زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

برترین حقیقت در میزان عمل

از مطالب بسیار مهمی كه در قرآن مجید و روایات مطرح است ترازوی سنجش اعمال در قیامت است .
كیفیت این ترازو چنان كه باید بر ما معلوم نیست ، ولی آنچه كه مسلّم و یقینی است ، این است كه همه ی اعمال انسان را ـ گرچه به وزن یك ذرّه باشد ـ در ترازوی قیامت می سنجند و در برابر آن اگر عمل نیك باشد به انسان پاداش
﴿صفحه 101﴾
می دهند ، و اگر عمل زشتی باشد كیفر آن را به انسان می چشانند .
( وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَإِن كَانَ مِثْقَالَ حَبَّة مِنْ خَرْدَل أَتَیْنَا بِهَا وَكَفَی بِنَا حَاسِبِینَ )(113) .
و ترازوی عدالت را برای قیامت می نهیم و به هیچ كس ذره ای ستم نمی شود ، و اگر عمل هم وزن دانه ی خردل باشد آن را برای سنجیدن می آوریم و كافی است كه ما حسابگر باشیم .
( یَا بُنَیَّ إِنَّهَا إِن تَكُ مِثْقَالَ حَبَّة مِنْ خَرْدَل فَتَكُن فِی صَخْرَة أَوْ فِی السَّماوَاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ )(114) .
ای پسر من اگر عمل هم وزن دانه ی خردلی باشد ، پس در دل سنگی یا در آسمان ها یا در زمین باشد خدا آن را برای سنجیدن می آورد ، كه خدا لطیف و داناست .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) كه آگاه به همه ی حقایق است برترین حقیقت را در ترازوی عمل در روز قیامت حسن خلق اعلام كرده اند :
مَا یُوضَعُ فِی مِیزانِ امْرِئ یَومَ القِیامَةِ أفضلُ مِن حُسْنِ الخُلْقِ(115) .
چیزی در روز قیامت در ترازوی سنجش اعمال انسان برتر از حسن خلق نمی نهند .
راستی شگفت آور است كه پیامبر عزیز اسلام نماز و روزه و حج و سایر اعمال را در ترازوی سنجش به عنوان برتر قلمداد نكرده اند ، بلكه حسن خلق را برترین حقیقتی كه در ترازوی عمل می نهند به حساب آورده است .
﴿صفحه 102﴾
اخلاق نیكو از حقایق عظیم است
از هیچ حكمی از احكام فقهی در قرآن مجید با وصف عظیم یاد نشده است . در قرآن صوم عظیم ، صلاة عظیم ، جهاد عظیم و حج عظیم نیامده است ، ولی صفت عظیم همراه اخلاق ذكر شده است :
( وَإِنَّكَ لَعَلَی خُلُق عَظِیم )(116) .
و راستی كه تو را خویی والاست .
خدای متعال اخلاق پیامبر را عظیم خوانده ; زیرا آن حضرت همه ی حسنات اخلاقی را در عالی ترین درجه و مرتبه اش دارا بود و در برخورد و دیدار و ملاقات با مردم همه ی آن ها را به كار می گرفت ; و حتی در مورد دشمنانش تمام زوایای حسنات اخلاقی را رعایت می كرد ; و همین روش و منش سبب شد كه مردم سنگدل و بی رحم و بداخلاق و زنده به گور كنندگان دختران ، و پایمال كنندگان حقوق حق و خلق ، پروانهوار به گرد شمع وجودش گرد آیند و خود را به ایمان و اعمال شایسته آراسته نمایند و مطلع الفجر حسنات اخلاقی شوند .
قرآن در زمینه ی اخلاق پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و نیروی جاذبه ای كه در منش آن حضرت وجود داشت می فرماید :
( وَلَوْ كُنتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ )(117) .
و اگر بداخلاق و سنگدل و خالی از رأفت و رحمت و رفق و مدارا بودی ، هر آینه از پیرامونت پراكنده می شدند .
﴿صفحه 103﴾

