فهرست کتاب


اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: مجادله و ستیزه و دشمنى با مردم

بَابُ الْمِرَاءِ وَ الْخُصُومَةِ وَ مُعَادَاةِ الرِّجَالِ
توضیح : مقصود از این باب مباحثات و گفتگوهائى است كه میان مردم بر پا مى شود و بر سخن یكدیگر اعتراض مى كنند، براى اینكه سخن خود را اگر چه باطلست بكرسی نشانند و اظهار فضل و دانش كنند، از این رو غالباً اینگونه مباحثات بدشمنى و دشنام و دورى از یكدیگر میكشد و اما بحث و مجادله براى اظهار حق یا فهمیدن حق محبوب و پسندیده است، چنانكه خدایتعالى فرماید: و جادلهم بالتى هى أحسن «بروش نیكوترى با آنها مجادله كن».
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِیَّاكُمْ وَ الْمِرَاءَ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهُمَا یُمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَى الْإِخْوَانِ وَ یَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفَاقُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 409 روایة:1
امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از مجادله و ستیزه بپرهیزید كه دلهاى دوستان و برادران را بیمار كنند و نفاق رویانند (زیرا سلامتى دل بصفا و صمیمت است و بیماریش بكینه و اندوه و پریشانى خاطر كه از مجادله و ستیره برخیزد و دوستان را با یكدیگر دو رو كند).
(2510)2- وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ ص ثَلَاثٌ مَنْ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ مِنْ أَیِّ بَابٍ شَاءَ مَنْ حَسُنَ خُلُقُهُ وَ خَشِیَ اللَّهَ فِی الْمَغِیبِ وَ الْمَحْضَرِ وَ تَرَكَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كَانَ مُحِقّاً
اصول كافى جلد3 صفحه: 409 روایة:2
پیغمبر (ص) فرمود: سه خصلت است كه هر كس خداى عزوجل را با آنها ملاقات كند (با این سه خصلت بمیرد) از هر دریكه خواهد داخل بهشت شود: كسیكه خلقش نیكو باشد و در غیبت و حضور مردم از خدا بترسد و مجادله نكند اگرچه حق با او باشد.
وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ مَنْ نَصَبَ اللَّهَ غَرَضاً لِلْخُصُومَاتِ أَوْشَكَ أَنْ یُكْثِرَ الِانْتِقَالَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 410 روایة:3
3- و باز فرمود: كسیكه خدا را هدف مجادلاتش كند، بتحول بسیار نزدیك شود.
شرح : مرحوم مجلسى، براى این روایت سه معنى ذكر فرموده كه دو معنى آن قریب بذهن است:
1 - در ذات و صفات خدا وارد بحث و گفتگو نشوید و با یكدیگر ستیزه منمائید، زیرا عقول و افكار بشر از درك آن قاصر است و از اینرو همواره از رأیى براى دیگر منتقل میشوند، چنانچه از سخنان حكماء و متكلمین هویداست كه هر كدام مذهب و عقیده اى دارند، پس بهتر آنستكه بتعلمیات قرآن و سنت اكتفا شود، (چنانچه در ص 367 دو مثال از تعلیمات قرآن و اخبار را با تعلیمات حكما و عرفا تطبیق نمودیم) و ممكن است مراد به انتقال، انتقال بكفر و باطل باشد.
2 - هنگام مباحثه و مجادله بخدا سوگند یاد نكنید، زیرا ممكن است، از ترس عذاب و عقاب خدا از آنچه سوگند خورده اید براى دیگر منتقل شوید و رسوا گردید.
4- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا تُمَارِیَنَّ حَلِیماً وَ لَا سَفِیهاً فَإِنَّ الْحَلِیمَ یَقْلِیكَ وَ السَّفِیهَ یُؤْذِیكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 410 روایة:4
امام صادق (ع) فرمود: با شخص حلیم و سفیه مجادله مكن، زیرا حلیم دشمنت دارد و سفیه آزارت رساند.
توضیح : حلیم دو معنى دارد: 1- خردمند و عاقل. 2- خویشتن دارى كه در كارها شتاب نكند و هر دو معنى در اینجا مناسب است و سفیه بیخرد و نادانست.
5- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا كَادَ جَبْرَئِیلُ ع یَأْتِینِى إِلَّا قَالَ یَا مُحَمَّدُ اتَّقِ شَحْنَاءَ الرِّجَالِ وَ عَدَاوَتَهُمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 410 روایة:5
رسولخدا (ص) فرمود: نبود زمانیكه جبرئیل نزد من آید، جز آنكه غالباً میگفت: اى محمد از بغض و دشمنى مردم بپرهیز.
