اصول کافی جلد چهارم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید هاشم رسولی محلاتی

باب آنچه از امت برداشته شده

بَابُ مَا رُفِعَ عَنِ الْأُمَّةِ
1- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ قَالَ حَدَّثَنِی عَمْرُو بْنُ مَرْوَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص رُفِعَ عَنْ أُمَّتِی أَرْبَعُ خِصَالٍ خَطَأُهَا وَ نِسْیَانُهَا وَ مَا أُكْرِهُوا عَلَیْهِ وَ مَا لَمْ یُطِیقُوا وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِینا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ قَوْلُهُ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ
اصول كافى جلد 4 صفحه: 203 روایة: 1
1- عمرو بن مروان گوید: شنیدم حضرت صادق (ع) مى فرمود: رسول خدا (ص) فرموده: چهار خصلت از امت من برداشته شده: خطا، فراموشى، آنچه بزور بآن وادار شوند، آنچه تاب آنرا ندارند، و این است معناى گفتار خداى عزوجل: «پروردگارا مگیر بر ما اگر فراموش كردیم یا خطا كردیم، پروردگارا تكلیفهاى سنگین را بر ما بار مكن چنانچه بآنانكه پیش از ما بودند بار كردى، پروردگارا بما تحمیل مكن آنچه ما تاب آنرا نداریم» (سوره بقره آیه 286) و گفتار دیگر او «مگر آنكه وادار شود بناخواه در حالیكه دلش مطمئن بایمان است» (سوره نحل آیه 106).
شرح:
مجلسى (ره) گوید: شاید مقصود از رفع (در گفتار آنحضرت كه فرمود: چهار چیز از امت من رفع شده و برداشته شده) رفع مؤاخذه باشد و عقاب، محتمل است در بعضى اصل آن باشد یا تأثیر آن یا حكم تكلیفى آن، و شاید خصوصیات امت آنحضرت در برخى منظور نباشد و مقصود اختصاص مجموع آنها باین امت است و گرچه برخى از آنها مشترك این امت و دیگر امتها است، پس خطا مانند اینكه خواسته است شكارى را با تیر صید كند بانسان خورده، و مانند خطا كردن طبیب و فتوى دهنده، و مقصود در اینجا رفع گناه است و این منافاتى با وجوب ضمان در دنیا ندارد گرچه ظاهر این حدیث رفع ضمان هم هست، و همچنین رفع گناه بسبب فراموشى منافات با وجوب اعاده نماز مثلاً در آنجا كه ركن فراموش شود ندارد و همچنین منافاتى با وجوب سجده سهو و تدارك برخى از واجبات غیر ركنى ندارد و گفته شده است، از رفع فهمیده شود كه ایندو (یعنى خطا و نسیان) موجب گناه و عقوبت شود ولى خداى تعالى از هر دوى آنها (یعنى گناه و عقوبت) از راه رحمت و تفضل صرفنظر كرده است، و اكراه اعم است از اینكه در اصول دین باشد یا در فروع آن از آنچه كه تقیه در آن جایز است نه آنچه تقیه در آن نیست مانند قتل نفس و «ما لم یطیقوا» یعنى تكلیفهاى مشقت دار و دستورات سختى كه از این امت برداشته شده.
2- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ النَّهْدِیِّ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وُضِعَ عَنْ أُمَّتِی تِسْعُ خِصَالٍ الْخَطَأُ وَ النِّسْیَانِ وَ مَا لَا یَعْلَمُونَ وَ مَا لَا یُطِیقُونَ وَ مَا اضْطُرُّوا إِلَیْهِ وَ مَا اسْتُكْرِهُوا عَلَیْهِ وَ الطِّیَرَةُ وَ الْوَسْوَسَةُ فِی التَّفَكُّرِ فِی الْخَلْقِ وَ الْحَسَدُ مَا لَمْ یُظْهِرْ بِلِسَانٍ أَوْ یَدٍ
اصول كافى جلد 4 صفحه: 204 روایة: 2
2- حضرت صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا (ص) فرموده: نه خصلت از امت من برداشته شده: خطا، فراموشى، آنچه ندانند، آنچه نتوانند آنچه بدان توانایى ندارند، آنچه بناخواه (و زور) بر آن وادار شوند، طیرة، وسوسه در تفكر (و اندیشه) در آفرینش، و حسد (و رشك بردن) در صورتیكه بزبان یا دست آشكار نشود.
