زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

قیامت و دروگران

در صحنه ی باعظمت قیامت بیش از دو دسته ی دروگر وجود ندارد :
1 ـ دسته ای كه نگاهشان به دنیا ـ زمانی كه در دنیا بودند ـ نگاهی صحیح و درست بود ، و بر پایه ی آن نگاه ، دنیا را مزرعه ی آخرت به حساب آوردند ، و به همین سبب همه ی توان و همت خود را برای كاشتن بذر ایمان و عمل
﴿صفحه 136﴾
و اخلاق به كار گرفتند ، و در قیامت كِشته ی خود را كه به صورت خشنودی حق و بهشت جلوه می كند درو می كنند ، و تا ابد از این محصول شیرین بهره می گیرند .
2 ـ دسته ای كه نگاهشان به دنیا ـ زمانی كه در دنیا بودند ـ نگاهی باطل و نادرست بود و بر پایه ی آن نگاه ، دنیا را جز خانه ای برای خوش گذرانی و شكم چرانی و شهوت رانی ندیدند ; و به همین خاطر همه ی توان و همت خود را برای پاشیدن بذر گناه و معصیت و تجاوز و ستم به كار گرفتند ، و در قیامت كِشته ی خود را كه به صورت خشم و نفرت حق و هفت دوزخ آشكار می شود درو می كنند ، و تا ابد از این محصول تلخ و ناگوار را با ذلت و خواری می چشند ، و كسی هم آنان را برای نجات از این وضع ناهنجار یاری نمی دهد ، و دست شفاعت به سویشان دراز نمی كند ، و بردارنده ی باری بار آنان را به دوش خود برنمی دارد . چنان كه در قرآن مجید آمده :
( وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی )(162) .
و هیچ كس بار گناه دیگری را به دوش نمی كشد .
آری ، قیامت روز عدل و انصاف و حساب و میزان است ، و جز نور اسما و صفات حق و حسنات اخلاقی نوری در آن پرتوافشانی نمی كند . تمام قدرت و همه ی شوكت در آن روز در اختیار خداست ; و خدا در آن روز با همه ی بندگانش به عدل و داد و انصاف و لطف و كرم و محبت رفتار می كند ، و كسی را مجبور نمی كند كه برای نجات كسی باری از گناه آن كس را به دوش خود بردارد ، بلكه هر خلاف كاری در گرو اعمال خود است ، به جز اهل ایمان كه حرّ و آزادند و باری بر دوش ندارند .
﴿صفحه 137﴾
در آن روز تمام وسایل نجات از بدكاران قطع می شود ، و آنان برای رهایی خود از عذاب هیچ وسیله ای را نمی یابند . ولی اهل ایمان برای نجات سریع خود وسایلی چون ایمان و عمل و به ویژه حسنات اخلاقی و شفاعت شفیعان را در اختیار دارند.
قرآن درباره ی بدكاران كه راهی به هیچ وسیله ای ندارند می فرماید :
( إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوْا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَْسْبَابُ )(163) .
آنگاه كه سردمداران ( كفر و شرك و سركشان و طاغوتیان و شاهان و قلدران ) از پیروانشان بیزاری می جویند ; و عذاب را مشاهده كنند ، و میانشان پیوندها ( و همه ی وسایل نجات ) بریده شود .

فرار بدكاران از بدكاران در قیامت

كتاب های شیعه و اهل سنت از پیامبر روایت كرده اند كه :
مادری با فرزندش كه هر دو بار گناه سنگین دارند وارد عرصه ی قیامت می شوند . مادری كه كانون مهر و محبت و عشق ورزی به فرزند است ;
مادری كه برای پرورش فرزندش حاضر است از شیره ی جانش به فرزند شیر دهد ;
مادری كه برای نجات فرزندش از آسیب و بلا حاضر است خود را به هر آب و آتشی بزند ;
مادری كه ضرب المثل مهر و محبت است ;
این مادر در قیامت به فرزندش می گوید : به یاد داری نه ماه تو را در شكم
﴿صفحه 138﴾
خود حمل كردم و دو سال در آغوشم به تو شیر دادم و چگونه در هر موقعیتی از تو نگه داری و حفاظت كردم و برای به ثمر رسیدنت چه رنج هایی را تحمل نمودم ، اكنون بیا مقداری از بار گناه من را به پرونده ی خود منتقل كن تا مرا به دوزخ نبرند .
ولی فرزند با شنیدن این پیشنهاد از مادر می گریزد و فرار را بر قرار ترجیح می دهد تا دیگر بار این پیشنهاد را نشنود !!
آری ، قیامت برای بدكاران روزی است كه :
( یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ * وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ )(164) .
روزی كه ] در قیامت [ انسان از برادر و پدر و مادر و همسر و فرزندش می گریزد .
ولی شایستگان در قیامت به سوی یكدیگر می روند و از دیدن و شناخت یكدیگر مسرور و شاد می شوند و با هم در سایه ی رحمت حق اجتماع می كنند . و آنان كه از سرمایه ی معنوی بیشتری برخوردارند از برادران و خواهران دینی خود در پیشگاه حق شفاعت می كنند و خدای مهربان شفاعتشان را می پذیرد .

