فهرست کتاب


اصول کافی جلد چهارم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید هاشم رسولی محلاتی

باب عقوق و آزردن پدر و مادر

بَابُ الْعُقُوقِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَدِیدِ بْنِ حَكِیمٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَدْنَى الْعُقُوقِ أُفٍّ وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَیْئاً أَهْوَنَ مِنْهُ لَنَهَى عَنْهُ
اصول كافى جلد 4 صفحه:49 روایة:1
حضرت صادق علیه السلام فرمود: كمترین آزار (به پدر و مادر) گفتن اف (به آنها) است، و اگر خداى عزوجل چیزى را آسان تر و خوارتر از آن میدانست از آن نهى مى فرمود.
توضیح:
اشاره است بگفتار خدایتعالى كه در سوره اسراء آیه 23 فرماید: «فلا تقل لهما اف....» پس بآندو (یعنى پدر و مادر) اف مگو و نهیب نزن بر ایشان، و اف كلمه اى است كه دركراهت و ضجر استعمال شود، یعنى گوینده آن بواسطه بدى حال و كراهت از چیزى آنرا بر زبان جارى كند.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص كُنْ بَارّاً وَ اقْتَصِرْ عَلَى الْجَنَّةِ وَ إِنْ كُنْتَ عَاقّاً فَظّاً فَاقْتَصِرْ عَلَى النَّارِ
اصول كافى جلد 4 صفحه:49 روایة:2
رسول خدا (ص) فرمود: (با پدر و مادر) نیكو رفتار باش و در بهشت جایگزین شو و اگر عاق و جفا كارى با آتش (دوزخ) بساز.
3- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْكُوفِیِّ عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ صَالِحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ كُشِفَ غِطَاءٌ مِنْ أَغْطِیَةِ الْجَنَّةِ فَوَجَدَ رِیحَهَا مَنْ كَانَتْ لَهُ رُوحٌ مِنْ مَسِیرَةِ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ إِلَّا صِنْفٌ وَاحِدٌ قُلْتُ مَنْ هُمْ قَالَ الْعَاقُّ لِوَالِدَیْهِ
اصول كافى جلد 4 صفحه:49 روایة:3
یعقوب بن شعیب گوید: حضرت صادق علیه السلام فرمود: چون روز قیامت شود، پرده از پرده هاى بهشت را كنار زنند، پس هر جاندارى بوى آنرا از مسافت پانصد سال راه بشنود، جز یكدسته، عرض كردم: آنها كیانند؟ فرمود: عاق والدین خود.
4- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص فَوْقَ كُلِّ ذِى بِرٍّ بِرٌّ حَتَّى یُقْتَلَ الرَّجُلُ فِى سَبِیلِ اللَّهِ فَإِذَا قُتِلَ فِى سَبِیلِ اللَّهِ فَلَیْسَ فَوْقَهُ بِرٌّ وَ إِنَّ فَوْقَ كُلِّ عُقُوقٍ عُقُوقاً حَتَّى یَقْتُلَ الرَّجُلُ أَحَدَ وَالِدَیْهِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَلَیْسَ فَوْقَهُ عُقُوقٌ
اصول كافى جلد 4 صفحه:49 روایة:4
رسولخدا (ص) فرمود: بالاى نیكى هر نیكوكارى نیكى است تا آنكه انسان در راه خدا كشته شود، و چون در راه خدا كشته شد دیگر بالاى آن نیكى (و عملى بهتر) نیست، و بالاى هر آزردنى آزردنى است، تا آنكه كسى یكى از پدر و مادر خود را بكشد، و چون چنین كرد بالاتر از آن آزردنى نیست.
(2715) 5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنْ نَظَرَ إِلَى أَبَوَیْهِ نَظَرَ مَاقِتٍ وَ هُمَا ظَالِمَانِ لَهُ لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ لَهُ صَلَاةً
اصول كافى جلد 4 صفحه:50 روایة:5
حضرت صادق علیه السلام فرمود: هر كس بپدر و مادر خود نظر دشمنى كند در صورتیكه آندو باو ستم (نیز) كرده باشند، خداوند نمازش را نپذیرد.
شرح:
یعنى در صورت ستم باو نیز قبول نشود تا چه رسد باینكه نیكى باو كنند.
6- عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُرَاتٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی كَلَامٍ لَهُ إِیَّاكُمْ وَ عُقُوقَ الْوَالِدَیْنِ فَإِنَّ رِیحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَلْفِ عَامٍ وَ لَا یَجِدُهَا عَاقٌّ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ وَ لَا شَیْخٌ زَانٍ وَ لَا جَارُّ إِزَارِهِ خُیَلَاءَ إِنَّمَا الْكِبْرِیَاءُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ
اصول كافى جلد 4 صفحه:50 روایة:6
حضرت باقر علیه السلام فرمود: كه رسولخدا (ص) در ضمن سخنى از سخنان خود فرمود: بپرهیز از آزردن پدر و مادر، زیرا بوى بهشت از مسافت هزار سال شنیده شود، ولى عاق والدین و قطع كننده رحم و پیرمرد زنا كار و آنكه جامه اش را از روى تكبر و بزرگ منشى (بلند كند كه) بر زمین كشد آنرا نشنوند، و جز این نیست كه كبریاء و بزرگى از آن پروردگار جهانیانست.
7- عَنْهُ عَنْ یَحْیَى بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِى الْبِلَادِ السُّلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ شَیْئاً أَدْنَى مِنْ أُفٍّ لَنَهَى عَنْهُ وَ هُوَ مِنْ أَدْنَى الْعُقُوقِ وَ مِنَ الْعُقُوقِ أَنْ یَنْظُرَ الرَّجُلُ إِلَى وَالِدَیْهِ فَیُحِدَّ النَّظَرَ إِلَیْهِمَا
اصول كافى جلد 4 صفحه:50 روایة:7
حضرت صادق علیه السلام فرمود: اگر خداوند چیزى را (در آزردن پدر و مادر) كمتر از اف مى دانست از آن نهى میكرد، و آن كمترین مراتب آزردن است، و از جمله آزردن است كه كسى به پدر و مادر خود خیره نگاه كند.
8- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ أَبِی نَظَرَ إِلَى رَجُلٍ وَ مَعَهُ ابْنُهُ یَمْشِى وَ الِابْنُ مُتَّكِئٌ عَلَى ذِرَاعِ الْأَبِ قَالَ فَمَا كَلَّمَهُ أَبِى ع مَقْتاً لَهُ حَتَّى فَارَقَ الدُّنْیَا
اصول كافى جلد 4 صفحه:50 روایة:8
حضرت باقر علیه السلام فرمود: پدرم بمردى نگاه كرد كه پسرش بهمراه او بود و آن پسر بشانه پدرش تكیه كرده بود، فرمود: پدرم با آن پسر از بدى آن كارش سخن نگفت تا از دنیا رفت.
9- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حَدِیدِ بْنِ حَكِیمٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَدْنَى الْعُقُوقِ أُفٍّ وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ أَیْسَرَ مِنْهُ لَنَهَى عَنْهُ
اصول كافى جلد 4 صفحه:51 روایة:9
حضرت صادق علیه السلام فرمود: كمترین آزردن پدر و مادر گفتن اف است، و اگر خداوند چیزى را آسانتر از آن میدانست از آن نهى میفرمود.

باب بیزارى از نسبت

بَابُ الِانْتِفَاءِ
(2720) 1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَفَرَ بِاللَّهِ مَنْ تَبَرَّأَ مِنْ نَسَبٍ وَ إِنْ دَقَّ
اصول كافى جلد 4 صفحه:51 روایة:1
حضرت صادق علیه السلام فرمود: آن كس كه از نسب خود اگر چه پست باشد بیزارى جوید بخدا كافر شده است.
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِى الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِى بَصِیرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَفَرَ بِاللَّهِ مَنْ تَبَرَّأَ مِنْ نَسَبٍ وَ إِنْ دَقَ
اصول كافى جلد 4 صفحه:51 روایة:2
(این حدیث نیز مانند حدیث اول است)
3- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ رِجَالٍ شَتَّى عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمَا قَالَا كُفْرٌ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ الِانْتِفَاءُ مِنْ حَسَبٍ وَ إِنْ دَقَّ
اصول كافى جلد 4 صفحه:51 روایة:3
جمع زیادى از راویان حدیث از حضرت باقر و حضرت صادق علیهماالسلام روایت كرده اند كه فرمودند: انكار نسب كفر بخداى عظیم است اگر چه آن نسب پست و كم ارزش باشد.