شرح:
مجلسى (ره) گوید: «طیره» بمعناى فال بد زدن است و از جوهرى نقل كند كه گفته: در حدیث است كه آنحضرت (یعنى رسول خدا «ص») فال را دوست داشت و «طیره» را خوش نداشت و پس از نقل گفتار نهایة در لغت طیره گوید:
در رفع طیرة چند احتمال است: (1) رفع مؤاخذه و عقاب از این خاطره اى كه در دل رخ دهد، زیرا جلوگیرى از آمدن این خاطره در نفس میسور نیست، و كفاره اش ترتیب اثر ندادن و نیاوردن عقل بمقتضاى آنست، و اینكه توكل بخدا كند و بدون توجه بفال بدى كه در دلش خطور كرده دنبال كار خود رود، و روى همین جهت رسول خدا (ص) فرمود: هرگاه در كارى فال بد زدى آنرا انجام بده (و اعتنایى بفال مكن). (2) معناى رفع طیره یعنى رفع تأثیرش از این امت ببركت آنچه از رسول خدا (ص) و ائمه اطهار درباره آنها رسیده از اعتنا نكردن و توكل بر خدا و دعاها و ذكرهایى كه جلوى فال بد را مى گیرد. (3) اینكه مقصود از رفع آن جلوگیرى از عمل كردن بر طبق آنست چنانچه صاحب نهایة و دیگران گفته اند، و ظاهرترین معانى در اینجا همان معناى اول است، و اما اینكه آیا فال بد اثر دارد یا نه؟ اخبار در این باره متفاوت است و آنچه از رویهمرفته آنها استفاده شود این است كه در صورتیكه در نفس اثر كند بى تأثیر نیست و اما اگر بدان اعتنا نشود و چون خطور كرد انسان بخدا توكل كند و بدان ترتیب اثرى ندهد تأثیر نكند.
و اما «وسوسه در تفكر» چند احتمال دارد: (1) وسوسه هاى شیطانى در اندیشه كردن در حالات مردم و بد گمانى بآنها در آنچه از ایشان مشاهده كند، زیرا كه آن چیزى كه خواه و نا خواه در نفس بیاید و جلوگیرى از آمدن آن میسور نیست، ولى باید باین گمان بد خود حكم درباره مردم نكند، و آنرا آشكار نسازد، و بموجب آن عمل نكند باینكه آنها را قدح كند یا شهادتشان را رد كند و مانند اینها.
(2) تفكر و اندیشه در وسوسه هائى كه راجع باصل آفرینش و مبدء پیدایش مخلوقات و اینكه خداى آفرینده خودش چگونه آفریده شد و در كجاست و مانند این وسوسه ها كه اگر بزبان آید موجب كفر و شرك گردد، و مؤید این معنا است اخبار بسیارى كه در باب وسوسه و حدیث نفس گذشت و عامه نیز بهمان مضمون روایاتى نقل كرده اند.
(3) تفكر در قضا و قدر و آفریده شدن اعمال بندگان و حكمت در خلقت برخى از شرور در عالم، چون شیطان و حیوانات موذى، و درباره تسلط مردمان بد بر نیكان و اخیار و خلقت كفار و دوزخ چیزهاى دیگرى كه همه كس بدانها دچار گردد، و همه اینها تا زمانى كه در نفس مستقر نگردد و موجب شك در حكمت آفریننده و عدالتش... نگردد از آن عفو شده است.

