زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

ریشه ی خوبی ها و زشتی ها

اگر بگوییم اعمال شایسته و حركات ناپسند انسان ریشه در حالات مثبت و منفی باطنی و نفسانی دارد سخنی به گزاف نگفته ایم .
مثلا كسانی كه باطنشان به نور تواضع و فروتنی و خشوع و انكسار منور است ، به آسانی از فرمان های حق پیروی می كنند و به سهولت حقوق مردم را رعایت می نمایند ; اما كسانی كه باطنشان آلوده به كبر و خود بزرگ بینی و غرور و خودبینی است از اجرای فرمان های حق سرپیچی می كنند ، و نه این كه حقوق مردم را رعایت نمی كنند بلكه به پایمال كردن و غارت حقوق بندگان خدا دست می یازند .
قرآن و روایات نسبت به دارندگان حالات مثبت و آلودگان به حالات منفی به طور مفصل نظر داده اند كه به بخشی از آن آیات و روایات اشاره می شود .
﴿صفحه 125﴾
انسان در طول زندگی به ناچار با مصایب و مشكلات و سختی ها و بلاهایی برخورد خواهد كرد . قرآن مجید برای شكستن هیبت و عظمت مصایب و حل مشكلات ، و برطرف كردن سختی ها و بلاها ، مردم را به یاری گرفتن از صبر و نماز فرمان می دهد و می گوید : این یاری خواستن و كمك گرفتن از صبر و نماز دشوار و سنگین است مگر بر كسانی كه باطنشان آراسته به خشوع و فروتنی است :
( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا لَكَبِیرَةٌ إِلاَّ عَلَی الْخَاشِعِینَ )(153) .
از شكیبایی و نماز یاری جویید و این دو ، كاری دشوارند ، جز برای اهل خشوع .
آری ، كسی كه باطنش آلوده به كبر و خود بزرگ بینی است از این گونه نسخه ها كه درمان دردهای زندگی است سر برمی تابد و از انجامش امتناع ورزد و بلكه این حقایق عالی را باور نمی كند و گاهی هم آنها را به مسخره می گیرد .
ولی كسی كه باطنش آراسته به تواضع و فروتنی است این حقایق را باور می كند و به عنوان نسخه ی الهی برای درمان دردها می پذیرد و با دل و جان به انجام آن برمی خیزد و نتیجه هم می گیرد .
مفسران نقل كرده اند : هرگاه پیامبر اسلام با مشكلی روبرو می شد كه او را ناراحت می كرد از صبر و نماز مدد می گرفت(154) .
از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده كه فرمود :
هرگاه با غمی از غم های دنیا روبرو می شوید وضو بگیرید و به مسجد بروید و نماز بخوانید و دعا كنید ; زیرا خدا فرمان داده : ( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ
﴿صفحه 126﴾
وَالصَّلاَةِ )(155) .
در كتاب شریف كافی آمده است : هرگاه مشكل مهم و سختی برای امیرالمؤمنین (علیه السلام) پیش می آمد به نماز برمی خواست ، سپس این آیه را تلاوت می كرد : ( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ )(156) .
ملاحظه كنید سرور كائنات ، رحمت خدا بر عالمیان ، خاتم پیامبران ، و شخصیت بزرگوار و باكرامتی چون امیر مؤمنان ، و امام به حق ناطق حضرت صادق (علیه السلام) برای حل مشكلات و شكستن صولت سختی ها از صبر و نماز مدد می جستند ; زیرا باطن ملكوتی و عرشی آنان به صفت تواضع و فروتنی و به تعبیر قرآن به حالت خشوع آراسته بود .
ولی مغروران و متكبران و آلوده باطنان حاضر نیستند برای درهم شكستن سختی ها و برطرف كردن مشكلات به صبر و نماز روی كنند ; زیرا به خاطر كبر و غرورشان توسل به صبر و استقامت و نماز و عبادت برای آنان بسیار سنگین و دشوار است .
اولیای الهی و سالكان مسلك ملكوتی نه این كه از عبادت و روی آوردن به پیشگاه خسته نمی شدند و به كسالت دچار نمی گشتند ، بلكه به خاطر معرفتشان و صفای باطنشان ، و فروتنی و خشوع درونشان ، با كمال شوق و نشاط به عبادت روی می كردند ، و در برخورد با مردم با اشتیاق و رغبت حسنات اخلاقی را به كار می گرفتند ; چنان كه این معنی را از روایت بسیار پرقیمت و باارزشی كه در سطور بعد می آید استفاده می كنیم .

