فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

2 ـ عدالت در خشنودی و خشم

پیامبر اسلام می فرماید : دیگر حقیقتی را كه حضرت حق به من سفارش فرمود رعایت كنم این است كه به هنگام خشنودی و خشم ، عدالت را در مورد همگان رعایت كنم و از افراط و تفریط در برخورد با مردم بپرهیزم .
گاهی ممكن است انسان در هنگام خشنودی و رضایت ، و زمان خشم و غضب دچار افراط یا تفریط در عمل و اخلاق و بویژه در تعریف و ستایش یا مذمت و سرزنش یا داوری و قضاوت شود . سفارش حضرت حق این است كه چه هنگام خشنودی و چه زمان خشم و غضب از افراط و تفریط بپرهیزید و عدالت را در اموری كه كنار این دو حالت باید لحاظ نمایید ، مراعات كنید .
مردم در پاره ای از امور به فرامین حق بویژه در مسأله ی داوری و قضاوت و شهادت و گواهی به سود و زیان طرفین نزاع ، به سبب خشنودی از كسی كه با او نسبت دارد و خشم بر طرف دیگر ، دچار افراط و تفریط می شوند و از این ناحیه حقّی را از صاحب حقّی پایمال و حرامی را در اختیار طرف دیگر قرار می دهند و زمینه ی خشم خدا را برای خود فراهم می آورند .
﴿صفحه 234﴾
قرآن مجید مردم را دعوت می كند كه در همه ی شرایط و در همه ی حالات چه در داوری میان مردم ، چه در مرحله ی گواهی و شهادت و چه در هنگام حكومت و چه در وقت سخن گفتن و چه در برخورد با همسر و فرزند ، عدالت را رعایت كنند و از افراط و تفریط بپرهیزند :
( إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ ذِی الْقُرْبَی وَیَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ )(293) .
خدا به عدالت و نیكی نمودن و بذل و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد و از زشتی ها و منكرات و تجاوز نهی می كند و شما را همواره موعظه می كند تا متذكّر حقایق شوید .
( یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِینَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلاَ یَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْم عَلَی أَلاَّ تَعْدِلُوا إِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی . . . )(294).
ای مؤمنان قیام كننده به تكالیف و وظایف برای خدا باشید و نسبت به ملت های دیگر گواه عدالت و انصاف ، و نباید دشمنی گروهی شما را بر آن بدارد كه عدالت نورزید ، عدالت به خرج دهید كه عدالتورزی به تقوا نزدیك تر است .