6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْكِنْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ جَبْرَئِیلُ ع لِلنَّبِیِّ ص إِیَّاكَ وَ مُلَاحَاةَ الرِّجَالِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 410 روایة:6
امام صادق (ع) فرمود: جبرئیل به پیغمبر گفت: از گفتگو و ستیزه با مردم بپرهیز.
(2515)7- عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِیَّاكُمْ وَ الْمَشَارَةَ فَإِنَّهَا تُورِثُ الْمَعَرَّةَ وَ تُظْهِرُ الْمُعْوِرَةَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 411 روایة:7
امام صادق (ع) فرمود: از بزرگترین شر بپرهیزید كه موجب گناه و آزار و غرامت شود، و عیب پوشیده را آشكار كند.
8- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِیَّاكُمْ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهَا تَشْغَلُ الْقَلْبَ وَ تُورِثُ النِّفَاقَ وَ تَكْسِبُ الضَّغَائِنَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 411 روایة:8
و فرمود: از دشمنى با یكدیگر بپرهیزید، زیرا دشمنى دل را مشغول كند و موجب نفاق شود و كینه ها پدید آرد.
9- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا كَادَ جَبْرَئِیلُ ع یَأْتِینِى إِلَّا قَالَ یَا مُحَمَّدُ اتَّقِ شَحْنَاءَ الرِّجَالِ وَ عَدَاوَتَهُمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 411 روایة:9
(عین حدیث پنجم این بابست)
10- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا أَتَانِى جَبْرَئِیلُ ع قَطُّ إِلَّا وَعَظَنِى فَ آخِرُ قَوْلِهِ لِى إِیَّاكَ وَ مُشَارَّةَ النَّاسِ فَإِنَّهَا تَكْشِفُ الْعَوْرَةَ وَ تَذْهَبُ بِالْعِزِّ
اصول كافى جلد3 صفحه: 411 روایة:10
رسولخدا (ص) فرمود: هیچگاه نبود كه جبرئیل نزد من آید، جز آنكه مرا موعظه میكرد و آخرین سخنش بمن این بود كه: از دشمنى با مردم بپرهیز» زیرا كه آن عیب نهفته را آشكار كند و عزت را ببرد.
11- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ صَبِیحٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا عَهِدَ إِلَیَّ جَبْرَئِیلُ ع فِی شَیْ ءٍ مَا عَهِدَ إِلَیَّ فِی مُعَادَاةِ الرِّجَالِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 411 روایة:11
رسولخدا (ص) فرمود: آن اندازه كه جبرئیل درباره دورى از دشمن با مردم بمن سفارش كرد، درباره چیز دیگرى سفارش نكرد.
(2520)12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ زَرَعَ الْعَدَاوَةَ حَصَدَ مَا بَذَرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 411 روایة:12
امام صادق (ع) فرمود: هر كه دشمنى بكارد، كاشته خود را درو كند.

باب: خشم و غضب

بَابُ الْغَضَبِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ كَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 412 روایة:1
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: غضب ایمان را فاسد كند چنانكه سركه عسل را.
2- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُیَسِّرٍ قَالَ ذُكِرَ الْغَضَبُ عِنْدَ أَبِى جَعْفَرٍ ع فَقَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَمَا یَرْضَى أَبَداً حَتَّى یَدْخُلَ النَّارَ فَأَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَى قَوْمٍ وَ هُوَ قَائِمٌ فَلْیَجْلِسْ مِنْ فَوْرِهِ ذَلِكَ فَإِنَّهُ سَیَذْهَبُ عَنْهُ رِجْزُ الشَّیْطَانِ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَى ذِى رَحِمَ فَلْیَدْنُ مِنْهُ فَلْیَمَسَّهُ فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مُسَّتْ سَكَنَتْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 412 روایة:2
میسر گوید: خدمت امام باقر (ع) از غضب سخن بمیان آمد. حضرت فرمود: همانان مرد غضب میكند و تا داخل دوزخ نشود، هرگز راضى نگردد (تا مرتكب گناهى نشود خشمش تسكین نیابد) پس هر كس بر مردمى خشمگین شد، و ایستاده بود، باید فورى بنشیند، تا پلیدى شیطان از او دور شود، و هر كس بر خویشاوندانش غضب كند باید نزدیك او رود و تنش را مس كند (مثلا دست به دست او ساید) زیرا خویشاوند هرگاه مس شود آرامش یابد.