حسنات اخلاقی در كلام حضرت حق

شایستگان ، به خاطر ایمان و عمل صالح به ویژه حسنات اخلاقی در بهشت عنبر سرشت كنار هم به سر می برند و حتی پدران و همسران و ذریه ی پاكشان با آنان همنشین هستند . قرآن مجید در این زمینه می فرماید :
( الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلاَ یَنقُضُونَ الْمِیثَاقَ * وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ وَیَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَیَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ * وَالَّذِینَ
﴿صفحه 139﴾
صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرّاً وَعَلاَنِیَةً وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ * جَنَّاتُ عَدْن یَدْخُلُونَهَا وَمَن صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّیَّاتِهِمْ وَالْمَلائِكَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِم مِن كُلِّ بَاب * سَلامٌ عَلَیْكُم بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ )(165) .
كسانی كه همواره به عهد خدا وفا می كنند و پیمان را نمی شكنند * و آنان كه پیوندهایی را كه خدا به اتصال آن فرمان داده متصل می دارند و از پروردگارشان می ترسند و از بدی حساب بیم دارند * و كسانی كه برای تحصیل خوشنودی پروردگارشان صبر می كنند ، و نماز را برپا می دارند ، و از آنچه به آنان روزی داده ایم در پنهان و آشكار انفاق می كنند ، و با خوبی بدی را دفع می نمایند ، عاقبت خوش سرای دیگر برای آنان است * بهشت های جاویدانی كه وارد آن می شوند و نیز پدران و همسران و فرزندان شایسته ی آنان و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد می شوند ] و می گویند : [ * سلام و سلامتی بر شما به خاطر صبر و استقامتی كه از خود نشان دادید ، چه عاقبت نیك این سرا نصیب شما شد » .
در این آیات شریفه به هشت مورد از حسنات اخلاقی و به یك مورد از موارد عبادت و بندگی كه هر یك به جای خود از بذرهای پرثمر معنوی است اشاره شده است . بذرهایی كه وقتی در كشتزاری چون دنیا به دست مؤمن كاشته می شود محصولش بهشت های پایدار و استقبال فرشتگان و همنشین شدن او با پدران و همسران و فرزندان شایسته در جوار حق است .
حسنات و مكارم اخلاقی كه در هشت مورد در این آیات آمده عبارت است از :
﴿صفحه 140﴾
1 ـ وفای به عهد . 2 ـ نشكستن پیمان . 3 ـ حفظ پیوند با آنان كه خدا به پیوند با آنان فرمان داده است . 4 ـ ترس از عظمت حق . 5 ـ بیم از بدی حساب . 6 ـ صبر و استقامت . 7 ـ انفاق در پنهان و آشكار . 8 ـ دفع بدی با خوبی .
و یك موردی كه در این آیات از موارد عبادت به آن اشاره شده است ، نماز است .
راستی عجیب است ، اكثر چیزی كه انسان را به خشنودی حق و استقبال فرشتگان و بهشت های جاوید و همنشینی با نیكان از اقوام در جوار حق می رساند حسنات اخلاقی است .
به قول شاعر نیك گفتار ، صابر همدانی :
عشق بازان حقیقی همگی جان همند *** زان كه در راه وفا پیرو جانان همند
آن یكی را نتوان زان دیگری خواند جدا *** چون سراپا همه گوشند و به فرمان همند
گرچه هریك به گلی مایل و دلباخته اند *** خیل نخل اند و در این باغ نگهبان همند
همه روشن دل و شیرین سخن و رازینوش *** طوطی و آینه دار و شكرستان همند
زان به صورت ننشینند سر خوان كسی *** كه به معنا همگی ریزه خور خوان همند
چند روزی كه در این دیر سپنج اند مقیم *** میزبان هم و یار هم و مهمان همند
آگهانند ز حال دل هم در همه حال *** گویی از راه درون مرغ سلیمان همند
صاحب طینت تكوین و تلوّن نپذیر *** باغبان هم گل های گلستان همند
زان بود قسمتشان زندگی جاویدان *** تا نگویند كه مستوجب هجران همند
در اینجا لازم است برای هریك از موارد هشت گانه ی حسنات اخلاقی كه در آیات سوره ی مباركه ی رعد مطرح است یك یا چند روایت از پیامبر اسلام و اهل بیت گرامش ذكر كنیم تا بیش از پیش ارزش حسنات اخلاقی روشن شود .
﴿صفحه 141﴾