زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

با خالصان باش

خدای متعال از این كه ثروتمندان و صاحبان مال و جاه و زر و زیور نمی پسندند پیامبر بزرگ اسلام با فقیران مؤمن و تهیدستان پاك دل و خالصان مطیع حق نشست و برخاست داشته باشد و آنان را در محضر مباركش بپذیرد ، اظهار نفرت كرد و خواسته ی بی جای آنان را مردود شمرد ، و در آیه ای بسیار بسیار مهم وظیفه ی پیامبر عزیز اسلام را در رابطه با آن چهره های نورانی و آن آلوده دلان بیان داشت :
( وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَلاَ تَعْدُ عَیْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَلاَ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً )(291) .
با آنان باش كه پیوسته پروردگارشان را در شب و روز عبادت می كنند و تنها خشنودی و رضای او را می خواهند و دیده از آنان برمگیر و روی از آنان برمتاب و از كسی كه دلش را از قرآنم و یادم بی خبر كرده ام و هوای نفسش را پیروی می كند و سراسر زندگی اش زیاده روی است پیروی مكن .

خدا و شیطان

پیامبر بزرگ اسلام در روایتی بسیار باارزش آنچه خوبی از انسان صادر می شود و شرایط لازم در آن جمع است خالص و پاك برای خدا می داند و آنچه زشتی از آدمی سر می زند گرچه صورتی حق به جانب داشته باشد از شیطان به حساب می آورد ; او می فرماید :
﴿صفحه 233﴾
یَا أیُّها النّاسُ إنَّما هُو اللهُ وَالشَّیطانُ وَالحقُّ وَالبَاطِلُ وَالهُدَی وَالضَّلالَةُ وَالرُّشْدُ وَالغَیُّ وَالعاجِلَةُ وَالآجِلَةُ وَالحَسناتُ وَالسَّیِّئاتُ ، فَما كَانَ مِن حَسَنات فَللهِِ وَما كَانَ مِن سَیِّئات فَلِلشَّیطانِ لَعَنهُ اللهُ(292) .
ای مردم خدا و شیطان و حق و باطل و هدایت و گمراهی و رشد و بیراهه ، دنیا و آخرت ، خوبی ها و بدی ها ، پس آنچه از خوبی هاست برای خداست و آنچه از بدی هاست برای شیطان است كه لعنت خدا بر او باد .

2 ـ عدالت در خشنودی و خشم

پیامبر اسلام می فرماید : دیگر حقیقتی را كه حضرت حق به من سفارش فرمود رعایت كنم این است كه به هنگام خشنودی و خشم ، عدالت را در مورد همگان رعایت كنم و از افراط و تفریط در برخورد با مردم بپرهیزم .
گاهی ممكن است انسان در هنگام خشنودی و رضایت ، و زمان خشم و غضب دچار افراط یا تفریط در عمل و اخلاق و بویژه در تعریف و ستایش یا مذمت و سرزنش یا داوری و قضاوت شود . سفارش حضرت حق این است كه چه هنگام خشنودی و چه زمان خشم و غضب از افراط و تفریط بپرهیزید و عدالت را در اموری كه كنار این دو حالت باید لحاظ نمایید ، مراعات كنید .
مردم در پاره ای از امور به فرامین حق بویژه در مسأله ی داوری و قضاوت و شهادت و گواهی به سود و زیان طرفین نزاع ، به سبب خشنودی از كسی كه با او نسبت دارد و خشم بر طرف دیگر ، دچار افراط و تفریط می شوند و از این ناحیه حقّی را از صاحب حقّی پایمال و حرامی را در اختیار طرف دیگر قرار می دهند و زمینه ی خشم خدا را برای خود فراهم می آورند .
﴿صفحه 234﴾
قرآن مجید مردم را دعوت می كند كه در همه ی شرایط و در همه ی حالات چه در داوری میان مردم ، چه در مرحله ی گواهی و شهادت و چه در هنگام حكومت و چه در وقت سخن گفتن و چه در برخورد با همسر و فرزند ، عدالت را رعایت كنند و از افراط و تفریط بپرهیزند :
( إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ ذِی الْقُرْبَی وَیَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ )(293) .
خدا به عدالت و نیكی نمودن و بذل و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد و از زشتی ها و منكرات و تجاوز نهی می كند و شما را همواره موعظه می كند تا متذكّر حقایق شوید .
( یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِینَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلاَ یَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْم عَلَی أَلاَّ تَعْدِلُوا إِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی . . . )(294).
ای مؤمنان قیام كننده به تكالیف و وظایف برای خدا باشید و نسبت به ملت های دیگر گواه عدالت و انصاف ، و نباید دشمنی گروهی شما را بر آن بدارد كه عدالت نورزید ، عدالت به خرج دهید كه عدالتورزی به تقوا نزدیك تر است .