حسن خلق در كلام صاحب خلق عظیم

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) كه خود دارای حسن خلق بود و به شدت از بداخلاقی و مفاسد نفسی و زشتی حالات نفرت داشت ، در روایاتی در رابطه با اخلاق نیك و اخلاق زشت می فرماید :
أوّلُ مَا یُوضَعُ فی میزانِ العَبدِ یَومَ القِیامَةِ حُسنُ خُلقِهِ(118) .
اول چیزی كه روز قیامت در ترازوی عبد می نهند حسن خلق اوست .
إنَّ العبدَ لَیَبلُغَ بِحُسنِ خُلْقِه عظیمَ درجاتِ الآخِرَةِ وشرَفَ المَنازِلَ ، وأنّه لَضعیفُ العِبادَةِ(119) .
عبد به سبب حسن خلقش به درجات بزرگ آخرت و مرتبه های شریف می رسد و حال آن كه از نظر عبادت و بندگی ضعیف بوده است .
سُوءُ الخُلقِ ذَنبٌ لاَ یُغْفَر(120) .
بداخلاقی گناهی غیر قابل آمرزش است .
الخُلقُ وِعاءُ الدّین(121) .
اخلاق ظرف دین است .
راستی چه روایت مهمی است و چه واقعیت عظیم و حقیقت بسیار باارزشی است ، اخلاق ظرف دین است ; یعنی : كسی كه آراسته به حسنات اخلاقی نباشد نمی تواند دیندار باشد ; زیرا خورشید دین از وجود كسی كه فاقد حسنات
﴿صفحه 104﴾
اخلاقی است طلوع نمی كند . دین آنجا قرار می گیرد كه حسنات اخلاقی وجود داشته باشد . به عبارت دیگر حسنات اخلاقی و دین ، لازم و ملزوم یكدیگرند .
مَكارِمُ الأخلاقِ مِن أعمالِ الجَنّة(122) .
ارزش های اخلاقی از روش های بهشتی است .
حُسنُ الخُلْقِ نِصفُ الدّینِ(123) .
حسن خلق نیمی از دین است .
أحبّ عبادِ اللهِ إلی اللهِ أحسَنُهُم خُلْقاً(124) .
محبوب ترین بندگان خدا نزد خدا خوش اخلاق ترین آنهاست .
إنّ حُسنَ الخُلقِ یُذیبُ الخَطِیئةَ كَما تُذِیبُ الشمسَ الجَلید(125) .
به راستی حسن خلق گناه را آب می كند همان گونه كه خورشید یخ را آب می كند .
الخُلقُ السَیّیءُ یُفسِدُ العَملَ كَما یُفسِدُ الخَلُّ العَسلَ(126) .
بداخلاقی عمل را فاسد می كند ، همان گونه كه سركه عسل را فاسد می نماید .
از روایات بسیار مهم و زیبایی كه درباره ی حسن خلق در كتاب شریف خصال شیخ صدوق و بحار الانوار علامه ی مجلسی نقل شده این روایت است :
عَن أحمد بن عِمرانَ البغدادی قَال : حَدَّثنا ابوالحسن قال : حَدَّثنا ابوالحسن قال : حَدَّثنا ابوالحسن قال : حَدَّثنا الحسن عن الحسن عن الحسن : « إنَّ أحْسنَ الحَسَنِ
﴿صفحه 105﴾
الخُلقُ الحَسَنُ(127) .
احمد بن عمران بغدادی می گوید : ابوالحسن ما را روایت كرد و ابوالحسن می گوید : ابوالحسن ما را روایت كرد و ابوالحسن می گوید : ابوالحسن ما را روایت كرد و ابوالحسن می گوید : حسن ما را از حسن از حسن روایت كرد : به راستی بهترین بهترها خُلق حَسن است .
ابوالحسن اوّل محمد بن عبدالرحیم شوشتری است ، ابوالحسن دوم علی بن احمد بصری است ، ابوالحسن سوم علی بن محمد واقدی است و حسن اوّل حسن بن عرفه عبدی و حسن دوم حسن بن ابی الحسن بصری و حسن سوم حضرت مجتبی حسن بن علی بن ابی طالب (علیهما السلام) است .
پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
مَا مِن شَیء فِی المِیزانِ أَثْقَلُ مِن حُسنِ الخُلقِ(128) .
چیزی در ترازوی سنجش سنگین تر از حسن خلق نیست .
و نیز آن حضرت فرمود :
عَلَیكُم بِحُسْنِ الخُلْقِ ; فَإنَّ حُسنَ الخُلْقِ فِی الجَنَّةِ لاَ محالَةَ . وإیّاكُم وَسُوءَ الخُلْقِ ; فَإنّ سوءَ الخُلْقِ فِی النّارِ لاَ مَحالَةَ(129) .
بر شما باد به حسن خلق ; زیرا حسن خلق ناگزیر در بهشت است . و از سوء خلق حذر كنید ; زیرا سوء خلق بناچار در دوزخ است .
حضرت صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه ی شریفه ی
( رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَفِی
﴿صفحه 106﴾
الاْخِرَةِ حَسَنَةً )
(130) می فرماید : مراد از حسنه ی آخرت رضا و خشنودی خدا و بهشت است . و مراد از حسنه ی دنیا فراخی رزق و معاش و حسن خلق است .
حضرت علی (علیه السلام) به یكی از یارانش به نام نوف فرمود :
صِل رَحِمَك یزیدُ اللهُ فِی عُمرِكَ ، وحَسِّن خُلقِك یُخفِّفُ اللهَ حِسابَك(131) .
صله ی رحم كن تا خدا به عمرت بیفزاید و اخلاقت را نیكو گردان تا خدا حسابت را بر تو آسان گیرد .

