فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

بخش دوم: ایمان و اهل ایمان

﴿صفحه 43﴾

حقیقت ایمان

آنان كه گمان می كنند ایمان حقیقتی بسیط ، و یك واقعیت خالص قلبی است گمانشان بی پایه ، و اساس تصورشان از ایمان تصوری باطل ، و گفتارشان در این زمینه گفتاری بی دلیل و برهان است .
ایمان ـ چنان كه از صریح آیات قرآن و روایات استفاده می شود ـ حقیقتی مركّب از سه بخش است :
1 ـ اعتقاد و باور كه جنبه ی ریشه و پایه دارد .
2 ـ حقایق عملی .
3 ـ حسنات اخلاقی .
مؤمن حقیقی كسی است كه قلبش بر باور و یقین و اعتقاد صحیح می تپد ، و اعضایش سرسبز به عمل صالح ، و باطنش آراسته به زیبایی های اخلاق است .
آیات و روایات گاهی ایمان و مؤمن را یك جا توضیح داده اند ، و به جلوه های باطنی و ظاهری ایمان در وجود مؤمن اشاره كرده اند .

ایمان در قرآن و روایات

قرآن مجید ایمان را مركّب از : « باور داشتن خدا و قیامت و فرشتگان و قرآن و پیامبران ، و پرداخت مال ـ در عین عشق ورزی به آن ـ به خویشاوندان و یتیمان و از كار افتادگان و در راه ماندگان و سائلان و در راه آزادی بردگان ، و برپا داشتن نماز ، و هزینه كردن زكات ، و وفای به پیمان ، و استقامت و صبر در كارزار ،
﴿صفحه 44﴾
و هنگام مصیبت و رنج و بلا و درد و تهیدستی و فقر »(19) می داند .
قرآن مجید مؤمنان را چه در حال قیام ، چه در حال نشستن ، چه در حال خفتن ، غرق یاد خدا ، و در مقام اندیشه ی صحیح در مورد آفرینش آسمان ها و زمین و درك این حقیقت كه مجموعه ی آفرینش بر اساس حق و درستی است معرفی می كند ، و می گوید : « مؤمنان درخواستشان از مولایشان این است كه آنان را از آتش دوزخ حفظ كند . به پروردگارشان می گویند : هركس را تو در آتش اندازی او را به خفت و خواری دچار كرده ای و برای ستمكاران به آیات تو هیچ یار و یاوری نخواهد بود .
و نیز به پروردگارشان می گویند : « صدای نداكننده ای كه انسان ها را به ایمان آوردنشان به پروردگارشان دعوت می كرد شنیدیم ، پس ما ایمان آوردیم ، در نتیجه گناهانمان را بیامرز و بدی هایمان را بپوشان و ما را در زمره ی نیكان قبض روح كن »(20) .
قرآن مجید مؤمنان را « خاشع در نماز ، روی گردان از كارها و سخنان بیهوده ، و پرداخت كننده ی زكات ، و حافظ عفت و پاكدامنی ، و امین و وفادار به پیمان ، و محافظت كننده ی بر نمازهای واجب »(21) معرفی می كند .
امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید :
﴿صفحه 45﴾
المُؤمِنُ وَقورٌ عِنْدَ الهَزَاهِزِ ، ثَبوتٌ عِنْدَ المَكَارِهِ ، صَبُورٌ عِنْدَ البَلاءِ ، شَكُورٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ ، قَانِعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللهُ ، لاَ یَظْلِمُ الأعداءَ وَلاَ یَتَحامَلُ لِلأصدِقاءَ ، النَّاسُ مِنْهُ فِی راحة ، وَنَفْسُهُ فِی تَعَب(22) .
