فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

حسن خلق ، قوی ترین جاذبه

از آیات قرآن و روایات اهل بیت (علیهم السلام) چنین می فهمیم كه حسن خلق برای جذب فیوضات الهی و رحمت واسعه ، قوی ترین جاذبه است .
آیا عبادت انسان پاك دامن و باتقوا و دارای خلوص و حضور قلب ، با عبادت انسانی كه آلوده دامن و خالی از تقوا و اخلاص و حضور قلب است برابر است ؟ یقیناً برابر نیست . آیا انسانی كه با سینه ای پر از صفا و مهر و محبت و نیت خیر عبادت می كند ، با انسانی كه سینه اش جنگل زندگی درندگانی چون حسد و حرص و كبر و كینه است مساوی است ؟ بی تردید مساوی نیست .
عبادتی كه زلفش به حسن خلق گره خورده ، جذب كننده ی رحمت و كرامت و فیض و قبولی است ; و عبادتی كه آمیخته با آلودگی های نفسانی است توان و قدرتی برای جذب فیوضات الهی ندارد .
آیه ی شریفه ی « وای بر نمازگزاران »(145) درباره ی همین آلودگان به رذایل
﴿صفحه 121﴾
اخلاقی كه بویژه آلوده به ریا و بخلند نازل شده است ، و نشان می دهد كه نمازِ آلودگان به رذایل نمی تواند قبولی حق و رحمت پروردگار را جذب كند ، بلكه چنین نمازی با نمازگزارش مورد خشم و نفرت خداست .
تواضع اصحاب كهف نسبت به حق سبب اضافه شدن هدایت خاص به آنان شد ; هدایتی كه آنان را از دقیانوس و قومش جدا كرد و در غاری دوردست به پناه خدا برد و در رحمت واسعه ی حق درآورد و وجودشان را اسوه و سرمشق آیندگان قرار داد .
( إِنَّهمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدیً )(146) .
اینان جوانمردانی بودند كه به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم .
ارزش حسنات اخلاقی در حدّی است كه پیامبر و امامان معصوم (علیهم السلام) در هر فرصتی مردم را به آراسته شدن به آنها سفارش می كردند و به آراستگان به حسنات اخلاقی احترام ویژه ای می گذاشتند .