باب كسیكه مسلمانان را آزار كند و خوارشان شمارد

بَابُ مَنْ آذَى الْمُسْلِمِینَ وَ احْتَقَرَهُمْ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِیَأْذَنْ بِحَرْبٍ مِنِّى مَنْ آذَى عَبْدِیَ الْمُؤْمِنَ وَ لْیَأْمَنْ غَضَبِی مَنْ أَكْرَمَ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنَ وَ لَوْ لَمْ یَكُنْ مِنْ خَلْقِى فِى الْأَرْضِ فِیمَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَاحِدٌ مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ لَاسْتَغْنَیْتُ بِعِبَادَتِهِمَا عَنْ جَمِیعِ مَا خَلَقْتُ فِى أَرْضِى وَ لَقَامَتْ سَبْعُ سَمَاوَاتٍ وَ أَرَضِینَ بِهِمَا وَ لَجَعَلْتُ لَهُمَا مِنْ إِیمَانِهِمَا أُنْساً لَا یَحْتَاجَانِ إِلَى أُنْسِ سِوَاهُمَا
اصول كافى جلد 4 صفحه:51 روایة:1
هشام بن سالم گوید: شنیدم حضرت صادق علیه السلام مى فرمود: خداى عزوجل فرماید: بجنگ بامن اعلان دهد آنكس كه بنده مؤمن مرا بیازارد، و از خشم من آسوده خاطر باشد آنكس كه بنده مؤمن مرا گرامى دارد، و اگر در میانه مشرق و مغرب زمین آفریده از آفریده هایم جز یك مؤمن و یك پیشواى عادلى با او نباشد، من بعبادت آندو از تمامى آنچه در زمینم آفریدم بى نیاز باشم و هر آینه هفت آسمان و هفت زمین بخاطر او برپا باشند، و براى آندو از ایمانى كه دارند آرامشى فراهم سازم كه نیازى به آرامش دیگرى نداشته باشند.
شرح:
مجلسى (ره) گوید: مقصود از بى نیازى خداوند بعبادت یكمؤمن و یك امام از عبادت دیگران پذیرفتن عبادت آندو است و گرنه خداى متعال غنى بالذات است و نیازى بعبادت هیچكس ندارد، و نیز مقصود از بودن یك مؤمن و یك پیشوا اعم است از اینكه بالفعل آن مؤمن موجود باشد یا بالقوه، زیرا چه بسا پیمبرانى كه مبعوث شدند و تا مدتى كسى بآنها ایمان نیاورد چنانچه در باب كمى عدد مؤمنین گذشت كه حضرت ابراهیم علیه السلام یك تنه عبادت خداى را میكرد و كسى با او نبود تا آنكه خداوند او را به اسمعیل و اسحاق مأنوس كرد، و بعضى گفته اند مقصود بیان حال این امت است پس منافاتى با تنهائى پیمبران گذشته ندارد.
2- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مُنْذِرِ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ نَادَى مُنَادٍ أَیْنَ الصُّدُودُ لِأَوْلِیَائِى فَیَقُومُ قَوْمٌ لَیْسَ عَلَى وُجُوهِهِمْ لَحْمٌ فَیُقَالُ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ آذَوُا الْمُؤْمِنِینَ وَ نَصَبُوا لَهُمْ وَ عَانَدُوهُمْ وَ عَنَّفُوهُمْ فِى دِینِهِمْ ثُمَّ یُؤْمَرُ بِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ
اصول كافى جلد 4 صفحه:52 روایة:2
مفضل بن عمر گوید: كه حضرت صادق علیه السلام فرمود: چون روز قیامت شود یك منادى ندا كند: كجایند روگردانان از دوستان من؟ پس دسته اى كه صورت آنها گوشت ندارد برخیزند، پس گفته شود: اینهایند آنكسانى كه مؤمنین را آزردند، و با آنان دشمنى كردند، و عناد ورزیدند، و آنها را در دینشان با درشتى سرزنش كردند، سپس فرمان شود كه آنان را بدوزخ برند.
(2725) 3- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مَنْ أَهَانَ لِى وَلِیّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِى
اصول كافى جلد 4 صفحه:52 روایة:3
از حضرت صادق علیه السلام حدیث شده كه فرمود: رسول خدا (ص) فرمود: خدایتعالى فرموده است: هر كه بیك دوستى از من اهانت كند، بتحقیق بجنگ با من كمین كرده است.
4- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنْ حَقَّرَ مُؤْمِناً مِسْكِیناً أَوْ غَیْرَ مِسْكِینٍ لَمْ یَزَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَاقِراً لَهُ مَاقِتاً حَتَّى یَرْجِعَ عَنْ مَحْقَرَتِهِ إِیَّاهُ
اصول كافى جلد 4 صفحه:52 روایة:4
حضرت صادق علیه السلام فرمود: هر كه مؤمنى را خوار شمارد چه (آن مؤمن) مستمند باشد یا غیر مستمند، پیوسته خداى عزوجل او را خوار و دشمن دارد تا آنگاه كه از خوار شمردن آن مؤمن برگردد.
5- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى یَقُولُ مَنْ أَهَانَ لِى وَلِیّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِى وَ أَنَا أَسْرَعُ شَیْ ءٍ إِلَى نُصْرَةِ أَوْلِیَائِی
اصول كافى جلد 4 صفحه:53 روایة:5
معلى بن خنیس گوید: شنیدم از حضرت صادق علیه السلام مى فرمود: خداى تبارك و تعالى فرماید: هر كه بیكدوست من اهانت كند بجنگ بامن كمین كرده، و من بیارى دوستانم از هر چیز شتابان ترم.
6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ نَابَذَنِى مَنْ أَذَلَّ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنَ
اصول كافى جلد 4 صفحه:53 روایة:6
و نیز گوید: از آنحضرت شنیدم كه فرمود: رسول خدا (ص) فرمود: خداى عزوجل فرموده: آشكارا بجنگ با من برخاسته آنكس كه بنده مؤمن مرا خوار كند.
7- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى وَ أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ أَهَانَ لِى وَلِیّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِى وَ مَا تَقَرَّبَ إِلَیَّ عَبْدٌ بِشَیْ ءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ إِلَیَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِى یَنْطِقُ بِهِ وَ یَدَهُ الَّتِى یَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِى أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِى أَعْطَیْتُهُ وَ مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَیْ ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِی عَنْ مَوْتِ الْمُؤْمِنِ یَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ
اصول كافى جلد 4 صفحه:53 روایة:7
حماد بن بشیر گوید: شنیدم از حضرت صادق علیه السلام كه فرمود: رسول خدا (ص) فرموده خداى عزوجل فرماید: هر كه بدوستى از من اهانت كند بتحقیق براى جنگ با من كمین كرده است، و هیچ بنده بچیزى بمن تقرب نجوید كه نزد من محبوب تر از آنچه بر او واجب كرده ام باشد، و همانا او بوسیله نماز نافله بمن نزدیك شود تا آنجا كه من او را دوست بدارم، و هنگامى كه او را دوست بدارم گوش او شوم همان گوشى كه با آن میشنود و چشم او گردم همان چشمى كه با آن ببیند، و زبانش شوم همان زبانى كه با آن سخن گوید، و دست او گردم، همان دستى كه با آن بگیرد، اگر مرا بخواند اجابتش كنم، و اگر از من خواهشى كند باو بدهم، و من در كاریكه انجام دهم هیچگاه تردید نداشته ام مانند تردیدیكه در مرگ مؤمن دارم، (زیرا) او مرگ را خوش ندارد، و من ناخوش كردن او را.
توضیح:
شرح این حدیث و پاره توضیحات مربوط بآن در ذیل حدیث 8 بیاید.
