زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

حسنات اخلاقی در كلام حضرت حق

شایستگان ، به خاطر ایمان و عمل صالح به ویژه حسنات اخلاقی در بهشت عنبر سرشت كنار هم به سر می برند و حتی پدران و همسران و ذریه ی پاكشان با آنان همنشین هستند . قرآن مجید در این زمینه می فرماید :
( الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلاَ یَنقُضُونَ الْمِیثَاقَ * وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ وَیَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَیَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ * وَالَّذِینَ
﴿صفحه 139﴾
صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرّاً وَعَلاَنِیَةً وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ * جَنَّاتُ عَدْن یَدْخُلُونَهَا وَمَن صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّیَّاتِهِمْ وَالْمَلائِكَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِم مِن كُلِّ بَاب * سَلامٌ عَلَیْكُم بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ )(165) .
كسانی كه همواره به عهد خدا وفا می كنند و پیمان را نمی شكنند * و آنان كه پیوندهایی را كه خدا به اتصال آن فرمان داده متصل می دارند و از پروردگارشان می ترسند و از بدی حساب بیم دارند * و كسانی كه برای تحصیل خوشنودی پروردگارشان صبر می كنند ، و نماز را برپا می دارند ، و از آنچه به آنان روزی داده ایم در پنهان و آشكار انفاق می كنند ، و با خوبی بدی را دفع می نمایند ، عاقبت خوش سرای دیگر برای آنان است * بهشت های جاویدانی كه وارد آن می شوند و نیز پدران و همسران و فرزندان شایسته ی آنان و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد می شوند ] و می گویند : [ * سلام و سلامتی بر شما به خاطر صبر و استقامتی كه از خود نشان دادید ، چه عاقبت نیك این سرا نصیب شما شد » .
در این آیات شریفه به هشت مورد از حسنات اخلاقی و به یك مورد از موارد عبادت و بندگی كه هر یك به جای خود از بذرهای پرثمر معنوی است اشاره شده است . بذرهایی كه وقتی در كشتزاری چون دنیا به دست مؤمن كاشته می شود محصولش بهشت های پایدار و استقبال فرشتگان و همنشین شدن او با پدران و همسران و فرزندان شایسته در جوار حق است .
حسنات و مكارم اخلاقی كه در هشت مورد در این آیات آمده عبارت است از :
﴿صفحه 140﴾
1 ـ وفای به عهد . 2 ـ نشكستن پیمان . 3 ـ حفظ پیوند با آنان كه خدا به پیوند با آنان فرمان داده است . 4 ـ ترس از عظمت حق . 5 ـ بیم از بدی حساب . 6 ـ صبر و استقامت . 7 ـ انفاق در پنهان و آشكار . 8 ـ دفع بدی با خوبی .
و یك موردی كه در این آیات از موارد عبادت به آن اشاره شده است ، نماز است .
راستی عجیب است ، اكثر چیزی كه انسان را به خشنودی حق و استقبال فرشتگان و بهشت های جاوید و همنشینی با نیكان از اقوام در جوار حق می رساند حسنات اخلاقی است .
به قول شاعر نیك گفتار ، صابر همدانی :
عشق بازان حقیقی همگی جان همند *** زان كه در راه وفا پیرو جانان همند
آن یكی را نتوان زان دیگری خواند جدا *** چون سراپا همه گوشند و به فرمان همند
گرچه هریك به گلی مایل و دلباخته اند *** خیل نخل اند و در این باغ نگهبان همند
همه روشن دل و شیرین سخن و رازینوش *** طوطی و آینه دار و شكرستان همند
زان به صورت ننشینند سر خوان كسی *** كه به معنا همگی ریزه خور خوان همند
چند روزی كه در این دیر سپنج اند مقیم *** میزبان هم و یار هم و مهمان همند
آگهانند ز حال دل هم در همه حال *** گویی از راه درون مرغ سلیمان همند
صاحب طینت تكوین و تلوّن نپذیر *** باغبان هم گل های گلستان همند
زان بود قسمتشان زندگی جاویدان *** تا نگویند كه مستوجب هجران همند
در اینجا لازم است برای هریك از موارد هشت گانه ی حسنات اخلاقی كه در آیات سوره ی مباركه ی رعد مطرح است یك یا چند روایت از پیامبر اسلام و اهل بیت گرامش ذكر كنیم تا بیش از پیش ارزش حسنات اخلاقی روشن شود .
﴿صفحه 141﴾

وفای به عهد

ابی مالك می گوید به حضرت زین العابدین (علیه السلام) گفتم : از تمام قوانین دین مرا آگاه كن . حضرت فرمود :
قَولُ الحَقِّ والحُكمُ بِالعَدلِ وَالوَفاءُ بالعَهدِ(166) .
گفتار حق و داوری به عدالت و وفای به عهد .
حضرت رضا (علیه السلام) از پدرانش از پیامبر خدا روایت می كنند كه آن حضرت فرمود :
مَن عَامَل النّاسَ فَلَم یَظْلِمهُم ، وَحدَّثَهُم فَلم یَكْذِبهُم ، وَوعَدَهُم فَلَمْ یُخْلِفْهُم ، فَهُو مِمَّن كَمُلَت مُرُوءَتُهُ ، وَظَهَرتْ عِدالَتُه ، ووَجَبتْ اُخوَّتُهُ ، وَحَرُمَتْ غِیبَتُهُ(167) .
كسی كه با مردم معامله كند و به آنان ستم نورزد ، و سخن بگوید و به آنان دروغ نگوید ، و به آنان وعده دهد و خلف وعده نكند ، از كسانی است كه مروّتش كامل شده ، و عدالتش آشكار گشته ، و برادری اش واجب شده ، و غیبتش حرام است .

نشكستن پیمان

امیرالمؤمنین(علیه السلام) هنگام وقوع حادثه ی جنگ جمل و شكایت بسیار سخت از طلحه و زبیر ـ كه در مورد آن حضرت پیمان شكنی كردند ـ در نامه ای به شیعیانشان نوشتند : سه خصلت است كه در قرآن آمده و بازگشت آثار شومش به خود مردم است : تجاوز ، حیله ، شكستن پیمان . خدا فرموده :
﴿صفحه 142﴾
( . . . یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْیُكُمْ عَلَی أَنفُسِكُم . . . )(168) .
ای مردم ! تجاوزتان فقط به زیان خود شماست .
( . . . فَمَن نَكَثَ فَإِنَّمَا یَنكُثُ عَلَی نَفْسِهِ . . . )(169) .
و كسی كه پیمان بشكند فقط به زیان خود می شكند .
( . . . وَلاَ یَحِیقُ الْمَكْرُ السَّیِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ . . . )(170) .
و مكر زشت و حیله ی بد جز اهلش را محاصره نمی كند .
سپس نوشته ی خود را به این جمله خاتمه دادند كه : طلحه و زبیر بر ما ستم و تجاوز كردند ، و بیعت مرا شكستند و با من مكر و حیله نمودند(171) .