زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

سخاوت در روایات

قرآن و روایات در برابر مذمّتی كه از بخل و بخیل دارند ، از سخاوت و سخی ستایش و مدح می كنند .
از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :
السَّخَا خُلُقُ اللهِ الاَْعظَمُ(39) .
سخاوت عظیم ترین منش خداست .
و نیز آن حضرت فرموده :
اِنَّ السَّخاءَ شَجَرَةٌ مِنْ اَشْجارِ الجَنَّة لَها اَغصَانٌ مُتَدَلِّیَةٌ فِی الدُّنیَا ، فَمَن كَانَ سَخِیّاً تَعَلَّقَ بِغُصْن مِن اَغْصَانِهَا فَسَاقَةُ ذَلِكَ الغُصنَ اِلَی الجَنَّةِ(40) .
همانا سخاوت درختی از درختان بهشت است ، شاخه هایی آویخته در دنیا دارد ، كسی كه سخی است به شاخه ای از شاخه هایش بسته است ، پس آن شاخه او را به بهشت می كشاند .
و از آن حضرت روایت شده است :
السَّخِیُّ قَریبٌ مِنَ اللهِ ، قَریبٌ مِنَ النَّاسِ ، قَریبٌ مِنَ الجَنَّةِ(41) .
انسان سخی به خدا و به مردم و بهشت نزدیك است .
﴿صفحه 56﴾
و در روایتی عجیب آمده است :
اَوحَی اللهُ عَزَّ وَجَلَّ اِلی مُوسی (علیه السلام) : اَن لاَ تَقْتُلِ السّامِرِیَّ ; فَاِنَّهُ سَخِیٌّ(42) .
خدا به موسی وحی كرد : سامری را به قتل نرسان ; زیرا او انسانی باسخاوت است .
امام صادق (علیه السلام) فرموده است :
السَّخاءُ مِن اَخلاَقِ الاَنبِیاءِ وَهُوَ عِمادُ الإِیمَانِ . وَلاَ یَكونُ مُؤمِنٌ إلاَّ سَخِیّاً ، وَلاَ یَكونُ سَخِیّاً إلاَّ ذُو یَقِینٌ وَهِمَّة عَالِیَة ; لاِنَّ السَّخاءَ شُعاعُ نورِ الیَقِینِ وَمَن عَرَفَ مَا قَصَدَ هَانَ عَلَیهِ مَا بَذَلَ(43) .
سخاوت از منش و اخلاق پیامبران است ، و ستون ایمان است . و مؤمنی نیست مگر این كه سخی است ، و سخاوتمندی نیست مگر این كه دارای یقین و همت بلند است ; زیرا سخاوت شعاع نور یقین است و كسی كه نسبت به آنچه قصد دارد انجام دهد آگاهی و شناخت داشته باشد ، آنچه را كه به دیگران می بخشد بر او آسان است .
پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره ی سخی ترین مردم فرموده است :
اَسْخَی النَّاسِ مَن اَدَّی زَكاةَ مَالِهِ(44) .
سخی ترین مردم كسی است كه زكات مالش را می پردازد .
و در روایتی فرموده است :
﴿صفحه 57﴾
اِنَّمَا البَخِیلُ حَقَّ البَخِیلِ الَّذِی یَمْنَعُ الزَّكَاةَ المَفْرُوضَةَ فِی مَالِهِ . . .(45) .
بخیل واقعی كسی است كه از پرداخت زكات واجبی كه در مالش قرار دارد خودداری می كند .

