فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

خدا و شیطان

پیامبر بزرگ اسلام در روایتی بسیار باارزش آنچه خوبی از انسان صادر می شود و شرایط لازم در آن جمع است خالص و پاك برای خدا می داند و آنچه زشتی از آدمی سر می زند گرچه صورتی حق به جانب داشته باشد از شیطان به حساب می آورد ; او می فرماید :
﴿صفحه 233﴾
یَا أیُّها النّاسُ إنَّما هُو اللهُ وَالشَّیطانُ وَالحقُّ وَالبَاطِلُ وَالهُدَی وَالضَّلالَةُ وَالرُّشْدُ وَالغَیُّ وَالعاجِلَةُ وَالآجِلَةُ وَالحَسناتُ وَالسَّیِّئاتُ ، فَما كَانَ مِن حَسَنات فَللهِِ وَما كَانَ مِن سَیِّئات فَلِلشَّیطانِ لَعَنهُ اللهُ(292) .
ای مردم خدا و شیطان و حق و باطل و هدایت و گمراهی و رشد و بیراهه ، دنیا و آخرت ، خوبی ها و بدی ها ، پس آنچه از خوبی هاست برای خداست و آنچه از بدی هاست برای شیطان است كه لعنت خدا بر او باد .

2 ـ عدالت در خشنودی و خشم

پیامبر اسلام می فرماید : دیگر حقیقتی را كه حضرت حق به من سفارش فرمود رعایت كنم این است كه به هنگام خشنودی و خشم ، عدالت را در مورد همگان رعایت كنم و از افراط و تفریط در برخورد با مردم بپرهیزم .
گاهی ممكن است انسان در هنگام خشنودی و رضایت ، و زمان خشم و غضب دچار افراط یا تفریط در عمل و اخلاق و بویژه در تعریف و ستایش یا مذمت و سرزنش یا داوری و قضاوت شود . سفارش حضرت حق این است كه چه هنگام خشنودی و چه زمان خشم و غضب از افراط و تفریط بپرهیزید و عدالت را در اموری كه كنار این دو حالت باید لحاظ نمایید ، مراعات كنید .
مردم در پاره ای از امور به فرامین حق بویژه در مسأله ی داوری و قضاوت و شهادت و گواهی به سود و زیان طرفین نزاع ، به سبب خشنودی از كسی كه با او نسبت دارد و خشم بر طرف دیگر ، دچار افراط و تفریط می شوند و از این ناحیه حقّی را از صاحب حقّی پایمال و حرامی را در اختیار طرف دیگر قرار می دهند و زمینه ی خشم خدا را برای خود فراهم می آورند .
﴿صفحه 234﴾
قرآن مجید مردم را دعوت می كند كه در همه ی شرایط و در همه ی حالات چه در داوری میان مردم ، چه در مرحله ی گواهی و شهادت و چه در هنگام حكومت و چه در وقت سخن گفتن و چه در برخورد با همسر و فرزند ، عدالت را رعایت كنند و از افراط و تفریط بپرهیزند :
( إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ ذِی الْقُرْبَی وَیَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ )(293) .
خدا به عدالت و نیكی نمودن و بذل و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد و از زشتی ها و منكرات و تجاوز نهی می كند و شما را همواره موعظه می كند تا متذكّر حقایق شوید .
( یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِینَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلاَ یَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْم عَلَی أَلاَّ تَعْدِلُوا إِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی . . . )(294).
ای مؤمنان قیام كننده به تكالیف و وظایف برای خدا باشید و نسبت به ملت های دیگر گواه عدالت و انصاف ، و نباید دشمنی گروهی شما را بر آن بدارد كه عدالت نورزید ، عدالت به خرج دهید كه عدالتورزی به تقوا نزدیك تر است .

ثمره ی عدالت

روایات اهل بیت (علیهم السلام) در بیان ارزش عدالت و سفارش به عدالت و پاداش عدالت و سود دنیایی و آخرتی عدالت مطلبی را فروگذار نكرده است .
امام هشتم (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می كند :
﴿صفحه 235﴾
مَن عَامَلَ النّاسَ فَلَم یَظْلِمْهُم وَحَدَّثَهُمْ فَلَمْ یَكْذِبْهُمْ وَوَعَدَهُمْ فَلَمْ یَخْلِفْهُمْ ، فَهُوَ مِمَّن كَمُلَتْ مُروَّتُهُ وَظَهَرتْ عِدالَتُه وَوَجَبَتْ اُخوَّتُهُ وحَرَّمَتْ غَیبَتُهُ(295) .
كسی كه با مردم داد و ستد كند و به آنان ستم نكند و در سخن گفتن با آنان دروغ نگوید و در وعده دادن به آنان تخلّف نورزد از كسانی است كه جوانمردی اش كامل شده و عدالتش آشكار گشته و برادری اش واجب و غیبتش حرام است .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره ی عدالت و انسان عادل و عدالتورزی می فرماید :
العَدْلُ قِوامُ الرَّعِیَّةِ وجَمالُ الوُلاةِ(296) .
عدالت پشتیبان و نگاهبان رعیت و زینت حاكمان است .
العدلُ إنّك إذا ظُلِمتَ انصَفْتَ وَالفَضل إنّك إذا قَدرتَ عَفَوْتَ(297) .
عدالت این است كه هرگاه مورد ستم قرار گرفتی نسبت به ستمكار انصاف ورزی و احسان و نیكی این است كه هرگاه قدرت یافتی گذشت كنی .
اِسْتَعِنْ عَلَی العَدلِ بِحُسْنِ النِیّةِ فِی الرَّعیَّةِ وَقِلَّةِ الطَّمَعِ وَكَثْرَةِ الوَرَعِ(298) .
در میان رعیت به نیت نیك و كمی طمع و فراوانی تقوا و پارسایی ، بر عدالتورزی كمك بخواه .
إنّ العدلَ مِیزانُ اللهِ سُبحانَه الَّذِی وَضَعَه فِی الخَلقِ وَنَصَبَه لاِقامَةِ الحقّ ، فَلا تُخالِفْه فِی مِیزانِه وَلاَ تُعارِضْه فِی سُلطانِه(299) .
﴿صفحه 236﴾
عدالت ترازوی خداست كه آن را در خیمه ی حیات بندگانش نهاده و برای بپا داشتن حق نصب نموده ، پس با او در ترازویش مخالفت نكن و رو در روی قدرتش نایست .
شَیْئَانِ لاَ یُوزَنُ ثَوابُهُمَا : العَفوُ وَالعَدلُ(300) .
دو چیز است كه پاداش آنها وزن شدنی نیست : گذشت و عدالت .
مَن طابَقَ سِرَّه عَلانِیَّتَه وَوافَقَ فِعلَه مَقالَتَه ، فَهُو الَّذِی أدّی الأمانَةَ وَتَحقَّقَت عدالَتُه(301) .
كسی كه نهانش با آشكارش یكی باشد و كردارش با گفتارش موافق باشد ، امانت را ادا كرده و عدالتش محقق گشته .
وسُئِل عن صِفةِ العَدل مِن الرَّجُل فَقال (علیه السلام) : إذَا غضّ طَرفُه عَنِ المَحارمِ وَلِسانُه عَنِ المَآثِم وَكَفّه عَنِ المَظالِم(302).
هنگامی كه ـ از حضرت صادق (علیه السلام) ـ در رابطه با نشانه های عادل پرسش شد پاسخ دادند : عادل كسی است كه دیده از حرام فرو پوشد و زبان از گناهان مربوط به زبان حفظ كند و دست از ستم ورزی باز دارد » .