زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

رسیدن به عرفان عملی در پرتو حسنات اخلاقی

انتخاب روش پیامبر اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم) چه در عمل و چه در گفتار و چه در اخلاق ، در حقیقت انتخاب صراط مستقیم ، و اجرای این حقایق با نیت پاك بندگی خدا و آراسته شدن به عرفان عملی است .
عارف واقعی در اسلام جز انسانی كه پس از روشن بودن قلبش به نور ایمان آراسته به این حقایق است كسی نیست .
عارفی كه شیخ الرئیس ابن سینا در اشارات می گوید :
عارف خواستار حق اوّل است و فقط شیفته ی اوست نه چیز دیگر ، و او را بر همه چیز ترجیح می دهد و از این جهت او را می پرستد ; زیرا فقط او را شایسته ی
﴿صفحه 173﴾
پرستش می داند(215) .
چنین انسانی است كه قلبش تسلیم خدا و باور دارنده ی قیامت و مطیع فرامین خدا و رسول و آراسته به مكارم اخلاقی و فضایل معنوی است .
صدر المتألّهین فیلسوف بزرگ اسلامی و عارف نامدار می فرماید :
مراتب قوّه ی عملیّه چهار قسم است :
1 ـ تهذیب و پیرایش منش ظاهر ، با به كار گرفتن قوانین آسمانی قرآن ، مانند قیام به عبادات و كفّ نفس از مشتهیات ممنوعه كه زمینه ی سازش روزه داری است .
2 ـ پاك كردن درون از عادت های زشت و بد و خلق و خوی ناپسند و پست .
3 ـ آرایش نفس و روان با صورت های قدسی .
4 ـ فنا و نیستی در ذات خود با ملاحظه ی جمال و جلال حضرت ربّ العالمین .
این كه در روایتی از رسول خدا نقل شده :
مَا أخلصَ عَبد للهِ أربعینَ صَباحاً إلاَّ جَرَت یَنابِیعُ الحِكْمةِ مِن قَلبِه عَلی لِسانهِ(216) .
عبد خود را به مدت چهل روز برای خدا خالص نمی كند ، مگر این كه چشمه های حكمت از دلش بر زبانش جاری می شود.
منظور از این خلوص ، یقیناً خلوص نیّت و پاك كردن باطن از همه ی رذایل و پاكیزه كردن ظاهر از خبائث اعمال است .
عطار عارف نامدار در این زمینه می فرماید :
﴿صفحه 174﴾
هر كه باشد اهل ایمان ای عزیز *** پاك دارد چار چیز از چار چیز
از ریا اوّل زبان را پاك دار *** خویشتن را بعد از این مؤمن شمار
پاك دار از كذب و از غیبت زبان *** تا كه ایمانت نیفتد در زبان
پاك اگر داری عمل را از ریا *** شمع ایمان تو را باشد ضیا
چون شكم را پاك داری داری از حرام *** مرد ایمان دار باشی والسلام
هر كه دارد این صفت باشد شریف *** ور ندارد دارد ایمان ضعیف
هر كه باطن از حرامش پاك نیست *** روح او را ره سوی افلاك نیست
هر كه را اندر عمل اخلاص نیست *** در جهان از بندگان خاص نیست
هر كه را كارش برای حق بود *** كار او پیوسته با رونق بود(217)

وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا
حشر ( 59 ) : 7

بخش هشتم: تعالیم اخلاقی حیات بخش پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم)

وصایای پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به ابوذر

پیامبر عظیم الشأن اسلام جلوه ی اعلای اسما و صفات حق و مصداق اتم و اكمل عملی آیات قرآن و اسوه و سرمشق حسنات و مكارم اخلاقی برای جهانیان و آموزگاری بی نظیر و شخصیتی بی بدیل برای تعلیم و تربیت انسان ها تا روز قیامت است .
سفارشاتی كه در زمینه های اخلاقی به ابوذر غفاری دارند ، گوشه ای از دریای بصیرت و علم و عقل و دانایی او به حقیقت و حاكی از دلسوزی برای بشریت و نشانه ای از دعوت انسان برای آراسته شدنش به كرامت و فضیلت است .
بزرگان دین و عالمان وارسته هم چون صدوق ، دیلمی ، علامه ی مجلسی با اسناد حدیثی خود از ابوذر غفاری روایت كرده اند كه گفت :
أوصَانِی رَسولُ اللهِ بِسبع : أوصانِی أن أنظُرَ إلی مَن هُوَ دونِی وَلاَ أنظر إلی مَن هُو فَوقِی ، وَأوصَانِی بِحُبِّ المَساكِینِ والدُنُوِّ مِنهُم ، وأوصانِی أن أقولَ الحقَّ وَإن كَانَ مُرّاً ، وَأوصَانِی أن أصِل رَحِمی وَإن أدبرت ، وأوصانی أن لاَ أخافُ فِی الله لَومَةَ لائِم ، وَأوصَانِی أن أستَكثِرُ مِن قَولِ لاَ حَولَ وَلاَ قُوّةَ إلاَّ بِاللهِ العَلِیِّ العظیمِ ; فَإنّها مِن كَنوز الجَنّة(218) .
پیامبر خدا مرا به هفت خصلت سفارش كرد : مرا سفارش كرد كه ( در امور
﴿صفحه 178﴾
مادی و مال و منال ) به پست تر و پایین تر از خودم نگاه كنم و از نظر به بالاتر از خود بپرهیزم ; و مرا سفارش كرد به بینوایان و تهیدستان عشق ورزم و به آنان نزدیك باشم ; و مرا سفارش كرد كه حق را گویم گرچه تلخ باشد ; و مرا سفارش كرد كه صله ی رحم كنم گرچه رحم من به من پشت كرده باشد ; و مرا سفارش كرد كه در راه خدا و برای دین از ملامت ملامت كننده نترسم و مرا سفارش كرد كه زیاد « لا حول و لا قوة الاّ بالله العلی العظیم » گویم ; زیرا این ذكر از گنج های بهشت است .