فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

2 ـ احترام به محتاج و فقیر

خدای مهربان در یكی از توصیه هایش به موسی بن عمران فرمود :
أكرِمِ السائِلَ إذا أتاكَ ، بِرَدّ جَمیل أو إعطَاء یَسِیر(256) .
به درخواست كننده ی نیازمند ، با رد كردنش به صورتی زیبا ـ اگر مالی نداری ـ یا پرداخت به او ـ گرچه به مالی اندك ـ احترام بگذار و او را گرامی دار .
ثروت و مال در حقیقت امانتی از سوی خدا در اختیار انسان است تا انسان از آن مال احتیاجات و نیازهای خود را برآورده كند و به اندازه ی مسكن و پوشاك و خوراك و مركَب و مخارج ضروری دیگر از آن استفاده نماید و مازاد بر آن را به صورت انفاق ، صدقه ، زكات ، خمس به نیازمندان آبرودار و اقوام فقیر و از كار افتادگان و ایتام تهی دست بپردازد . بخل در پرداخت مال امری بسیار ناپسند و مذموم و موجب شقاوت و سبب دچار شدن انسان به آتش دوزخ است(257) .
حضرت علی (علیه السلام) درباره ی بهترین اموال می فرماید :
﴿صفحه 207﴾
أفضَلُ المالِ مَا وَقی بِه العِرضُ وَقُضِیَت بِهِ الحُقوقُ(258) .
برترین مال ، مالی است كه آبروی انسان به آن حفظ شود و به وسیله ی آن حقوق الهی و مردم ادا گردد .
أفضلُ الأموال أحسنُها أثراً عَلَیك(259) .
برترین اموال خوش اثرترین آنها بر تو است .
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
المَالُ مَالُ اللهِ ، جَعَلَهُ وَدائِعَ عِندَ خَلْقِهِ ، وَأمَرَهُمْ : أن یَأْكُلُوا مِنهُ قَصْداً وَیَشْرِبُوا مِنهُ قَصْداً وَیَلْبِسُوا مِنهُ قَصداً وَیَنْكِحُوا مِنهُ قَصداً وَیَرْكِبُوا مِنهُ قَصداً ; فَمَن تَعَدّی ذَلِك كَانَ مَا أكَلَهُ حَراماً وَمَا رَكِبَهُ مِنْهُ حَراماً(260) .
مال ، مال خداست ، آن را نزد آفریده هایش به امانت نهاده ، و آنان را فرمان داده : از آن مال در حدّ میانه و بدون افراط و تفریط بخورند و بیاشامند و بپوشند و ازدواج كنند و بر مركب سواری بنشینند ; پس كسی كه از حد میانه در مصرف مال تجاوز كند ، آنچه از آن می خورد و بر آن سوار می شود حرام است .
حضرت علی (علیه السلام) درباره ی بدترین اموال می فرماید :
شرّ الأموَالِ مَا لَم یُغْنِ عَن صاحِبِه(261) .
بدترین اموال ، مالی است كه غضب و عذاب خدا را از صاحبش برطرف نكند .
﴿صفحه 208﴾
شَرّ المالِ مَا لَم یُنْفِقُ فِی سَبِیلِ اللهِ مِنهُ وَلَم تُؤدّ زَكاتُه(262) .
بدترین مال ، مالی است كه از آن در راه خدا انفاق نشود و زكاتش را نپردازند .
حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) سبب دوام و بقای مال را هزینه كردن آن در راه خدا و رفع نیاز نیازمندان می داند :
مَن كَثُرَتْ نِعَمُ اللهِ عَلیهِ ، كَثُرَتْ حَوَائِجُ النّاسِ إلَیهِ ; فَمَنْ قَامَ للهِ فِیها بِمَا یَجِبُ فِیهَا عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَالبَقَاءِ ، وَمَن لَم یَقُم فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَّوالِ وَالفَنَاءِ(263) .
كسی كه نعمت خدا بر او زیاد شود ، نیازمندی های مردم به او زیاد می گردد ; پس كسی كه به پرداخت آنچه در مال واجب است برخیزد ، مال را در معرض دوام و بقا قرار داده و كسی كه به پرداخت آنچه در مال واجب است اقدام نكند ، آن را در معرض زوال و نابودی گذاشته است .