نماز یا آب دین

یكی از شگفت انگیزترین تعبیراتی كه در گفته های پیامبر اسلام است همین تعبیر است : نماز آب دین است و دین به منزله ی یك درخت است .
آب ، زیر بنای حیات موجودات زنده است ; و این حقیقتی است كه قرآن مجید به آن اشاره دارد :
( . . . وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَیْء حَیٍّ . . . )(46) .
و هر چیز زنده ای را از آب آفریدیم .
آب طراوت بخش زندگی ، پاك كننده ، شست و شوگر ، سبب خرمی و زیبایی دشت و دمن و كوه و صحرا ، عامل رفع تشنگی ، رشد دهنده ی نباتات ، برطرف كننده ی آلودگی ها ، وسیله ی پدید شدن ابر و باران ، و آباد كننده ی سرزمین های خشك است .
كسی كه مزرعه یا باغ یا زمین قابل زراعت را می خواهد بخرد ، یكی از اصولی ترین سخنانش با فروشنده درباره ی آبی است كه مزرعه یا باغ یا زمین قابل زراعت را مشروب می كند ، اگر آب فراوانی داشته باشد آن را با اشتیاق می خرد وگرنه با ناخشنودی از این كه كم آب است از خریدن آن خودداری می كند .
﴿صفحه 58﴾
نماز ، در عرصه گاه دین انسان به تعبیر پیامبر آب دین است ، اگر در فضای حیات معنوی انسان نماز وجود نداشته باشد باید به انتظار خشك شدن شاخه ی دین یعنی زكات ، و رگ های دین یعنی روزه ، و برگ دین یعنی حسن خلق ، و عامل ثمر دهی اش یعنی برادری در دین ، و جلد و پوستش یعنی حیا ، و میوه اش یعنی خودداری از محارم ، بود !
آری ، باغی كه از آب محروم می شود همه ی درختانش خشك می شود ، گلستانی كه بی آب بماند همه ی گلهایش پژمرده می گردد ، چمن زاری كه از آب محروم شود تبدیل به علف خشك می شود ، مزرعه ای كه بی آب باشد رو به خرابی می رود ، شهر و دیاری كه دچار قحطی آب شود ساكنانش فراری می شوند ، انسانی كه بی نماز باشد یا بی نماز شود سرسبزی فضایل و ارزش هایش تهدید به نابودی می شود .
این دو ركعت نماز واقعی است كه اگر مكلّفی بخواهد آن را تحقّق دهد چاره ای ندارد جز این كه از زمین غصبی ، فرش حرام ، لباس حرام ، آب غصبی ، و نجاسات ظاهری ، و برای قبولی نمازش از نجاسات باطنی ، بپرهیزد . و این نماز واقعی است كه به فرموده ی قرآن مجید انسان را از فحشا و منكرات باز می دارد .
نمازگزاری كه از فحشا و منكرات اجتناب ندارد باید بداند كه نمازش نماز نیست .
علامه ی خبیر ، محدث بی نظیر ، علامه ی مجلسی می فرماید :
نماز كامل و حقیقی این خاصیت و ویژگی را دارد كه نمازگزار را از فحشا و منكرات باز می دارد ، و اگر نمازِ نمازگزار او را از فحشا و منكرات باز
﴿صفحه 59﴾
ندارد گویی نماز نیست(47) .
بنابراین اگر نماز ، نمازِ واقعی باشد هم چون آب حیات بخش ، سرسبزی ارزش هایی را كه انسان كسب كرده حفظ می كند ، و نمی گذارد آتش فحشا و منكرات به گلستان و باغ دین برسد و نباتات و گل های معنوی این گلستان و باغ را بسوزاند .

نماز گامی برای توبه

گاهی یك نماز حقیقی و واجد شرایط مسیر زندگی را تغییر می دهد و انسان را از كژ راهه به صراط مستقیم می كشاند ، و طغیان های درون را كنترل می كند ، چنان كه در روایتی آمده : مردی از زنی درخواست كام جویی كرد . آن زن شوهرش را از خواسته ی نامشروع آن مرد آگاه كرد . شوهر به همسر عفیفه اش گفت : به او بگو : چهل روز پشت سر شوهرم نماز بخوان تا خواسته ی تو را اجابت كنم . آن مرد چند روزی نماز واجب خود را به شوهر آن زن اقتدا كرد و از بركت آن نماز به توبه ی واقعی موفق شد ، سپس كسی را نزد آن زن فرستاد كه من توبه كرده ام . زن توبه ی آن مرد را به شوهرش خبر داد . شوهر این آیه را خواند(48) :
( إِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ )(49) .
نماز آدمی را از فحشا و منكر باز می دارد .
﴿صفحه 60﴾