(2730) 8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِى سَعِیدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ لَمَّا أُسْرِیَ بِالنَّبِیِّ ص قَالَ یَا رَبِّ مَا حَالُ الْمُؤْمِنِ عِنْدَكَ قَالَ یَا مُحَمَّدُ مَنْ أَهَانَ لِى وَلِیّاً فَقَدْ بَارَزَنِى بِالْمُحَارَبَةِ وَ أَنَا أَسْرَعُ شَیْ ءٍ إِلَى نُصْرَةِ أَوْلِیَائِی وَ مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَیْ ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِى عَنْ وَفَاةِ الْمُؤْمِنِ یَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ مَنْ لَا یُصْلِحُهُ إِلَّا الْغِنَى وَ لَوْ صَرَفْتُهُ إِلَى غَیْرِ ذَلِكَ لَهَلَكَ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ مَنْ لَا یُصْلِحُهُ إِلَّا الْفَقْرُ وَ لَوْ صَرَفْتُهُ إِلَى غَیْرِ ذَلِكَ لَهَلَكَ وَ مَا یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِی بِشَیْ ءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ إِلَیَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ إِذاً سَمْعَهُ الَّذِى یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِى یُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِى یَنْطِقُ بِهِ وَ یَدَهُ الَّتِى یَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِى أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِى أَعْطَیْتُهُ
اصول كافى جلد 4 صفحه:54 روایة:8
حضرت باقر علیه السلام فرمود: چون پیغمبر (ص) را بآسمان بردند عرض كرد: پروردگارا حال مؤمن نزد تو چگونه است؟ فرمود: اى محمد هر كه بدوستى از من اهانت كند آشكارا بجنگ من آمده و من بیارى دوستانم از هر چیزى شتابانترم، و من در هر كارى كه انجام دهم آن اندازه تردید ندارم كه در باره وفات مؤمن تردید دارم، او از مرگ بدش آید، و من ناراحت كردن او را خوش ندارم، و براستى برخى از بندگان مؤمن من هستند كه جز توانگرى آنانرا اصلاح نكند (و حالشان را نیكو نسازد) و اگر بحال دیگرى او را در آورم نابود و هلاك گردد، و برخى از بندگان مؤمن من هستند كه جز ندارى و فقر آنانرا اصلاح نكند، و اگر او را بحال دیگرى بگردانم هر آینه هلاك گردد، و هیچیك از بندگانم بمن تقرب نجوید با عملیكه نزد من محبوبتر باشد از آنچه بر او واجب كرده ام، و بدرستیكه بوسیله نماز نافله بمن تقرب جوید تا آنجا كه من دوستش دارم، و چون دوستش دارم آنگاه گوش او شوم كه بدان بشنود، و چشمش شوم كه بدان ببیند، و زبانش گردم كه بدان بگوید، و دستش شوم كه بدان برگیرد، اگر بخواندم اجابتش كنم، و اگر خواهشى از من كند باو بدهم.
شرح:
ایندو حدیث از لحاظ معنى از احادیث مشكله است كه چند جاى آن احتیاج بشرح و توضیح دارد و دانشمندان بزرگوار شیعه هر كدام در خور فهم مردمان شرحى بر آن نگاشته و توضیحاتى داده اند، و ما نیز بنوبه خود با رعایت كمال اختصار ملخصى از آن كلمات را در چند مورد نقل مى كنیم:
از جاهائى كه مورد بحث در این دو حدیث قرار گرفته است. آنجا كه فرماید: «و ما یتقرب الى عبد بشى ء احب...» كه از آن استفاده شود كه عمل واجب همیشه از لحاظ فضیلت و ثواب برتر از عمل مستحب است لكن مرحوم شهید در قواعد فرموده است: ما جاهائى داریم كه از تحت این قاعده خارج است، مانند برى ء كردن ذمه بدهكار در مقابل مهلت دادن باوكه اولى مستحب است و دومى واجب و اولى فضیلتش در ثواب زیادتر است، و مانند اعاده نماز واجبى كه مكلف خوانده است با جماعت كه دومى با اینكه مستحب است بیست و هفت درجه برتر از نماز فراداى واجب است، و مانند نماز در بقاع شریفه كه برتر از غیر آن است بصد هزار برابر تا دوازده برابر دیگر موارد، و در حل آن گفته است: ولى در تمام این موارد در حقیقت مستحب معارض با خود واجب نیست، و فزونى ثواب بخاطر اینست كه مشتمل بر مصلحتى زائد برانجام واجب است نه بخاطر آن قید، و مجلسى (ره) پس از مناقشاتى در این كلام گوید: ممكن است این اخبار و نظائر آن كه دلالت بر برترى واجب بر مستحب كند مخصوص بنوع خودش باشد مانند برترى نماز واجب بر مستحب، و بنابراین لازم نیاید كه رد سلام واجب (مثلاً) برتر باشد از یك حج مستحب یا نماز جعفر و یا ساختن پل یا مدرسه بزرگى.
2- در آنجا كه فرماید: «و ما ترددت فى شى ء... در هیچ چیز تردید نكردم مانند تردید در مرگ مؤمن...» كه نسبت تردید به خداى سبحان احتیاج به تأویل دارد و در تأویل آن وجوهى گفته اند یكى اینكه ممكن است تردید اشاره بمحو و اثبات در لوحشان باشد، زیرا اجل و زمان مرگش در یك زمان معینى در لوح نوشته شده، و آن بنده دعاى در تأخیر آن كند یا صدقه بدهد، و خداوند آنرا محو كرده و مرگش را بزمان دیگرى اندازد، پس این كار همانند كار شخص متردد است و بطور استعاره بر او تردید اطلاق شده.
