّجُلِ فَصاحَةُ لِسَانِهِ(329) .
زیبایی مرد در گویایی و روشن گویی زبان اوست .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در روایاتی می فرماید :
صورَةُ المَرءَةِ فِی وَجهِها وَصورَةُ الرَّجُلِ فِی مَنطِقِ(330) .
شكل و شمایل زن در چهره ی او و شكل و شمایل مرد در گفتار اوست .
الإنسانُ لُبُّه لِسانُه وَعقلُه دِینُه(331) .
مغز انسان زبان او و دینش پای بند اوست .
كَلامُ الرَّجُلِ مِیزانُ عَقلِهِ(332) .
سخن مرد ترازوی سنجش عقل اوست .

خطرات زبان

و نیز روایات اهل بیت (علیهم السلام) در رابطه با زبان و زیان ها و خطرات غیرقابل جبرانش مطالبی بسیار مفید و سودمند بیان كرده اند .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در روایاتی می فرماید :
فِتنةُ اللِّسانِ أشَدُّ مِن ضَرْبِ السَّیْفِ(333) .
﴿صفحه 254﴾
فتنه ی زبان شدیدتر از ضربت شمشیر است .
بَلاءُ الإنسانِ مِنَ اللِّسانِ(334) .
بلای انسان از زبان است .
یَا عَلِیُّ ! مَن خَافَ النّاسُ لِسانَهُ فَهُو مِن أهلِ النّارِ(335) .
یا علی ! كسی كه مردم از زبانش بترسند اهل آتش است .
طُوبَی لِمَن أنفَقَ فَضَلاتَ مَالِه وَأمسَكَ فَضَلاتَ لِسانِهِ(336) .
خوشا به حال كسی كه اضافه های مالش را در راه خدا هزینه كند و از اضافه های گفتارش جلوگیری كند .
چون آدم ، فرزندانش و فرزندان فرزندانش زیاد شدند ، پیوسته نزد او سخن می گفتند و او ساكت بود . گفتند : پدر تو را چیست كه سخن نمی گویی . گفت : ای فرزندانم ! خدای بزرگ زمانی كه مرا از جوارش بیرون كرد از من تعهد گرفت و فرمود : گفتارت را كم كن تا به جوار من درآیی .
إن كانَ الشَرُّ فِی شَیء فَفِی اللِّسان(337) .
اگر شرّی در چیزی باشد پس در زبان است .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در روایاتی می فرماید :
حَدُّ اللِسانِ أمضی مِن حَدِّ السَنان(338) .
تیزی زبان دردناك تر از تیزی نیزه است .
﴿صفحه 255﴾
اللِسانُ سَبُعٌ إن أطلَقْتَه عَقَر(339) .
زبان درنده ای است كه اگر رهایش كنی زخم می زند .
كلُّ إنسان مُؤاخِذٌ بِجِنایَةِ لِسانِهِ وَیَدِهِ(340) .
هر انسان به جنایت زبان و دستش مؤاخذه خواهد شد .
كَمْ مِن إنسان أهلَكه لِسان(341) .
چه بسیار انسانی كه زبان او را هلاك كرد .
صلاحُ الإنسانِ فِی حَبسِ اللِسان(342) .
مصلحت انسان در حبس زبان است .