زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

بخش هشتم: تعالیم اخلاقی حیات بخش پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم)

وصایای پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به ابوذر

پیامبر عظیم الشأن اسلام جلوه ی اعلای اسما و صفات حق و مصداق اتم و اكمل عملی آیات قرآن و اسوه و سرمشق حسنات و مكارم اخلاقی برای جهانیان و آموزگاری بی نظیر و شخصیتی بی بدیل برای تعلیم و تربیت انسان ها تا روز قیامت است .
سفارشاتی كه در زمینه های اخلاقی به ابوذر غفاری دارند ، گوشه ای از دریای بصیرت و علم و عقل و دانایی او به حقیقت و حاكی از دلسوزی برای بشریت و نشانه ای از دعوت انسان برای آراسته شدنش به كرامت و فضیلت است .
بزرگان دین و عالمان وارسته هم چون صدوق ، دیلمی ، علامه ی مجلسی با اسناد حدیثی خود از ابوذر غفاری روایت كرده اند كه گفت :
أوصَانِی رَسولُ اللهِ بِسبع : أوصانِی أن أنظُرَ إلی مَن هُوَ دونِی وَلاَ أنظر إلی مَن هُو فَوقِی ، وَأوصَانِی بِحُبِّ المَساكِینِ والدُنُوِّ مِنهُم ، وأوصانِی أن أقولَ الحقَّ وَإن كَانَ مُرّاً ، وَأوصَانِی أن أصِل رَحِمی وَإن أدبرت ، وأوصانی أن لاَ أخافُ فِی الله لَومَةَ لائِم ، وَأوصَانِی أن أستَكثِرُ مِن قَولِ لاَ حَولَ وَلاَ قُوّةَ إلاَّ بِاللهِ العَلِیِّ العظیمِ ; فَإنّها مِن كَنوز الجَنّة(218) .
پیامبر خدا مرا به هفت خصلت سفارش كرد : مرا سفارش كرد كه ( در امور
﴿صفحه 178﴾
مادی و مال و منال ) به پست تر و پایین تر از خودم نگاه كنم و از نظر به بالاتر از خود بپرهیزم ; و مرا سفارش كرد به بینوایان و تهیدستان عشق ورزم و به آنان نزدیك باشم ; و مرا سفارش كرد كه حق را گویم گرچه تلخ باشد ; و مرا سفارش كرد كه صله ی رحم كنم گرچه رحم من به من پشت كرده باشد ; و مرا سفارش كرد كه در راه خدا و برای دین از ملامت ملامت كننده نترسم و مرا سفارش كرد كه زیاد « لا حول و لا قوة الاّ بالله العلی العظیم » گویم ; زیرا این ذكر از گنج های بهشت است .

