زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

جایگاه اخلاق در معارف الهی

ما اگر در آیات قرآن به مسائل فقهی دقت كنیم خواهیم یافت كه آیات مربوط به احكام فقهی نزدیك به پانصد آیه می شود ; ولی در رابطه با حقایق اخلاقی و حسنات نفسانی از ابتدا تا انتهای قرآن مجید سوره به سوره و صفحه به صفحه به مكارم اخلاقی اشاره شده و كثرت روایات هم در این زمینه به اندازه ای است كه از مجموع آنها كتاب ها به وجود آمده است .
﴿صفحه 129﴾
شما در كتابهای كافی ، وافی ، وسائل الشیعه ، محجة البیضاء و بحار الانوار و همه ی تفاسیر قرآن و كتب معتبر روایی ، صفحه ای را نمی بینید مگر این كه حدیثی یا احادیثی در رابطه با مكارم اخلاق در آن هست . این همه آیه و روایت درباره ی ارزش های اخلاقی نشانگر جایگاه ویژه ی اخلاق در معارف الهی است ، و بر ماست كه به حسنات اخلاقی با دیدی دیگر بنگریم و برای این حقایق پرارزش حسابی دیگر باز كنیم و بكوشیم كه وجود ما از هیچ یك از آن حسنات خالی نباشد ; زیرا حسنات و مكارم اخلاقی بهترین بستر برای پذیرفتن حقایق و اجرای آنها در همه ی شؤون زندگی است .

برگشت به اخلاق راه نجات از مفاسد

خلأ زندگی از حسنات اخلاقی بسیار خطرناك و وحشت زا و عاملی برای آماده كردن سقوط انسان از انسانیت و وسیله ای برای نابودی و هلاكت جامعه است .
هرگاه افراد جامعه ولااقل اكثریت آن به فضایل اخلاق متصف نباشند ، و غرایز نفسانی لگامی از عقل و ایمان و تقوا نداشته باشند ، سیر زندگی بس صعب و دشوار و جامعه كه برای تعاون و در نتیجه سعادت افرادش شكل گرفته تبدیل به جهنمی سوزان خواهد شد ، مانند جامعه ی امروزی بشر كه سرا پا شراره ی سوزان و شكنجه است !
قباحت از قبایح برداشته شده و در همه ی شؤون زندگی بیماری مهلك فساد رخنه كرده است . هركس دستش برسد از خون دیگران تغذیه می كند و اگر ضعیف و ناتوان یا ـ به ندرت به خاطر تقوا ـ گرگ و زالو نبود باید بمیرد .
ملت هایی كه مرگ و انقراض آنان را در نیستی فرو بُرد و اكنون نامی از ایشان نمانده ، و قرن ها دارای عظمت و آبرو بودند ، به حكم همان تواریخی كه نامشان را در آنجا می خوانیم عیناً در چنگال مفاسدی افتاده بودند كه جامعه ی بشری
﴿صفحه 130﴾
امروز غرق در آن مفاسد است !
با كمال تأسف پرتگاه نیستی ، غرقاب فنا برای سقوط ، و فرو بردن جامعه ی فعلی در همه ی مناطق جهان، دهان گشاده وتمام موجبات سقوط وانقراض مهیاست.
ملت ها به مفاسد خو گرفته اند و فساد در نظرشان عادی شده است . هر روز كم و بیش فقر عمومی ـ چه در جهت مادی و چه در جهت معنوی و نتایج شوم آن ـ و شیوع فحشا و علنی بودن آن ، بدون پرده در جراید و مجلات دنیا منعكس است و نیاز به تفصیل ندارد .
بشر برای نجات از این همه مفاسد و مهالك هیچ راهی جز برگشت به گردونه ی ایمان به خدا و قیامت و آراسته شدن به حسنات اخلاقی ندارد . بشر آن گاه از همه ی جانداران برتر می شود كه از خود شخصیت اخلاقی بسازد ، علم فقه و حقوق و هندسه و ریاضی و پزشكی گرچه برای رفاه جامعه لازم است ـ اما نه به صورت واجب عینی بر همه كس ـ ولی دارا بودن راستی و امانت و معاونت با غیر و سایر فضایل اخلاقی بر فرد فرد بشر واجب عینی است و اگر چند تنی در جامعه و ملتی یا در جهان به این فضایل ممتاز بودند این تكلیف حیاتی از دیگران ساقط نیست .
همه كس و هر فرد باید راستگو و صریح و شجاع و امین و دارای اخلاق و ملكات فاضله باشد ، تا به حق انسانیت خود كه عبارت از تربیت جهت ممتازه است قیام كند وگرنه انسان نیست ; یعنی آنچه را كه در پرتو آن از جانوران برتری یافته ضایع و باطل كرده است و نشاید كه نامش نهند آدمی ، به همین خاطر خطاب های قرآن « یا أیها النّاس » است و دیدیم كه از پرتو تابش انوار هدایت چه آلودگانی كه خواستند از آلودگی برهند به راه راست آمده و پاك شدند و به مقاماتی رسیدند(160)


ارْحَمُوا تُرْحَموا وَاغفِروا یُغْفَرْ لَكُم
كنز العمال : 3 / 164

بخش ششم: كشتزار دنیا و دروگاه آخرت