مصادیق حسن خلق

آیات قرآن و روایات این حقایق را از مكارم اخلاق و ارزش های رفتاری و از مصادیق حسن خلق دانسته اند : راستی در گفتار ، بذل و بخشش به تهیدست ، تلافی كردن خوبی دیگران ، حفظ امانت ، صله ی رحم ، حفظ عهد و امان و ضمان و حرمت و حق همسایه و رفیق ، حیا ، شجاعت ، صبر ، مهمانداری ، وفای به عهد ، نرمی ، مدارا ، ملاطفت ، حفظ آبروی مردم ، گذشت از كسانی كه به انسان ستم روا داشته اند ، انس و الفت با مردم ، آسان گرفتن به دیگران ، انصاف ، عدالت ، قناعت ، احترام به بزرگ تر ، ترحّم به كوچك تر ، رعایت ایتام ، خیرخواهی ، دور بودن از حسد و تجاوز و حرص و تكبر و ریا و خشم و سخت دلی و . . . .
پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
مِن سَعادةِ المَرءِ حُسْنُ الخُلُقِ وَمِن شَقاوَتِهِ سُوءُ الخُلُقِ(132) .
از خوشبختی مرد حسن خلق و از بدبختی اش بدخلقی است .
﴿صفحه 107﴾
و نیز فرمود :
أفضلُ عَمل یُؤتِی بِه یَومَ القِیامَةِ خُلقٌ حَسَن(133) .
برترین عملی كه روز قیامت آورده می شود اخلاق نیكوست .
و نیز فرمود :
أفضَلُ مَا اُعطِیَ المُسلِمَ خُلقٌ حَسَن(134) .
برترین چیزی كه به مسلمان عطا شده اخلاق نیكوست .
و نیز فرمود :
إنَّ هذِهِ الأخلاق منائِح من اللهِ ، فَإذا أحبّ الله عَبداً مَنَحَه خُلقاً حَسناً ، وَإذا أبغضَ اللهُ عَبداً مَنَحَه خُلقاً سیئاً(135) .
اخلاق عطایای خداست ، هنگامی كه خدا بنده ای را دوست بدارد خلق حسن به او عطا می كند و هنگامی كه بنده ای را دشمن بدارد خلق زشت به او می دهد .

حُسنُ الخُلْقِ خُلْقُ اللهِ الأَعظَم
كنز العمال : 3 / 3