وجه دیگر اینكه مقصود از تردد در حدیث برطرف كردن كراهتى است كه بنده از مرگ دارد و رفع علاقه او از دنیا كه این احتیاج به پیش آوردن حالاتى از جانب پروردگار دارد كه یكسره علاقه او را از دنیا بكند و كراهتش را از مرگ زائل كند، مانند مرض. پیرى. زمینگیرى. فقر. و احتیاج. بلاهاى ناگهانى و شدید و امثال اینها كه تدیجاً مرگ را بر بنده خدا آسان كند و مشتاق آن گردد و در این حدیث از این معنى تعبیر به تردید شده چون از جهت وصف با كار شخص متردد شبیه است.
3- در معنى جمله كه فرماید: «فاذا أحببته كنت سمعه... چون او را دوست داشتم گوش او گردم كه بدان بشنود...»كه به ظاهر آن نمى شود چنگ زد و نیاز به تأویل دارد و برخى از صوفیه به ظاهر آن تمسك كرده و قائل به اتحاد و حلول شده اند و از استعارات لطیفه كه در بواطن این الفاظ است روى بر تافته و به گمراهى افتاده اند و دیگران را نیز گمراه ساخته اند، با اینكه حلول و اتحاد نزد تمام خردمندان محال است، و چگونه ممكن است چیزى كه با تمام اشیائ در حقیقت و آثار متباین است متحد گردد، در صورتیكه اینان در كفر صریحى كه گفته اند از اتحاد و حلول با خصوص عارفان و محبین اكتفا نكرده اند، و خداى سبحان را با همه موجودات حتى سگان و خوكان و قاذورات متحد دانسته اند و پروردگار سبحان منزه است از این گفتار سخیف كه هیچ خردمندى حتى قائلین به این گفتار به اتحاد خودشان با این موجودات پست تن در ندهند و اتحاد بوجود ناتوان پستى چون خود را با آنها نپذیرند و خود را برتر از آن دانند تا چه رسد به آفریدگار جهانیان، و در تأویل این اخبار كه بر طریق استعاره و مجاز وارد شده و مانند آن در قرآن و حدیث و سخنان دانشمندان عرب بسیار است وجوهى گفته اند: اول آنكه اینگونه تعبیرات براى مبالغه در قرب بخدا است و بخاطر بیان تسلط محبت بر ظاهر و باطن و عیان و نهان بنده است، پس مقصود، واللّه اعلم اینست كه چون بنده ام را دوست دارم او را بمقام انس خود بكشم، و داخل عالم قدس گردانم و اندیشه اش را غرق در اسرار ملكوت كنم، و حواسش را در تصرف نورانیت انوار جبروت در آورم، پس قدمش در مقام قرب ثابت گردد، و گوشت و خونش بمحبت آمیخته گردد تا آنجا كه یكسره از نفس خود غافل گردد، و اغیار از نظر او پراكنده شوند و من بمنزله گوش و چشمش شوم، چنانچه در مبالغه محبت بین دو دوست گویند: تو گوش و چشم و دل منى... دوم آنكه مقصود این باشد كه بواسطه شدت محبت بحق تعالى و تخلق باخلاق خدا جل و علا از خود اراده و محبتى ندارد، و نشنود جز آنكه خدا خواهد، و نگاه نكند جز بآنچه خدا دوست دارد... سوم اینكه خداوند سبحان در بدن انسان و قلب و روحش قواى ضعیفه بودیعت نهاده كه تمامى آنها در معرض زوال و فنا است، پس اگر آنها را در پیروى هواى نفس و شهوات جسمانى صرف كرد دستخوش زوال گردد و جز حسرت و ندامت اثرى از آنها بجاى نماند، و اگر در اطاعت پروردگار و پیروى او بكار برد خداوند آنها را نیرو دهد و تقویت كند تا آنجا كه یكسره كامل گردد و ابدى شود و امثال مرگ و كرى و كورى و گنگى در او نقصى نیاورد، و چنان شود كه در قبر و قیامت نیز همانند این عالم بشنود و ببیند و سخن گوید، چنانچه در حدیث شریفه نبوى است: «ما قلعت باب خیبر بقوة جسمانیة بل بقوة ربانیه» و این وجوه را شیخ بهائى قدس سره فرموده و دیگران از او نقل كرده اند.
9- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً وَ اسْتَحْقَرَهُ لِقِلَّةِ ذَاتِ یَدِهِ وَ لِفَقْرِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَى رُءُوسِ الْخَلَائِقِ
اصول كافى جلد 4 صفحه: 56 روایة:9
حضرت صادق علیه السلام فرمود: هر كه مؤمنى را بخاطر ندارى و فقرش پست و كوچك شمارد، خداوند روز قیامت او را در برابر خلائق رسوا كند ( و بزشتى شهره سازد)
10- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَقَدْ أَسْرَى رَبِّى بِى فَأَوْحَى إِلَیَّ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ مَا أَوْحَى وَ شَافَهَنِی إِلَى أَنْ قَالَ لِی یَا مُحَمَّدُ مَنْ أَذَلَّ لِى وَلِیّاً فَقَدْ أَرْصَدَنِى بِالْمُحَارَبَةِ وَ مَنْ حَارَبَنِى حَارَبْتُهُ قُلْتُ یَا رَبِّ وَ مَنْ وَلِیُّكَ هَذَا فَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ مَنْ حَارَبَكَ حَارَبْتَهُ قَالَ لِى ذَاكَ مَنْ أَخَذْتُ مِیثَاقَهُ لَكَ وَ لِوَصِیِّكَ وَ لِذُرِّیَّتِكُمَا بِالْوَلَایَةِ
اصول كافى جلد 4 صفحه:56 روایة:10
و از آن حضرت روایت شده كه رسول خدا (ص) فرمود: همانا پروردگار من مرا بآسمان بالا برد، و از پس پرده حجاب بمن وحى كرد آنچه كرد، و بى واسطه با من سخن گفت تا آنكه بمن فرمود: اى محمد هر كه دوستى از من خوار كند بجنگ با من كمین كرده، و آنكه با من جنگ كند با او بجنگم، گفتم: پروردگارا این دوست تو كیست؟ من دانستم كه هر كه با تو بجنگد تو با او بجنگى؟ بمن فرمود: او آن كسى است كه من براى تو و وصیت و فرزندانت بولایت و دوستى از او پیمان گرفته ام.
توضیح:
مجلسى (ره) گوید: مقصود از حجاب و پرده همان حجاب معنوى است كه امكان بنده خدا و ممكن بودن اوست كه مانع از درك حقیقت ربوبیت است، و بعضى گفته اند: مقصود از حجاب فرشته است، مقصود از «مشافهه» بدون وساطت فرشته است.
11- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنِ اسْتَذَلَّ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنَ فَقَدْ بَارَزَنِی بِالْمُحَارَبَةِ وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِى شَیْ ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِی فِی عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ إِنِّی أُحِبُّ لِقَاءَهُ فَیَكْرَهُ الْمَوْتَ فَأَصْرِفُهُ عَنْهُ وَ إِنَّهُ لَیَدْعُونِى فِى الْأَمْرِ فَأَسْتَجِیبُ لَهُ بِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ
اصول كافى جلد 4 صفحه:57 روایة:11
و نیز از آنحضرت روایت شده كه رسول خدا (ص) فرمود: خداى عزوجل فرموده است: هر كه بنده مؤمن مرا خوار پندارد بجنگ آشكار با من برخاسته، و من تردید نكنم در كارى كه انجام دهم مانند تردیدیكه درباره بنده مؤمنم دارم، زیرا من دیدار او را دوست دارم و او از مرگ كراهت دارد، پس من مرگ را از او بگردانم، و بدرستیكه او مرا در كارى مى خواند و من برایش اجابت كنم بچیزى كه بهتر است براى او (از آنچه خواسته بود)
شرح:
یعنى در برابر دعایش آنچه بصلاح او است باو دهم و همین است معناى اجابت دعا نه اینكه عطاى خداوند مطابق خواسته او باشد، زیرا هر چه خواهد براى خیر خود خواهد منتهى گاهى در تشخیص خطا مى كند و آخر كار مى فهمد كه آنچه خداوند باو داده خیر بوده نه آنچه خودش خواسته بود. و معناى آن جمله كه فرماید: «و من تردید نكنم...» در ذیل حدیث 8 گذشت مراجعه شود.