فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

اصول فضایل اخلاقی

دانشمندان بزرگ و متخصصان علم اخلاق فرموده اند : اصول فضایل اخلاقی بر طبق اصول قوای انسانی در سه بخش خلاصه می شود :
1 ـ عفت 2 ـ عقل 3 ـ غضب .
﴿صفحه 216﴾
1 ـ عقیده ی دانشمندان و حكمای الهی بر این است كه همه ی فضایل نفسی چون مهرورزی ، فروتنی ، خشوع ، نیكوكاری ، گذشت و . . . مندرج در عفت است كه آیه ی شریفه ی ( خُذ العَفْو ) به این حقیقت اشارت دارد .
2 ـ عنوان فضایل عقلی حكمت است ، و آن عبارت از آگاهی و بصیرت از قواعد زندگی سالم و دانستن واقعیات حیات و علم به حقوق فرد و جامعه و توجه به روابط انسانی متقابل است ، كه آیه ی شریفه در قسمت دوم آیه ( وَأْمُر بِالعُرْف ) به این حقایق نظر دارد .
3 ـ تسلّط بر نفس در برابر قّوه ی غضبیه ، و حاكمیت بر حالت خشم برای سالم ماندن دیگران از حملات این دیو درونی كه نامش شجاعت است مندرج در ( اعرِض عَن الجاهِلین ) است . به همین خاطر می گویند این آیه جامع ترین آیه ی قرآن در بخش حسنات اخلاقی است و اگر فرد و خانواده و جامعه بر اساس واقعیات این آیه عمل كند از شرّ دنیا و آخرت در امان خواهد ماند .
حضرت رضا (علیه السلام) در روایت بسیار مهمی می فرماید :
مؤمن ، مؤمن نیست مگر این كه سه خصلت در او باشد : خصلتی از پروردگارش و روشی از پیامبرش و سنتی از ولیّ و رهبرش امام معصوم . اما از پروردگارش : خصلت پنهان داشتن سرّ و راز مردم در او باشد . خدای ( عزّ و جلّ ) می فرماید : « پروردگار دانای نهان است و این نهان را برای احدی جز پیامبری كه بپسندد آشكار نمی كند »(274) . و اما از پیامبرش : خصلت مدارای با مردم در او باشد ; خدای ( عزّ و جلّ ) پیامبرش را به مدارای با مردم فرمان داد و گفت : « ملازم عفو و گذشت باش و همه را به امور شایسته و پسندیده فرمان ده »(275) . و اما از ولی و رهبرش : صبر در راحت و رنج در او باشد،
﴿صفحه 217﴾
خدای ( عزوجل ) می فرماید : « و در سختی و زیان و در هنگام جنگ شكیبایانند ; آنانند كسانی كه راست گفته اند و آنان همان پرهیزكارانند » .(276) .
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
إنّ اللهَ أدَّبَ مُحَمّداً (صلی الله علیه وآله وسلم) فَأحْسَنَ تَأدِیبَهُ فَقالَ : خُذِ العَفْوَ وَأْمُر بِالعُرفِ وَأعْرِض عَنِ الجَاهِلِینَ(277) .
خدا پیامبرش را به ادب آراست و نیكو آراست و ادب این بود كه به او فرمود : « ملازم گذشت باش و به امور شایسته و پسندیده فرمان ده و از نادانان روی بگردان » .

وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللّهِ
بقره ( 2 ) : 207

بخش دهم: روش پاكان در زندگی

دستورات اخلاقی خدای متعال به پیامبر اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم)

پیامبر عزیز اسلام علاوه بر این كه از سوی خدا در قرآن مجید توصیه به حسنات اخلاقی شده ، در غیر قرآن هم از جانب حق به حسنات اخلاقی سفارش شده است ، چنان كه در روایتی می فرماید :
أوصَانِی رَبّی بِتِسع : أوصانِی بِالإخلاصِ فِی السرّ وَالعَلانِیَةِ ، وَالعَدلِ فِی الرِّضا وَالغَضَبِ ، وَالقَصدِ فِی الفَقرِ وَالغِنی ، وَأن أعفُوَ عَمّن ظَلَمَنِی ، وَأعطِیَ من حَرَمَنی ، وَأصِلَ مَن قَطَعَنی ، وَأن یكونَ صَمتی فِكراً ، وَمَنطِقی ذِكراً ، وَنَظَری عِبراً(278) .
پروردگارم مرا به نه چیز سفارش فرمود : سفارش كرد به اخلاص در نهان و آشكار ، و عدالت در حالت رضا و غضب ، و میانه روی در هنگام فقر و ثروت ، و این كه ببخشم آن كس را كه بر من ظلم كرد ، و عطا كنم به آن كه مرا محروم داشت ، و صله ی رحم كنم با آن كه از من قطع رحم كرد ، و این كه سكوتم فكر ، و سخنم ذكر ، و نگاهم دیده ی عبرت باشد .
برای توجه بیشتر به این سفارشات و درك كردن معانی و مفاهیم با ارزش این توصیه های گرانبها از زبان ائمه ی اطهار (علیهم السلام) به توضیح مختصر هر یك از این
﴿صفحه 222﴾
وصایا می پردازیم .