پنج ویژگی و خصلت از نیكان

عَن أبی جعفر (علیه السلام) قَال : سُئِلَ النَّبیُّ عَن خِیارِ العِبادِ ، فَقَال : الَّذِینَ إذَا أحْسَنُوا
﴿صفحه 127﴾
اسْتَبشَرُوا ، وَإذَا أساؤُوا اسْتَغفَرُوا ، وَإذَا أُعْطُوا شَكَرُوا ، وَإذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا ، وَإذَا غَضِبُوا غَفَرُوا(157) .
امام باقر (علیه السلام) فرمود : از پیامبر درباره ی بهترین بندگان سؤال شد ، حضرت فرمود : كسانی اند كه چون كار نیكی انجام دهند خوشحال و شاد می شوند ، و هنگامی كه كار زشتی از آنان سر زند از خدا طلب مغفرت می كنند ، و زمانی كه نعمتی به آنان عطا شود سپاس می گزارند ، و چون به بلا و آزمایشی مبتلا شوند صبر و شكیبایی میورزند ، و هنگامی كه از كسی به خشم آیند گذشت می كنند .
آری ، یكی از نشانه های بندگان حق این است كه چون كار نیكی مانند عبادت و خدمت به خلق و به كارگیری حسنات از آنان صادر می شود خوشحال می گردند ; و خوشحالی آنان به خاطر این است كه خدای مهربان توفیق انجام نیكی ها را رفیق راهشان كرد و شادمان از اینند كه جسم و جان و وقت را برای خدا هزینه كرده اند .
ولی آلودگان به رذایل اخلاقی به اختیار خود و برای خدا به عبادت قیام نمی كنند ; عبادات آنان به خاطر اهدافی پلید و برای خودنمایی است و چون خود را در میان اهل ایمان می بینند به اجبار و زور باطنی به گردونه ی عبادت درمی آیند و در حال عبادت هم از این كه ناچار به عبادت شده اند ناراحتند و عبادت را از روی بی میلی و كسالت انجام می دهند ; چنان كه قرآن درباره ی منافقان فرموده :
( إِنَّ الْمُنَافِقِینَ یُخَادِعُونَ اللّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَی الصَّلاَةِ قَامُوا كُسَالی یُرَاءُونَ النَّاسَ وَلاَ یَذْكُرُونَ اللّهَ إِلاَّ قَلِیلاً )(158) .
﴿صفحه 128﴾
یقیناً منافقان با خدا خدعه می كنند و خدا كیفر خدعه ی آنان را خواهد داد و هنگامی كه به نماز برمی خیزند با كسالت و بی میلی برمی خیزند ، در عبادت خود ریاكارند و خدا را جز بسیار اندك یاد نمی كنند .
( وَمَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلاَ یَأْتُونَ الصَّلاَةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسَالَی وَلاَ یُنفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كَارِهُونَ )(159) .
و چیزی آنان را از پذیرفته شدن انفاق هایشان باز نداشت جز این كه به خدا و به رسولش كفر ورزیدند و جز با كسالت به سوی نماز نمی آیند و جز با بی میلی انفاق نمی كنند .
قرآن مجید و روایات ، از طرفی به انسان نسبت به حقایق آگاهی و معرفت می دهند ، و از سوی دیگر با بیان واقعیات اخلاقی درونش را تلطیف می كنند تا آماده ی پذیرفتن احكام حق و اجرای فرامین خدا گردد .
انسان اگر از قرآن و روایات كسب آگاهی و معرفت نكند و موارد اخلاقی را از آن دو منبع گرانبها نشناسد ، به كفر و شرك و نفاق باقی می ماند و هیچ كار پسندیده ای را از روی شوق و ذوق انجام نمی دهد ، و در هیچ امری تقوای الهی را رعایت نمی كند و خود را ملزم به بندگی حق و ادای حقوق مردم نخواهد دانست .

جایگاه اخلاق در معارف الهی

ما اگر در آیات قرآن به مسائل فقهی دقت كنیم خواهیم یافت كه آیات مربوط به احكام فقهی نزدیك به پانصد آیه می شود ; ولی در رابطه با حقایق اخلاقی و حسنات نفسانی از ابتدا تا انتهای قرآن مجید سوره به سوره و صفحه به صفحه به مكارم اخلاقی اشاره شده و كثرت روایات هم در این زمینه به اندازه ای است كه از مجموع آنها كتاب ها به وجود آمده است .
﴿صفحه 129﴾
شما در كتابهای كافی ، وافی ، وسائل الشیعه ، محجة البیضاء و بحار الانوار و همه ی تفاسیر قرآن و كتب معتبر روایی ، صفحه ای را نمی بینید مگر این كه حدیثی یا احادیثی در رابطه با مكارم اخلاق در آن هست . این همه آیه و روایت درباره ی ارزش های اخلاقی نشانگر جایگاه ویژه ی اخلاق در معارف الهی است ، و بر ماست كه به حسنات اخلاقی با دیدی دیگر بنگریم و برای این حقایق پرارزش حسابی دیگر باز كنیم و بكوشیم كه وجود ما از هیچ یك از آن حسنات خالی نباشد ; زیرا حسنات و مكارم اخلاقی بهترین بستر برای پذیرفتن حقایق و اجرای آنها در همه ی شؤون زندگی است .