1 ـ نظر به مادون و چشم پوشی از نظر به مافوق

چنین حالتی كه از سفارشات بسیار مهم پیامبر است و در هر فرصتی مردم را به آن توجه داده اند ، اگر با تمرین در باطن انسان تحقق یابد ، انسان را به عرصه گاه قناعت و شكرگزاری می كشاند و از هجوم حرص و طمع كه محصول تلخ چشم هم چشمی است در مصونیت می برد .
انسان ها بنا به فرموده ی قرآن مجید به خاطر مصالحی از نظر رزق و روزی و مال و منال یا در وسعت و گشایشند یا در مضیقه و تنگی .
پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
در هر مرتبه ای از امور مادی هستی برای این كه سپاسگزار خدا باشی و قدر نعمت های او را بدانی و به داده ی حق كه بر اساس مصلحت و حكمت است قانع باشی ، به مادون خود بنگر و از چشم دوختن به مافوق خویش چشم بپوش ; زیرا هنگامی كه در امور مادّی به مافوق خود چشم بدوزی ، دیو حرص و آز و شیطان، طمع و زیاده خواهی تو را وادار می كند كه همه ی همّ و غمّ و فكر و اندیشه ی خود را در به دست آوردن متاع دنیا و مال و ثروت به كار گیری تا با مافوق خود مساوی و برابر شوی ، یا از او پیشی گیری ; و اگر در این زمینه نتوانی از راه
﴿صفحه 179﴾
مشروع این راه را بپیمایی بی تردید تو را در راه نامشروع می اندازد تا با غارت مال مردم و رشوه و غصب و پایمال كردن حقوق دیگران خود را با مافوق خود برابر و یكسان سازی !
ولی اگر در این زمینه به مادون خود بنگری كه در چه مضیقه و تنگی كمر شكنی قرار دارد ، و برای لقمه نانی و به دست آوردن آنچه برای زندگی اولیه لازم دارد چه رنج و زحمتی را متحمل می شود و چه مشكلاتی را بر خود هموار می نماید ، به آنچه در اختیار داری و تا حدی زندگی تو و خانواده ات را اداره می كند و از بسیاری از مشكلات و سختی ها در امانی ، قناعت میورزی و به شكرگزاری و سپاس خدا برمی خیزی و از هیجانات روحی و عصبی به سلامت می مانی ، و از بسیاری از گناهان كه در این مسیر به ناچار پیش می آید در مصونیت قرار می گیری .
قرآن مجید در این زمینه در سوره ی حجر می فرماید :
( لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْكَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ )(219) .
دیده ی خود را ] به رغبت و میل [ به آنچه از نعمت های مادی به گروه هایی از آنان ] ناسپاسان و كافران [ داده ایم مینداز.
نعمت های مادّی اموری ناپایدارند ، سختی هایی كه از آنها به انسان به
﴿صفحه 180﴾
شكل های مختلف می رسد كم نیست ، حفظ و نگاهداریش بسیار مشكل است . منبع هجوم هم و غم و اندوه و غصه می باشد ، مگر این كه از راه حلال به دست آید و در راه خیر برای تبدیل شدنش به توشه ی آخرت مصرف شود ; بنابراین به خودی خود چیز باارزشی نیست كه دیده میل و رغبت تو را به جانب خود جلب كند و در برابر نعمت های عظیم معنوی قابل ارزش و اهمیت باشد .
در سوره ی طه می فرماید :
( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْكَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَیْرٌ وَأَبْقَی )(220) .
دیده ی ] میل و رغبت [ خود را به نعمت های مادی كه به گروه هایی از آنان ] كافران و ناسپاسان [ داده ایم باز مگشا ، اینها شكوفه های ] پرپر شدنی و از دست رفتنی و زودگذر [ زندگی دنیاست ، ] به آنان داده ایم [ تا آنها را ] به وسیله ی آنها [ بیازماییم ; و آنچه پروردگارت به تو روزی داده است برای تو بهتر و پایدارتر است .
بسیار افراد تنگ نظری كه همواره مراقب این و آن هستند كه اینان چه دارند و آنان چه دارند و مرتباً وضع مادی خود را با دیگران مقایسه می كنند و از كمبودهای مادی در این مقایسه رنج می برند ، هرچند آنان كه مورد چشم هم چشمی اینانند آن امكانات را به بهای از دست دادن ارزش انسانی و استقلال شخصیت به دست آورده باشند ، در زندگی شكست خورده و سرخورده می باشند ; چرا كه به خاطر نظر به زندگی دیگران از زندگی خود راضی نخواهند بود .
این طرز تفكر كه نشانه ی عدم رشد كافی و احساس حقارت درونی و كمبود
﴿صفحه 181﴾
همت است ، یكی از عوامل مؤثر عقب ماندگی در زندگی حتی در زندگی مادی است .
كسی كه در خود احساس شخصیت می كند به جای این كه گرفتار چنین مقایسه ی زشت و رنج آوری شود ، نیروی فكری و جسمانی خود را در راه رشد و ترقی خویش به كار می گیرد و به خود می گوید :
من از نظر استعداد و قدرت و همت چیزی از دیگران كم ندارم و دلیلی ندارد كه نتوانم از آنان پیشرفت بیشتری كنم . من چرا چشم به مال و مقام آنان بدوزم من خودم بهتر و بیشتر تولید می كنم .
اصلا زندگی مادّی هدف و همّت او نیست . او آن را می خواهد ولی تا آنجا كه به معنویت او كمك كند ; و به دنبال آن می رود ، اما تا جایی كه استقلال و آزادگی او را حفظ نماید ، نه حریصانه به دنبال آن می دود و نه همه چیزش را با آن مبادله می كند كه این مبادله ی آزاد مردان و بندگان خدا نیست ، و نه به صورتی زندگی می كند كه نیازمند و محتاج دیگران گردد(221) .
از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :
مَن رَمی بِبَصَرِه مَا فِی یَدِ غَیرِهِ كَثُرَ هَمُّه وَلَم یَشْفِ غَیظُه(222) .
كسی كه دیده ی خود را به آنچه از ( نعمت های مادی ) در اختیار دیگران است بدوزد همواره اندوهناك و غمگین خواهد بود و آتش خشم در دلش فرو نخواهد نشست .