شرح - علماء اخلاق براى چاره و علاج غضب دو راه علمى و عملى ذكر كرده اند. راه علمیش آنستكه بنده خدا تفكر كند در آیات و اخباریكه در مذمت غضب و خشم و ستایش عفو و حلم و كظم غیظ وارد شده است و راه عملیش آنستكه: چون خشمگین شود، اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بگوید و با آب سرد وضو بگیرد یا غسل كند و اگر ایستاده است بنشیند و اگر نشسته دراز كشد و اگر بر فامیل و خویشاوندش غضب كرده نزدیك او رود و دست ببدن او گذارد.
3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ
اصول كافى جلد3 صفحه: 412 روایة:3
امام صادق (ع) فرمود: غضب كلید هر شرى است.
4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُ أَبِى ع یَقُولُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ص رَجُلٌ بَدَوِیٌّ فَقَالَ إِنِّی أَسْكُنُ الْبَادِیَةَ فَعَلِّمْنِی جَوَامِعَ الْكَلَامِ فَقَالَ آمُرُكَ أَنْ لَا تَغْضَبَ فَأَعَادَ عَلَیْهِ الْأَعْرَابِیُّ الْمَسْأَلَةَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ حَتَّى رَجَعَ الرَّجُلُ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ لَا أَسْأَلُ عَنْ شَیْ ءٍ بَعْدَ هَذَا مَا أَمَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَّا بِالْخَیْرِ قَالَ وَ كَانَ أَبِی یَقُولُ أَیُّ شَیْ ءٍ أَشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَیَقْتُلُ النَّفْسَ الَّتِى حَرَّمَ اللَّهُ وَ یَقْذِفُ الْمُحْصَنَةَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 412 روایة:4
امام صادق (ع) فرمودم: شنیدم پدرم میفرمود: مردى بیابانى خدمت رسولخدا صلى الله علیه و آله آمد و عرض كرد: من صحرا نشینم (و چون نمیتوانم همیشه از خدمت شما استفاده كنم) كلمات جامعى بمن بیاموز، فرمود: دستورت میدهم كه غضب مكن، مرد عرب در خواست خود را سه بار تكرار كرد (و همان جواب شنید) تا آنمرد بخود آمد و گفت: دیگر سؤالى نمیكنم، رسولخدا صلى الله علیه و آله جز بخیر مرا دستور نفرمود (زیرا همان غضب نكردن مرا از دشنام و تهمت و آزار مسلمان و چاقوكشى و آدم كشى و گناهان دیگر باز میدارد) سپس فرمود: پدرم میفرمود: سخت تر از غضب چه چیز است؟ همانا مرد غضب میكند و در اثر آن مرتكب قتل نفس كه خدا حرام كرده میشود و زن پاكدامن را متهم مى سازد.
(2525)5- عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَلِّمْنِی عِظَةً أَتَّعِظُ بِهَا فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِى عِظَةً أَتَّعِظُ بِهَا فَقَالَ لَهُ انْطَلِقْ وَ لَا تَغْضَبْ ثُمَّ أَعَادَ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ انْطَلِقْ وَ لَا تَغْضَبْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 413 روایة:5
عبدالاعلى گوید: به امام صادق (ع) عرض كردم: مرا اندرزى ده كه از آن پند گیرم، فرمود: مردى خدمت رسولخدا صلى الله علیه و آله آمد و عرض كرد: یا رسول الله: اندرزى بمن بیاموز كه از آن پند گیرم، حضرت باو فرمود برو و غضب مكن، سپس تكرار كرد و باز حضرت فرمود: برو و غضب مكن تا سه بار.
6- عَنْهُ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ سَتَرَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 413 روایة:6
امام صادق (ع) میفرمود: هر كه غضب خود را نگه دارد، خدا عیب او را بپوشاند.
7- عَنْهُ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ مَكْتُوبٌ فِی التَّوْرَاةِ فِیمَا نَاجَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَى ع یَا مُوسَى أَمْسِكْ غَضَبَكَ عَمَّنْ مَلَّكْتُكَ عَلَیْهِ أَكُفَّ عَنْكَ غَضَبِى
اصول كافى جلد3 صفحه: 413 روایة:7
امام باقر (ع) فرمود: در كتاب تورات در ضمن مناجات خداى عزوجل با موسى علیه السلام است: كه: اى موسى خشم خود را از كسیكه ترا بر او مسلط ساخته ام بازگیر تا خشم خود را از تو باز گیرم.