مؤمن در برابر حوادث و مصایب و فتنه ها و آشوب ها بردبار و باوقار است ، و در برابر امور ناخوشایند پابرجا و شجاع است ، شكیبایی در بلا ، و سپاسگزار در فراخی و گشایش و قانع به روزی خداست ، به دشمنان ستم نمیورزد ، و بار سنگینی بر دوستان نیست ، مردم از او در راحتند ، و خود او برای راحت مردم در سختی و مشقت است .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
المُؤمِنُ مَنْفَعةٌ ، اِنْ ماشَیْتَهُ نَفَعَكَ ، وَاِنْ شَاوَرْتَهُ نَفَعَكَ ، وَاِنْ شَارَكْتَهُ نَفَعَكَ ، وَكُلُّ شَیء مِن أمْرِهِ مَنْفَعَةٌ(23) .
مؤمن سود محض است ، اگر به سوی او قدم برداری تو را سود رساند ، و اگر با او مشورت كنی تو را سود دهد ، و اگر با او مشاركت نمایی تو را سود بخشد ، و هر چیزی از كار مؤمن سود محض است .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در توصیف مؤمن فرموده است :
حركاتش لطیف و نرم و محضرش شیرین است ، از میان امور ، برترینش را می طلبد ، و از اخلاق رفیع ترینش را می جوید ، بر كسی كه با او دشمن است ستم نمیورزد ، و به خاطر كسی كه به او عشق دارد گناه نمی كند ، هزینه ی زندگیش اندك ، و یاریش به مردم بسیار است ، عملش را نیكو انجام می دهد چنان كه گویی ناظری بر او نظارت دارد ، از حرام چشم فرو می پوشد ، دارای
﴿صفحه 46﴾
جود و سخاوت است ، سائلی را محروم نمی كند ، كلامش را سنجیده می گوید ، زبانش از باطل گویی لال است ، باطل را از دوستش نمی پذیرد ، و حق را بر ضد دشمنش برنمی گرداند ، جز برای دانا شدن نمی آموزد ، وجز برای عمل كردن دانا نمی شود ، اگر با اهل دنیا قرار گیرد ، زیرك ترین آنان است و اگر با اهل آخرت سلوك كند پرهیزكارترین آنان است(24) .
امام صادق (علیه السلام) در وصف مؤمن فرمود :
المُؤمِنُ حَلیمٌ لاَ یَجْهَلُ ، وَاِن جُهِلَ عَلَیْهِ یَحْلُمُ وَلاَ یَظْلِمُ ، وَاِنْ ظُلِمَ غَفَرَ وَلاَ یَبْخَلُ ، وَاِنْ بُخِلَ عَلَیْهِ صَبَرَ(25) .
مؤمن بردباری است كه جهل نمیورزد ، و اگر بر او جهل ورزند بردباری نشان می دهد و ستم نمی كند ، و اگر بر او ستم شود گذشت می كند و بخل نمیورزد ، و اگر بر او بخل ورزند شكیبایی پیشه می كند .
با توجه به این گونه آیات و روایاتی كه گفته شد تردیدی نمی ماند كه ایمان حقیقتی مركّب از عقیده ، عمل و اخلاق است ; و مؤمن كسی است كه از این سه حقیقت به اندازه ی طاقت و وسعش برخوردار باشد .
این سه حقیقت به طور واضح در آیات و روایات تفسیر شده است و مردم را به دقایق و لطایفش آگاهی داده اند ، تا جایی كه برای تحصیل سعادت و خوشبختی چیزی را فروگذار نكرده اند ، و اسلامی كامل و دینی جامع و مكتبی انسان ساز و قوانینی فراگیر نسبت به تمام شؤون زندگی ارائه نموده اند .
انسان با آراسته شدن به حقایق دینی ، موجودی برتر از همه ی موجودات(26) ،
﴿صفحه 47﴾
وخلیفة الله(27) ، و مظهر اسما و صفات حق(28) ، و امین الله(29) می شود ، و لایق بزم ملكوت و همنشینی با فرشتگان و رفاقت و دوستی با پیامبران و صدیقان و شهیدان و شایستگان است(30) .