ثمره ی عدالت

روایات اهل بیت (علیهم السلام) در بیان ارزش عدالت و سفارش به عدالت و پاداش عدالت و سود دنیایی و آخرتی عدالت مطلبی را فروگذار نكرده است .
امام هشتم (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می كند :
﴿صفحه 235﴾
مَن عَامَلَ النّاسَ فَلَم یَظْلِمْهُم وَحَدَّثَهُمْ فَلَمْ یَكْذِبْهُمْ وَوَعَدَهُمْ فَلَمْ یَخْلِفْهُمْ ، فَهُوَ مِمَّن كَمُلَتْ مُروَّتُهُ وَظَهَرتْ عِدالَتُه وَوَجَبَتْ اُخوَّتُهُ وحَرَّمَتْ غَیبَتُهُ(295) .
كسی كه با مردم داد و ستد كند و به آنان ستم نكند و در سخن گفتن با آنان دروغ نگوید و در وعده دادن به آنان تخلّف نورزد از كسانی است كه جوانمردی اش كامل شده و عدالتش آشكار گشته و برادری اش واجب و غیبتش حرام است .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره ی عدالت و انسان عادل و عدالتورزی می فرماید :
العَدْلُ قِوامُ الرَّعِیَّةِ وجَمالُ الوُلاةِ(296) .
عدالت پشتیبان و نگاهبان رعیت و زینت حاكمان است .
العدلُ إنّك إذا ظُلِمتَ انصَفْتَ وَالفَضل إنّك إذا قَدرتَ عَفَوْتَ(297) .
عدالت این است كه هرگاه مورد ستم قرار گرفتی نسبت به ستمكار انصاف ورزی و احسان و نیكی این است كه هرگاه قدرت یافتی گذشت كنی .
اِسْتَعِنْ عَلَی العَدلِ بِحُسْنِ النِیّةِ فِی الرَّعیَّةِ وَقِلَّةِ الطَّمَعِ وَكَثْرَةِ الوَرَعِ(298) .
در میان رعیت به نیت نیك و كمی طمع و فراوانی تقوا و پارسایی ، بر عدالتورزی كمك بخواه .
إنّ العدلَ مِیزانُ اللهِ سُبحانَه الَّذِی وَضَعَه فِی الخَلقِ وَنَصَبَه لاِقامَةِ الحقّ ، فَلا تُخالِفْه فِی مِیزانِه وَلاَ تُعارِضْه فِی سُلطانِه(299) .
﴿صفحه 236﴾
عدالت ترازوی خداست كه آن را در خیمه ی حیات بندگانش نهاده و برای بپا داشتن حق نصب نموده ، پس با او در ترازویش مخالفت نكن و رو در روی قدرتش نایست .
شَیْئَانِ لاَ یُوزَنُ ثَوابُهُمَا : العَفوُ وَالعَدلُ(300) .
دو چیز است كه پاداش آنها وزن شدنی نیست : گذشت و عدالت .
مَن طابَقَ سِرَّه عَلانِیَّتَه وَوافَقَ فِعلَه مَقالَتَه ، فَهُو الَّذِی أدّی الأمانَةَ وَتَحقَّقَت عدالَتُه(301) .
كسی كه نهانش با آشكارش یكی باشد و كردارش با گفتارش موافق باشد ، امانت را ادا كرده و عدالتش محقق گشته .
وسُئِل عن صِفةِ العَدل مِن الرَّجُل فَقال (علیه السلام) : إذَا غضّ طَرفُه عَنِ المَحارمِ وَلِسانُه عَنِ المَآثِم وَكَفّه عَنِ المَظالِم(302).
هنگامی كه ـ از حضرت صادق (علیه السلام) ـ در رابطه با نشانه های عادل پرسش شد پاسخ دادند : عادل كسی است كه دیده از حرام فرو پوشد و زبان از گناهان مربوط به زبان حفظ كند و دست از ستم ورزی باز دارد » .