عبادات و اخلاق

قیمت و اهمیت مكارم اخلاق و حسنات نفسانی به اندازه ای است كه رسول خدا و اهل بیت در كنار هر عبادتی به رعایت آنها وصیت كرده اند ، و عبادت را بدون مكارم اخلاقی و حسنات نفسانی بی ارزش دانسته و فقط موجب سقوط تكلیف قلمداد كرده اند .
حضرت رضا (علیه السلام) از پدران بزرگوارش از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت می كند كه پیامبر اسلام درباره ی ماه رمضان برای ما سخنرانی كرد .
﴿صفحه 122﴾
در ضمن آن سخنرانی سفارشات مهمی به مسائل اخلاقی شده ، از جمله :
به تهیدستان و از كار افتادگان صدقه دهید ، بزرگانتان را احترام كنید ، به خردسالانتان رحم نمایید ، به خویشاوندانتان رسیدگی كنید ، زبانتان را حفظ نمایید و چشم از آنچه بر شما حلال نیست بپوشید و گوش از آنچه شنیدنش بر شما حلال نیست ببندید و به ایتام عطا كنید تا به یتیمانتان عطا كنند ، از گناهانتان به درگاه خدا توبه كنید .
ای مردم ! هركس در این ماه اخلاقش را نیكو كند برای او مجوز عبور از صراط خواهد بود ، روزی كه قدم ها در آن بلغزد ; و هركس در این ماه بر خدم و حشم خود و بر كلفت و كارگر خویش آسان بگیرد ، خدا حسابش را بر او آسان خواهد گرفت ; و هركس در این ماه شرّش را نگهدارد خدا خشمش را روز قیامت از او نگه خواهد داشت ; و هركس در این ماه یتیمی را اكرام كند خدا روز قیامت او را اكرام خواهد كرد و هركس در این ماه صله ی رحم كند خدا در قیامت او را به رحمتش متصل خواهد كرد و هركس در این ماه قطع رحم كند خدا در قیامت رحمتش را از او قطع خواهد كرد(147) .
پیامبر اسلام هرگاه ماه رمضان می رسید هر اسیری را آزاد می كرد و به هر سائل و تهیدستی انفاق می نمود(148) .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
به مرد یا زنی كه نماز شب را روزی داده اند ، و او با رعایت خلوص نیت برای خدا برخیزد و وضویی كامل بسازد و با نیتی صادقانه و قلبی پاك از هر آلودگی و بدنی فروتن و اشكی ریزان برای خدا نماز بخواند ، خدا نه صف از
﴿صفحه 123﴾
فرشتگان را پشت سر او قرار می دهد كه در هر صفی عدد آنان را جز خدا نمی داند ، یك سر صف وصل به مشرق و دیگر صف وصل به مغرب است ، هنگامی كه از نماز فارغ شود به عدد آن فرشتگان برای او درجه و مقام نوشته خواهد شد(149) .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در ایام حكومتش هر روز به بازار كوفه می رفت و فریاد می زد :
ای گروه تاجران ! تقوای الهی پیشه كنید ; درخواست خیر را پیش اندازید و به سهولت و آسان گرفتن ، بركت جویید . به خریداران نزدیك شوید ، و به بردباری و حلم آراسته گردید ، و از سوگند خوردن بپرهیزید ، و از دروغ دوری كنید ، و از ستم ورزیدن كناره گیری نمایید ، و به ستمدیدگان انصاف دهید ، و به ربا نزدیك نشوید ، و ترازو و كیل را كامل و تمام بدهید ، و از اجناس مردم مكاهید ، و تبهكارانه در زمین فساد مكنید(150) .
پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
مَن بَاعَ وَاشْتَرَی فَلْیَحْفَظْ خَمسَ خصال وَإلاَّ فَلا یَشْتَرِیَنَّ وَلاَ یَبِیعَنَّ : الرِّبا
﴿صفحه 124﴾
وَالحَلْفَ وَكِتمانَ العَیبِ وَالحَمدَ إذا بَاعَ وَالذَّمَّ إذَا اشتَری(151) .
كسی كه می فروشد و می خرد باید پنج خصلت را حفظ كند و اگر جز این باشد نخرد و نفروشد : پرهیز از ربا ، خودداری از سوگند ، دوری از پنهان كردن عیب جنس ، اجتناب از تعریف و مدح جنس هنگامی كه می فروشد و دوری گزیدن از مذمت جنس هنگامی كه می خرد .
پیامبر اسلام به حكیم بن حزام اجازه ی تجارت نداد مگر این كه با او عهد كرد سه برنامه را در تجارت رعایت كند : پس گرفتن جنس از خریداری كه از خریدش پشیمان شده است ; مهلت دادن به كسی كه در پرداخت پول دچار مشكل شده است ; و گرفتن حق از دیگران چه این كه كامل باشد یا نباشد(152) .

