فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

كامل ترین مؤمنان

اهل ایمان از نظر ایمان با یكدیگر مساوی و یكسان نیستند ، گروهی ایمانشان ضعیف ، و گروهی ایمانشان متوسط ، و گروهی ایمانشان كامل ، و از همه ی
﴿صفحه 163﴾
گروهها برتر ، كسانی هستند كه ایمانشان اكمل است .
اینان جمعیتی هستند كه از نظر اخلاق و منش ، اخلاق و منشی نیكوتر و زیباتر دارند آنچه خوبان همه دارند به تنهایی دارند .
اینان با آگاهی و معرفت نسبت به حسنات اخلاقی در مقام ظهور دادن نیكوترین و بهترین مراتب حسنات در وجود خود برآمدند و در این زمینه در صفی بعد از صف پیامبران و امامان قرار گرفتند و در حقیقت ایمانشان را به سبب احسن اخلاق به كامل ترین مرحله ی ایمان رساندند .
امام باقر (علیه السلام) كه شكافنده ی علوم و حقایق و بینای به اسرار است در این زمینه می فرماید :
إنَّ أكمَلَ المُؤمنینَ إیماناً أحْسَنَهُم خُلْقاً(203) .
كامل ترین مؤمنین از جهت ایمان نیكوترین آنان از نظر اخلاق است .
معلوم می شود بدون مكارم اخلاقی و حسنات نفسی ، ایمان در وجود انسان ناقص و در مرتبه ای ضعیف است ، و این نقص و ضعف را ارزش های اخلاقی درمان می كند و ایمان را به برترین و كامل ترین درجه ی خود می رساند .

مقرب ترین انسان در قیامت به پیامبر

آرزوی هر مؤمن روشن ضمیری است كه در قیامت از نظر جایگاه نزدیك ترین فرد به پیامبر اسلام باشد ، پیامبری كه دارای مقام محمود و مقام شفاعت و دارای لوای توحید و حمد و از طرف پروردگار مهربان در میان تمام اوّلین و آخرین منزلت و مرتبه ای ویژه دارد .
پیامبری كه از روی درستی و راستی برای نجات بشریت تا قیامت به عنوان
﴿صفحه 164﴾
بشیر و نذیر فرستاده شد .
پیامبری كه دعوت كننده به خدا و چراغ پرفروغ الهی در جامعه ی انسانی است .
پیامبری كه جوامع كلم و كوثر و قرآن و دلایل و بیّنات و معجزات خاص به او داده شد .
پیامبری كه از سابقین و بلكه بهترین سابقین و پیروان واقعی اش اصحاب یمین هستند .
پیامبری كه آیین كامل حق به دست او آشكار شد و انتشار یافت و كعبه به دست او باز شد و بت های آویخته در آن به دستور او به دست امیرالمؤمنین (علیه السلام)شكست و سرنگون گشت ، پیامبری كه در دنیا آقای فرزندان آدم و در آخرت زینت قیامت است .
پیامبری كه روزی چند بار در اذان و در تشهد نماز نامش همراه با نام خدا برده می شود و هیچ كافری جز با شهادت به وحدانیت حق و رسالت او از عرصه ی كفر به فضای ایمان درنمی آید .
پیامبری كه در قرآن به رأفت و رحمت ستوده شده است .
پیامبری كه افضل و اشرف و اعزّ و اكرم و احكم و اعبد و اطهر و اقوم و اشجع و احلم و اكمل و خلاصه برترین آفریده ی خدای مهربان در همه ی شؤون است .
چنین شخصیت والا و باعظمتی مؤمن را راهنمایی می كند كه اگر علاقه دارد در قیامت از نظر جایگاه از نزدیك ترین افراد به من باشد باید اخلاقش نیكوترین اخلاق باشد :
أقربُكُم مِنّی مَجلِساً یَومَ القِیامَةِ أحسنُكُم خُلْقاً وَخیرُكُم لاِهلِهِ(204) .
﴿صفحه 165﴾
نزدیك ترین شما به من از نظر جایگاه در قیامت نیكوترینتان از جهت اخلاق و بهترینتان نسبت به خانواده اش می باشد .
در روایتی دیگر فرموده است :
أقربُكم مِنّی غَداً فِی المَوقِفِ أصدَقُكُم لِلحَدِیثِ وَأدّاكُم لِلأمانَةِ وَأحسَنُكُم خُلُقاً(205) .
نزدیك ترین شما به من در قیامت راستگوترینتان در گفتار و اداكننده ترینتان نسبت به امانت و نیكوترینتان از نظر اخلاق است .