8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ یَحْیَى بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى بَعْضِ أَنْبِیَائِهِ یَا ابْنَ آدَمَ اذْكُرْنِى فِى غَضَبِكَ أَذْكُرْكَ فِى غَضَبِى لَا أَمْحَقْكَ فِیمَنْ أَمْحَقُ وَ ارْضَ بِى مُنْتَصِراً فَإِنَّ انْتِصَارِى لَكَ خَیْرٌ مِنِ انْتِصَارِكَ لِنَفْسِكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 413 روایة:8
امام صادق (ع) فرمود: خداى عزوجل به یكى از پیغمبرانش وحى فرمود: اى پسر آدم در حال خشمت مرا یاد كن تا در حال خشمم ترا یاد كنم (قدرت مرا بیاد آور تا عفوم را شامل حالت گردانم) و با آنها كه (در اثر خشم خود) نابودشان میكنم نابودت نكنم و با انتقام گیرى من (از دشمنانت) راضى باش، زیرا انتقام گیرى من براى تو بهتر از انتقام گرفتن تو براى خودت میباشد.
9- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ وَ زَادَ فِیهِ وَ إِذَا ظُلِمْتَ بِمَظْلِمَةٍ فَارْضَ بِانْتِصَارِى لَكَ فَإِنَّ انْتِصَارِى لَكَ خَیْرٌ مِنِ انْتِصَارِكَ لِنَفْسِكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 414 روایة:9
و در روایت دیگر مانند همین روایت ذكر نموده، ولى در آنجا افزوده است: و هرگاه مظلوم شدى و سستى بتو رسید بانتقام گرفتن من براى خود راضى باش، زیرا انتقام گرفتن من براى تو بهتر از انتقام گیرى تو براى خودت میباشد.
(2530)10- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ فِى التَّوْرَاةِ مَكْتُوباً یَا ابْنَ آدَمَ اذْكُرْنِى حِینَ تَغْضَبُ أَذْكُرْكَ عِنْدَ غَضَبِى فَلَا أَمْحَقْكَ فِیمَنْ أَمْحَقُ وَ إِذَا ظُلِمْتَ بِمَظْلِمَةٍ فَارْضَ بِانْتِصَارِى لَكَ فَإِنَّ انْتِصَارِى لَكَ خَیْرٌ مِنِ انْتِصَارِكَ لِنَفْسِكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 414 روایة:10
اسحاق بن عمار گوید: شنیدم امام صادق (ع) مى فرمود: در تورات نوشته است: اى آدمیزاد، هرگاه خشم گیرى مرا بیاد آورد تا ترا هنگام خشمم بیاد آورم و با آنها كه نابودشان میكنم نابودت نكنم و چون ستمى بر تو شد، بانتقام گیرى من براى خود راضى باش، زیرا انتقام گیرى من برایت از انتقام گیرى خودت بهتر است.
11- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِى خَدِیجَةَ عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِیِّ ص یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِى قَالَ اذْهَبْ وَ لَا تَغْضَبْ فَقَالَ الرَّجُلُ قَدْ اكْتَفَیْتُ بِذَاكَ فَمَضَى إِلَى أَهْلِهِ فَإِذَا بَیْنَ قَوْمِهِ حَرْبٌ قَدْ قَامُوا صُفُوفاً وَ لَبِسُوا السِّلَاحَ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ لَبِسَ سِلَاحَهُ ثُمَّ قَامَ مَعَهُمْ ثُمَّ ذَكَرَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ص لَا تَغْضَبْ فَرَمَى السِّلَاحَ ثُمَّ جَاءَ یَمْشِى إِلَى الْقَوْمِ الَّذِینَ هُمْ عَدُوُّ قَوْمِهِ فَقَالَ یَا هَؤُلَاءِ مَا كَانَتْ لَكُمْ مِنْ جِرَاحَةٍ أَوْ قَتْلٍ أَوْ ضَرْبٍ لَیْسَ فِیهِ أَثَرٌ فَعَلَیَّ فِی مَالِی أَنَا أُوفِیكُمُوهُ فَقَالَ الْقَوْمُ فَمَا كَانَ فَهُوَ لَكُمْ نَحْنُ أَوْلَى بِذَلِكَ مِنْكُمْ قَالَ فَاصْطَلَحَ الْقَوْمُ وَ ذَهَبَ الْغَضَبُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 414 روایة:11
امام صادق (ع) فرمود: مردى به پیغمبر صلى الله علیه و آله عرض كرد: یا رسول الله! مرا تعلیم ده، فرمود: برو و غضب مكن، آنمرد گفت: همین مرا بس است و بجانب قبیله خود رفت، ناگاه در میان قومش جنگى بپا شد، و اسلحه پوشیده در برابر یكدیگر صف كشیدند، آنمرد هم چون چنان دید، اسلحه پوشید و بصف ایستاد، آنگاه سخن پیغمبر صلى الله علیه و آله را بیاد آورد كه باو فرمود: «غضب مكن» سپس اسلحه را كنار گذاشت، و نزد مردمیكه دشمن قومش بودند آمد و گفت: ای مردم هر جراحت و قتل و زدن بى نشانه اى كه در افراد شما باشد بعهده من و من خونبهاى آنرا بشما میپردازم (اما زخم نشانه دار را از زننده اش بگیرید) آن مردم گفتند، هر چه چنین باشد بنفع شما و ما از شما بپرداخت این جریمه سزاوارتریم، سپس با یكدیگر صلح كردند و آن كینه از میان برفت.