3 ـ مایه های تقرب به خدا

حضرت امام صادق (علیه السلام) فرمود :
خدای متعال به موسی وحی كرد : بی تردید چیزی عبد را محبوب تر از سه چیز نزد من ، به من نزدیك نمی كند . موسی گفت : آن سه چیز كدام است ؟ فرمود : زهد و بی رغبتی به دنیا ، و اجتناب از گناهان ، و گریه از بیم من . موسی گفت : برای كسی كه این سه حقیقت را به كار گیرد چیست ؟ خدا فرمود : حكومت و تفویض هركاری را در بهشت برای زاهدان قرار می دهم و همه ی مردم را نسبت به اعمالشان بازرسی می كنم ، ولی پرونده ی اجتناب كنندگان از گناه را تفتیش نخواهم كرد ، اما گریه كنندگان در رفیق
﴿صفحه 209﴾
اعلایند و كسی با آنان در این مقام شریك نخواهد بود(264) .
خدای مهربان در وصیتی به موسی (علیه السلام) فرمود :
یَابنَ عِمرانَ ! هَب لِی مِن قَلبِكَ الخُشُوعَ وَمِن بَدنِكَ الخُضُوعَ وَمِن عَینَیكَ الدُّمُوعَ فِی ظُلَمِ اللَّیلِ وَادْعُنی فَإنّكَ تَجِدُنِی قَرِیباً مُجِیباً(265) .
پسر عمران ! برای من در تاریكی های شب از دلت خشوع و از بدنت فروتنی و از دو دیده ات اشك بیاور و مرا بخوان كه بی تردید مرا نزدیك و اجابت كننده خواهی یافت .
حضرت امام باقر (علیه السلام) می فرماید : موسی بن عمران از پروردگار درخواست وصیت و سفارش كرد و گفت : پروردگارا ! مرا سفارش و وصیت كن . خطاب رسید : تو را به توحید و عبادت خود سفارش می كنم . باز گفت : پروردگارا ! مرا سفارش و وصیت كن . سه بار جواب آمد تو را به توحید و عبادت خود سفارش می كنم . دیگر بار گفت : مرا وصیت كن . پاسخ آمد تو را به رعایت و حفظ حقوق مادرت وصیت می كنم . گفت : باز هم مرا وصیت كن . خطاب رسید : تو را به رعایت و حفظ حقوق مادرت وصیت می كنم . موسی گفت : باز هم مرا سفارش و وصیت كن . جواب آمد : تو را به رعایت حقوق پدرت سفارش می كنم . حضرت باقر (علیه السلام) فرمود : به این خاطر گفته اند نیكی به مادر سه و به پدر یك سوم(266) .
﴿صفحه 210﴾