3 ـ میانه روی به هنگام توانگری و تهیدستی

نعمت هایی كه از جانب خدای مهربان به انسان عنایت شده ، باید در اموری هزینه شود كه مورد رضای خداست . انسان مالك حقیقی نعمت ها نیست بلكه نعمت ها امانت های الهی هستند كه جهت اداره ی امور زندگی در اختیار انسان قرار گرفته و انسان این آزادی را ندارد كه هركجا و هرگونه كه خواست نعمت را
﴿صفحه 237﴾
هزینه كند .
قرآن و روایات برای خرج كردن نعمت مواردی را مقرر كرده اند كه انسان موظف است ، هزینه كردن نعمت را در آن موارد رعایت كند تا سلامت خانواده و جامعه حفظ شود و نیز شایسته ی پاداش حق در دنیا و آخرت گردد .
هزینه كردن نعمت ها در غیر موارد مقرّر شده ، ضایع كردن نعمت و تلف نمودن آن و ولخرجی و بیهوده كاری و گناه و معصیت ، و به تعبیر قرآن مجید اسراف و تبذیر است ; و هزینه كردن آن در موارد مقرّر شده میانه روی و دوری جستن از افراط و تفریط و پاك ماندن از اسراف و تبذیر است .
در رابطه با زشتی اسراف كه ولخرجی و زیاده روی در هزینه كردن است و تبذیر كه بر باد دادن نعمت و تلف نمودن آن است ، همین بس كه خدای بزرگ در قرآن مجید اعلام كرده كه مسرفان را دوست ندارد و تبذیر كنندگان برادران شیطان هایند :
( وَلاَ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ )(303) .
از اسراف بپرهیزید زیرا خدا اسراف كنندگان را دوست ندارد .
( إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَكَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً )(304) .
بی تردید برباد دهندگان مال و تلف كنندگانش برادران شیطان هایند و شیطان نسبت به پروردگارش بسیار ناسپاس است .
از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت شده است :
لِلمُسْرِفِ ثَلاثُ عَلامَات : یَأكُلُ مَا لَیْسَ لَهُ وَیَلْبِسُ مَا لَیْسَ لَهُ وَیَشْتَرِی مَا لَیْسَ
﴿صفحه 238﴾
لَهُ(305) .
برای اسراف كار سه نشانه است : آنچه را شأن او نیست می خورد و آنچه را در خور او نیست می پوشد و آنچه را سزاوار او نیست می خرد .
امام صادق (علیه السلام) در روایتی مفصل می فرماید : ثروت و مال و مالكیتش ویژه ی خداست كه آن را نزد انسان به امانت گذاشته و به او اجازه داده تا بر اساس میانه روی بخورد و بیاشامد و بپوشد و ازدواج كند و بر مركب سوار شود و پس از این امور به تهیدستان مؤمن سود رساند و به وسیله ی آن پریشانی و پراكندگی زندگی آنان را سر و سامان دهد ; پس كسی كه مال را این گونه هزینه كند حلال خورده و حلال آشامیده و حلال سوار شده و حلال ازدواج كرده است و اگر جز این عمل كند ، آن مال بر او حرام است . سپس فرمود : اسراف نكنید ; زیرا خدا اسراف كاران را دوست ندارد . آیا به نظرت رسیده كه خدا انسان را نسبت به مالی كه در اختیارش قرار داده امین شمرده كه مركبی را به ده هزار درهم می خرد در صورتی كه مركبی بیست درهمی برای او كافی است ، و خدمتكاری را كه به هزار دینار خریده در حالی كه خدمتكاری به قیمت بیست دینار برای او بس است . حضرت فرمود : اسراف كاری نكنید كه خدا مسرفان را دوست ندارد(306) .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در كلمات قصارش می فرماید :
الإسرافُ مَذمومٌ فِی كُلِّ شَیء إلاّ فِی أفعالِ البِرِّ(307) .
اسراف و زیاده روی در هر چیزی نكوهیده است مگر در كارهای خیر .
ألا وَإنَّ إعطاءَ هَذَا المالِ فِی غَیرِ حَقِّهِ تَبذیرٌ وَإسرافٌ(308) .
﴿صفحه 239﴾
بدانید كه پرداخت این مال خداداده در غیر محلّش تلف كردن و اسراف است .
عَلَیكَ بِتَرْكِ التَبذیرِ وَالإسرافِ وَالتَّخَلُّقِ بِالعَدلِ وَالإنصافِ(309) .
بر تو باد به رها كردن اتلاف مال و زیاده روی در هزینه كردن آن و بر تو باد به آراسته شدن به عدالت و انصاف .
الإسرافُ یَفْنی الكَثِیر(310) .
زیاده روی ، مال فراوان را بر باد می دهد .
امام باقر (علیه السلام) فرمود :
المُسرفونَ هُم الَّذینَ یَسْتَحِلّونَ المَحارِمَ وَیَسفِكونَ الدِّماء(311) .
اسراف كاران كسانی هستند كه حرام های الهی را حلال می شمارند و به ناحق خون ریزی می كنند .
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
إنّ القصدَ أمرٌ یُحِبُّهُ اللهُ ( عزّ وجلّ ) ، وَإنّ السَّرَفَ یُبغِضُهُ حَتّی طَرْحَكَ النَّوَاةَ فَإنّها تُصلِحُ لِشیء ، وَحَتّی صَبَّكَ فَضْلَ شَرَابِك(312) .
میانه روی كاری است كه خدا آن را دوست دارد ، و زیاده روی را دشمن دارد تا آنجا كه هسته را دور اندازی در صورتی كه برای چیزی مفید باشد ، و تا آنجا كه اضافه ی نوشیدنی ات را روی زمین بریزی ( در حالی كه تشنه ای را سیراب نماید ! )
﴿صفحه 240﴾