ریشه ی خوبی ها و زشتی ها

اگر بگوییم اعمال شایسته و حركات ناپسند انسان ریشه در حالات مثبت و منفی باطنی و نفسانی دارد سخنی به گزاف نگفته ایم .
مثلا كسانی كه باطنشان به نور تواضع و فروتنی و خشوع و انكسار منور است ، به آسانی از فرمان های حق پیروی می كنند و به سهولت حقوق مردم را رعایت می نمایند ; اما كسانی كه باطنشان آلوده به كبر و خود بزرگ بینی و غرور و خودبینی است از اجرای فرمان های حق سرپیچی می كنند ، و نه این كه حقوق مردم را رعایت نمی كنند بلكه به پایمال كردن و غارت حقوق بندگان خدا دست می یازند .
قرآن و روایات نسبت به دارندگان حالات مثبت و آلودگان به حالات منفی به طور مفصل نظر داده اند كه به بخشی از آن آیات و روایات اشاره می شود .
﴿صفحه 125﴾
انسان در طول زندگی به ناچار با مصایب و مشكلات و سختی ها و بلاهایی برخورد خواهد كرد . قرآن مجید برای شكستن هیبت و عظمت مصایب و حل مشكلات ، و برطرف كردن سختی ها و بلاها ، مردم را به یاری گرفتن از صبر و نماز فرمان می دهد و می گوید : این یاری خواستن و كمك گرفتن از صبر و نماز دشوار و سنگین است مگر بر كسانی كه باطنشان آراسته به خشوع و فروتنی است :
( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا لَكَبِیرَةٌ إِلاَّ عَلَی الْخَاشِعِینَ )(153) .
از شكیبایی و نماز یاری جویید و این دو ، كاری دشوارند ، جز برای اهل خشوع .
آری ، كسی كه باطنش آلوده به كبر و خود بزرگ بینی است از این گونه نسخه ها كه درمان دردهای زندگی است سر برمی تابد و از انجامش امتناع ورزد و بلكه این حقایق عالی را باور نمی كند و گاهی هم آنها را به مسخره می گیرد .
ولی كسی كه باطنش آراسته به تواضع و فروتنی است این حقایق را باور می كند و به عنوان نسخه ی الهی برای درمان دردها می پذیرد و با دل و جان به انجام آن برمی خیزد و نتیجه هم می گیرد .
مفسران نقل كرده اند : هرگاه پیامبر اسلام با مشكلی روبرو می شد كه او را ناراحت می كرد از صبر و نماز مدد می گرفت(154) .
از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده كه فرمود :
هرگاه با غمی از غم های دنیا روبرو می شوید وضو بگیرید و به مسجد بروید و نماز بخوانید و دعا كنید ; زیرا خدا فرمان داده : ( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ
﴿صفحه 126﴾
وَالصَّلاَةِ )(155) .
در كتاب شریف كافی آمده است : هرگاه مشكل مهم و سختی برای امیرالمؤمنین (علیه السلام) پیش می آمد به نماز برمی خواست ، سپس این آیه را تلاوت می كرد : ( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ )(156) .
ملاحظه كنید سرور كائنات ، رحمت خدا بر عالمیان ، خاتم پیامبران ، و شخصیت بزرگوار و باكرامتی چون امیر مؤمنان ، و امام به حق ناطق حضرت صادق (علیه السلام) برای حل مشكلات و شكستن صولت سختی ها از صبر و نماز مدد می جستند ; زیرا باطن ملكوتی و عرشی آنان به صفت تواضع و فروتنی و به تعبیر قرآن به حالت خشوع آراسته بود .
ولی مغروران و متكبران و آلوده باطنان حاضر نیستند برای درهم شكستن سختی ها و برطرف كردن مشكلات به صبر و نماز روی كنند ; زیرا به خاطر كبر و غرورشان توسل به صبر و استقامت و نماز و عبادت برای آنان بسیار سنگین و دشوار است .
اولیای الهی و سالكان مسلك ملكوتی نه این كه از عبادت و روی آوردن به پیشگاه خسته نمی شدند و به كسالت دچار نمی گشتند ، بلكه به خاطر معرفتشان و صفای باطنشان ، و فروتنی و خشوع درونشان ، با كمال شوق و نشاط به عبادت روی می كردند ، و در برخورد با مردم با اشتیاق و رغبت حسنات اخلاقی را به كار می گرفتند ; چنان كه این معنی را از روایت بسیار پرقیمت و باارزشی كه در سطور بعد می آید استفاده می كنیم .