پرسش های موسی از خدا و پاسخ خدا

نه تنها موسی بن عمران بلكه بسیاری از پیامبران بویژه پیامبر بزرگ اسلام پرسش هایی درباره ی معارف و حقایق از حضرت حق داشتند كه خدای مهربان پاسخ آنان را عنایت كرده است .
بخش مهمی از این پرسش ها در رابطه با حسنات اخلاقی بوده كه در این زمینه به یك قطعه از این پرسش ها كه موسی بن عمران از حضرت حق داشته و پاسخ های بسیار مهمی شنیده اشاره می رود .
امام عسكری (علیه السلام) می فرماید : هنگامی كه موسی بن عمران با خدا سخن می گفت عرضه داشت : خدایا ! پاداش كسی كه شهادت دهد من فرستاده و پیامبر توام و تو با من سخن می گویی چیست ؟ خدا فرمود : فرشتگانم به سوی او می آیند و وی را به بهشتم بشارت می دهند .
موسی گفت : پاداش كسی كه در پیشگاهت می ایستد و همواره نماز به جا می آورد چیست ؟ فرمود : به خاطر ركوع و سجود و قیام و قعودش به فرشتگانم مباهات می كنم ، و كسی كه به فرشتگانم به او مباهات كنم او را عذاب نخواهم كرد .
موسی گفت : پاداش كسی كه به خاطر خشنودیت مسكینی را طعام دهد چیست ؟ فرمود : فرمان می دهم ندا دهنده ای بر فراز همه ی خلایق ندا دهد فلان پسرِ فلان از آزاد شده های خدا از آتش دوزخ است .
﴿صفحه 211﴾
موسی گفت : پاداش كسی كه صله ی رحم كند چیست ؟ فرمود : مرگش را به تأخیر می اندازم و سكرات موت را بر او آسان می كنم ، و خزانه داران بهشت او را ندا می كنند به سوی ما بیا و از هر دری كه خواستی وارد بهشت شو .
موسی گفت : پاداش كسی كه آزارش را از مردم نگاه دارد و نیكی و خیرش را به مردم برساند چیست ؟ فرمود : روز قیامت ، آتش به او ندا می كند كه تو را بر من راهی نیست .
گفت : پاداش كسی كه با زبان و دلش تو را یاد كند چیست ؟ فرمود : موسی ! او را در قیامت در سایه ی عرشم قرار می دهم و در حمایت خود می گیرم .
گفت : پاداش كسی كه پنهان و آشكار آیات حكیمانه ات را تلاوت كند چیست ؟ فرمود : ای موسی ! چون برق بر صراط خواهد گذشت .
گفت : پاداش كسی كه بر آزار و سرزنش مردم چون وابسته به تو است صبر كند چیست ؟ فرمود : او را در برابر ترس های روز قیامت یاری می دهم .
گفت : پاداش كسی كه چشم هایش از خشیت تو اشك بریزد چیست ؟ فرمود : چهره اش را از حرارت آتش دوزخ حفظ می كنم و او را از روز فزع اكبر ایمنی می دهم .
گفت : پاداش كسی كه به خاطر حیای از تو خیانت را ترك كند چیست ؟ فرمود : روز قیامت برای او ایمنی است .
گفت : پاداش كسی كه به اهل طاعتت محبت ورزد چیست ؟ فرمود : او را بر آتش دوزخ حرام می كنم .
گفت : پاداش كسی كه مؤمنی را عمداً به قتل برساند چیست ؟ فرمود : روز قیامت به او نظر رحمت نمی اندازم و از لغزشش گذشت نمی كنم .
گفت : پاداش كسی كه كافری را به سوی اسلام دعوت كند چیست ؟ فرمود : به او درباره ی هركسی كه بخواهد اجازه ی شفاعت می دهم .
﴿صفحه 212﴾
گفت : پاداش كسی كه نمازهایش را به وقت بخواند چیست ؟ فرمود : درخواست هایش را به او عطا می كنم و بهشتم را بر او مباح می نمایم .
گفت : پاداش كسی كه وضویش را برای خشیت تو كامل و تمام انجام دهد چیست ؟ فرمود : او را روز قیامت برمی انگیزم در حالی كه میان دو چشمش نوری است كه می درخشد .
گفت : پاداش كسی كه روزه ی رمضان را به خاطر رضا و خشنودی تو بگیرد چیست ؟ فرمود : او را در قیامت در جایگاهی قرار می دهم كه در آن ترسی نیست . . .(267) .
4 ـ سه توصیه حضرت حق به پیامبر اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم)
كتاب خدا كه در مدت بیست و سه سال به تدریج به پیامبر اسلام نازل شد از ابتدای نزول تا پایان نزول ، همه ی مردم و بویژه پیامبر بزرگوار را به اجرای حسنات اخلاقی دعوت كرد .
قرآن مجید امنیت و اعتبار و قیمت و ارزش انسان را پس از ایمان در گرو حسنات اخلاقی سپس كارهای پسندیده دانست .
قرآن در ضمن توصیه هایش به پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) او را به سه حقیقت اخلاقی فرمان داد :
( خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ )(268) .
عفو و گذشت را فرا گیر و به همه ی كارهای نیك و پسندیده فرمان ده و از نادانان رخ برتاب .
﴿صفحه 213﴾
در توضیح آیه ی شریفه باید گفت : خدای مهربان به پیامبر توصیه می كند بی ادبی دیگران و بدی ها و آزارشان را نسبت به خود ندیده بگیر و در رفتارت با آنان سخت گیری مكن و با آنان در حال مدارا باش و عذرشان را قبول كن و از آنان چیزی بیش از آنچه قدرت دارند مخواه .
پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) این توصیه را در تمام طول زندگیش به كار گرفت ، از بی ادبی مردمان گذشت كرد و بدی های آنان را به شخص خودش عفو فرمود و در هیچ شرایطی مدارا را از دست نداد و از احدی نسبت به خود انتقام نگرفت .
تفسیر منهج الصادقین از حضرت صادق (علیه السلام) در ذیل این آیه روایت می كند :
خدای متعال پیامبرش را به این آیه به مكارم اخلاق امر فرمود و در قرآن آیه ای نیست كه جامع تر از این آیه بر مكارم اخلاق باشد(269) .
در روایتی آمده است : روزی كه این آیه نازل شد پیامبر به امین وحی گفت : این آیه چه می گوید ؟ گفت : نمی دانم مگر این كه بپرسم . به مقام قرب توجه كرد ، سپس گفت : ای پیامبر !
إنّ ربّكَ یَأمُرك أن تَصِل مَن قَطَعَك وَتُعطِی مَن حَرَمَك وَتَعفُو عَمن ظَلَمَك(270) ;
پروردگارت به تو فرمان می دهد كه صله ی رحم كنی با كسی كه با تو قطع رحم كرده و عطا كنی به كسی كه تو را از عطایش محروم نموده و گذشت كنی از كسی كه بر تو ستم ورزیده است .