چهار خصلت اخلاقی

فضایل اخلاقی چنان كه از روایات استفاده می شود ، علاوه بر این كه زینت و آراستگی انسان است ، سبب شست و شوی گناه از پرونده و عامل جلب رحمت و مغفرت حضرت حق و موجب حفظ ارزش و قیمت انسان است .
كتاب شریف كافی كه از معتبرترین كتاب های شیعه و بازگو كننده ی مكتب اهل بیت (علیهم السلام) است روایت بسیار مهمی را از حضرت صادق (علیه السلام) در این زمینه نقل كرده است :
أربعُ مَن كُنَّ فیه كَمُلَ إیمانُهُ وَإن كانَ مِن قَرْنِهِ إلَی قَدَمِهِ ذُنُوباً لَم یَنْقُصْهُ ذَلِك ، قالَ : وَهُو الصّدقُ وأداءُ الأمانةِ وَالحَیاءُ وَحُسنُ الخُلُقِ(206) .
چهار خصلت است اگر در كسی باشد ایمانش كامل می شود ، اگرچه از سر تا پایش گناهانی باشد ، این گناهان چیزی از او نمی كاهد ; فرمود : و آن چهار چیز : صدق و ادای امانت و حیا و حسن خلق است .
﴿صفحه 166﴾
راستی كسی كه ظاهر و باطنش به صدق و درستی آراسته است ، یعنی زبان و دلش راستگو و صادق است و به جان و آبرو و مال و اسرار مردم امین است و در خلوت و آشكار از پروردگارش شرم می كند و با همه ی انسان هایی كه ارتباط دارد خوش اخلاق است چرا ایمانش كامل نشود ؟ در حالی كه این خصلت های عالی اخلاقی موجب جلب توفیق از جانب حق برای ازدیاد ایمان است ، و چرا گناهان گرچه سر تا پایش را فرا گرفته باشد چیزی از او بكاهد ؟ در حالی كه با بودن این چهار خصلت رحمت و مغفرت حق به جوش می آید و همه ی گناهان را از پرونده اش می شوید و چیزی از آنها باقی نمی ماند تا از ارزش وی بكاهد !
در این زمینه از حضرت امام زین العابدین (علیه السلام) روایت بسیار مهمی نقل شده است :
أربعٌ مَن كُنَّ فِیهِ كَمُلَ إیمانُهُ وَمُحِّصَتْ عَنْهُ ذُنوبه ولَقِیَ ربَّهُ وَهُو عَنهُ راض ، مَنْ وَفَی للهِ بِما جَعل عَلی نَفسِهِ لِلنّاسِ ، وَصَدقَ لِسانُهُ مَعَ النّاسِ ، وَاسْتَحْیَا مِن كُلِّ قَبیح عِند اللهِ وَعِند النّاسِ ، وَیَحسُنُ خُلُقُه مَعَ أهلِهِ(207) .
چهار چیز است كه اگر در كسی باشد ایمانش كامل می شود و گناهانش از پرونده اش پاك می گردد و پروردگارش را ملاقات می كند در حالی كه از او راضی و خشنود است : كسی كه آنچه از امور مثبت به نفع مردم بر عهده ی خود قرار داده برای خدا وفا كند ، و زبانش با مردم راست بگوید ، و از هر قبیح و زشتی در پیشگاه خدا و مردم شرم كند ، و اخلاقش با خانواده اش نیكو باشد .
ملاحظه كنید ! این روایت خصلت های باارزش اخلاقی را سبب كامل شدن ایمان و پاك شدن گناهان و موجب خشنودی خدا می داند . این كه در این نوشتار
﴿صفحه 167﴾
بر این معنی اصرار می شود كه خصلت های پاك و مكارم اخلاق و حسنات نفسی نخواهد گذاشت سیاهی گناه در اوراق پرونده باقی بماند بی دلیل نیست ; یكی از دلایلش همین روایتی است كه امام باقر (علیه السلام) از پدر بزرگوارش حضرت سجّاد (علیه السلام)نقل كرده است و گفتار حضرت سجّاد (علیه السلام) هم بر اساس یكی از آیات سوره ی مباركه ی نور است كه در آن آیه خدای مهربان پاره ای از خصلت های زیبای اخلاقی را سبب آمرزش گناهان می داند :
( ... وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلاَ تُحِبُّونَ أَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ)(208) .
و ] مردم [ باید ] در برابر خلاف كاریهای دیگران عفو و گذشت [ داشته باشند و ] از افراط در عكس العمل و خشونت و تجاوز از حدود الهی [صرف نظر كنند ، ] ای مردم ! [ آیا دوست ندارید خدا از شما بگذرد ؟
] ـ قطعاً دوست دارید پس برای بدست آوردن آمرزش و گذشت خدا گذشت كنید و صرف نظر نمایید ـ [ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در روایات بسیاری خصلت های اخلاقی را سبب ورود در بهشت می داند و زشتی های اخلاقی را موجب دچار شدن به آتش دوزخ قلمداد می كند :
. . . وَأكثَرُ مَا یَلِجُ بِهِ أُمَّتی الجنّةَ ، تَقوَی اللهِ وَحُسْنُ الخُلُق(209) .
اكثر چیزی كه به وسیله ی آن امت من وارد بهشت می شوند ، رعایت تقوا و پرهیزكاری و حسن خلق است .
امام صادق (علیه السلام) در روایتی حسن خلق را از دین و سبب زیاد شدن روزی می داند :
﴿صفحه 168﴾
حُسْنُ الخُلُقِ مِن الدّینِ وَهُو یَزِیدُ فِی الرِّزقِ(210) .
حسن خلق ریشه در دین دارد و سبب زیاد كردن روزی است .