باب اینكه هیچ گناهى با بودن ایمان زیان ندارد، و هیچ حسنه اى با بودن كفر سود ندهد

بَابُ أَنَّ الْإِیمَانَ لَا یَضُرُّ مَعَهُ سَیِّئَةٌ وَ الْكُفْرَ لَا یَنْفَعُ مَعَهُ حَسَنَةٌ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ لِأَحَدٍ عَلَى مَا عَمِلَ ثَوَابٌ عَلَى اللَّهِ مُوجَبٌ إِلَّا الْمُؤْمِنِینَ قَالَ لَا
اصول كافى جلد 4 صفحه: 206 روایة: 1
1- یعقوب بن شعیب گوید: به حضرت صادق (ع): عرضكردم: آیا براى كسى در برابر آنچه مى كند ثوابى بر خدا لازم باشد جز براى مؤمنان؟ فرمود: نه.
(3045) 2- عَنْهُ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ مُوسَى لِلْخَضِرِ ع قَدْ تَحَرَّمْتُ بِصُحْبَتِكَ فَأَوْصِنِی قَالَ لَهُ الْزَمْ مَا لَا یَضُرُّكَ مَعَهُ شَیْ ءٌ كَمَا لَا یَنْفَعُكَ مَعَ غَیْرِهِ شَیْ ءٌ
اصول كافى جلد 4 صفحه: 206 روایة: 2
2- و نیز آن حضرت علیه السلام فرمود: كه موسى علیه السلام بخضر (ع) گفت: من بواسطه مصاحبت و همدمى با تو حق و حرمتى پیدا كردم پس باید بمن سفارش كنى (و پندى دهى)؟ باو فرمود: ملازمت كن (و بچسب بدان) چیزى كه با وجود آن هیچ چیز تو را زیان نرساند چنانچه با چیز دیگرى جز آن هیچ چیز تو را سود ندهد (و آن ایمان است).
3- عَنْهُ عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ بُكَیْرٍ عَنْ أَبِی أُمَیَّةَ یُوسُفَ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا یَضُرُّ مَعَ الْإِیمَانِ عَمَلٌ وَ لَا یَنْفَعُ مَعَ الْكُفْرِ عَمَلٌ أَ لَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ وَ ما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ مَاتُوا وَ هُمْ كَافِرُونَ
اصول كافى جلد 4 صفحه: 206 روایة: 3
3- یوسف بن ثابت گوید: شنیدم از حضرت صادق (ع) كه مى فرمود: با وجود ایمان هیچ عملى زیان ندارد، و با كفر (نیز) هیچ عملى سود ندارد، آیا نبینى كه خدا فرمود: «و باز نداشت آنها را اینكه بخششهاشان پذیرفته شود جز اینكه ایشان بخدا و به پیغمبرش كافر شدند (تا آنكه فرماید:) و مردند در حالیكه كافر بودند».
توضیح: اول این آیات: آیه 54 از سوره توبه است و آخر آن آخر آیه 125 از همان سوره است، و از این روى مجلسى (ره) گوید: شاید در قرائت ائمه چنین بوده، و یا آنكه ممكن است نقل بمعنى شده چون همه آیات در وصف یكدسته است. (مترجم) گوید: «آخر آیه 55 چنین است: «و تزهق انفسهم و هم كافرون» پس ممكن است امام علیه السلام همین آیه شریفه (55) را نقل بمعنى فرموده باشد».
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ أَبِی أُمَیَّةَ یُوسُفَ بْنِ ثَابِتِ بْنِ أَبِی سَعْدَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ الْإِیمَانُ لَا یَضُرُّ مَعَهُ عَمَلٌ وَ كَذَلِكَ الْكُفْرُ لَا یَنْفَعُ مَعَهُ عَمَلٌ
اصول كافى جلد 4 صفحه: 206 روایة: 4
4- امام صادق علیه السلام فرمود: با ایمان هیچ كارى زیان ندارد، و همچنین با كفر هیچ كردارى سود ندهد.
5- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع حَدِیثٌ رُوِیَ لَنَا أَنَّكَ قُلْتَ إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ فَقَالَ قَدْ قُلْتُ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ وَ إِنْ زَنَوْا أَوْ سَرَقُوا أَوْ شَرِبُوا الْخَمْرَ فَقَالَ لِی إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ وَ اللَّهِ مَا أَنْصَفُونَا أَنْ نَكُونَ أُخِذْنَا بِالْعَمَلِ وَ وُضِعَ عَنْهُمْ إِنَّمَا قُلْتُ إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ مِنْ قَلِیلِ الْخَیْرِ وَ كَثِیرِهِ فَإِنَّهُ یُقْبَلُ مِنْكَ
اصول كافى جلد 4 صفحه: 207 روایة: 5
5- محمد بن مارد گوید: به حضرت صادق (ع) عرضكردم: براى ما حدیثى روایت شده كه شما فرموده اید: چون معرفت (بامامت ما) پیدا كردى پس هر چه خواهى بكن؟ فرمود: آرى، من این را گفته ام، گوید عرضكردم: اگر چه زنا كنند، یا دزدى كنند یا شراب بنوشند؟ بمن فرمود: «اناللّه و انا الیه راجعون» بخدا سوگند با ما بانصاف رفتار نكردند كه خود ما بکردارمان مؤاخذه شویم ولى تكلیف از آنها برداشته شده باشد؟ همانا من گفتم چون معرفت (بامام خود) پیدا كردى هر چه خواهى كم یا بیش كار خیر انجام ده كه از تو پذیرفته شود.
شرح:
مجلسى (ره) گوید: «اناللّه و انا الیه راجعون» اشاره باین است كه چنین افترائى بر ما به كج فهمى كلام ما مصیبت بزرگى است. و در جمله «ان نكون اخذنا بالعمل» گوید: حاصل كلام امام (علیه السلام) اینست كه تكلیف از ما برداشته نشده، پس چگونه بخاطر ما از آنان برداشته شود؟ یا اینكه ما خود از عقاب بیمناكیم و توبه و زارى بسوى خدا كنیم و آنها بسبب ولایت ما آسوده باشند؟ این انصاف نیست.
6- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع كَثِیراً مَا یَقُولُ فِی خُطْبَتِهِ یَا أَیُّهَا النَّاسُ دِینَكُمْ دِینَكُمْ فَإِنَّ السَّیِّئَةَ فِیهِ خَیْرٌ مِنَ الْحَسَنَةِ فِی غَیْرِهِ وَ السَّیِّئَةُ فِیهِ تُغْفَرُ وَ الْحَسَنَةُ فِی غَیْرِهِ لَا تُقْبَلُ
هَذَا آخِرُ كِتَابِ الْإِیمَانِ وَ الْكُفْرِ وَ الطَّاعَاتِ وَ الْمَعَاصِی مِنْ كِتَابِ الْكَافِی وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ
اصول كافى جلد 4 صفحه: 207 روایة: 6
6- و نیز حضرت صادق (ع) فرمود: امیرالمومنین علیه السلام (این جمله را) زیاد در خطبه اش میفرمود: اى مردم دین خود را نگهدارید، دین خود را نگهدارید، زیرا گناه در آن بهتر از حسنه در غیر آن است، گناه در آن آمرزیده شود و حسنه در غیر آن پذیرفته نشود.
شرح:
بهتر بودن گناه در این دین از حسنه در غیر آن ظاهراً بهمان اعتبارى است كه در خود حدیث است كه گناه در این دین آمرزیده شود و حسنه در غیر آن پذیرفته نشود.
پایان كتاب ایمان و كفر و طاعات و معاصى از كتاب كافى، و سپاس مر خداوند یكتا را است، و درود خداوند بر محمد و آلش باد.

كتاب دعا و نیایش

كِتَابُ الدُّعَاءِ