12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ هَذَا الْغَضَبَ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تُوقَدُ فِی قَلْبِ ابْنِ آدَمَ وَ إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا غَضِبَ احْمَرَّتْ عَیْنَاهُ وَ انْتَفَخَتْ أَوْدَاجُهُ وَ دَخَلَ الشَّیْطَانُ فِیهِ فَإِذَا خَافَ أَحَدُكُمْ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ فَلْیَلْزَمِ الْأَرْضَ فَإِنَّ رِجْزَ الشَّیْطَانِ لَیَذْهَبُ عَنْهُ عِنْدَ ذَلِكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 415 روایة:12
امام باقر (ع) فرمود: این غضب (و خشمى كه در وجود شماست) شراره اى است شیطانى كه در دل آدمیزاد شعله ور مى شود، و چون كسى از شما خشمگین شود، چشمانش سرخ شود و رگهاى گردنش ورم كند و شیطان در وجودش در آید، پس هرگاه كسى از شما از این حالت خویش بترسد، بزمین بچسبد، زیرا وسوسه شیطان در آن هنگام از او دور شود.
13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْغَضَبُ مَمْحَقَةٌ لِقَلْبِ الْحَكِیمِ وَ قَالَ مَنْ لَمْ یَمْلِكْ غَضَبَهُ لَمْ یَمْلِكْ عَقْلَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 415 روایة:13
امام صادق (ع) فرمود: غضب دل شخص حكیم را نابود كند (از اینرو بجاى حكمت از او سفاهت بینند) و فرمود: هر كس مالك غضب خود نباشد، مالك عقل خود نخواهد بود.
14- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ كَفَّ نَفْسَهُ عَنْ أَعْرَاضِ النَّاسِ أَقَالَ اللَّهُ نَفْسَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ عَنِ النَّاسِ كَفَّ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَنْهُ عَذَابَ یَوْمِ الْقِیَامَةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 415 روایة:14
رسولخدا صلى الله علیه و آله فرمود: كسیكه خود را از ریختن آبروى مردم نگهدارد، خدا در قیامت از (عیب) او در گذرد، و هر كه خشم خود را از مردم باز گیرد، خداى تبارك و تعالى عذاب روز قیامت را از او باز گیرد.
(2535)15- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ عَنِ النَّاسِ كَفَّ اللَّهُ عَنْهُ عَذَابَ یَوْمِ الْقِیَامَةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 415 روایة:15
امام باقر (ع) فرمود: هر كه خشم خود را از مردم باز گیرد، خدا عذاب روز قیامت را از او باز گیرد.

باب حسد

بَابُ الْحَسَدِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّ الرَّجُلَ لَیَأْتِى بِأَیِّ بَادِرَةٍ فَیَكْفُرُ وَ إِنَّ الْحَسَدَ لَیَأْكُلُ الْإِیمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 416 روایة:1
امام باقر (ع) فرمود: همانا مرد هرگونه تندى و شتابزدگى میكند و كافر میشود، و حسد ایمان را میخورد، چنانكه آتش هیزم را میخورد.
شرح : بادره بمعنى تیزى خشم و شتاب زدگى و خطاى در گفتار و كردارى است كه از خشم پدید آید و سخن بى اندیشه را نیز گویند، پس مراد بجمله اول اینستكه خشم و تندى گاهى موجب میشود كه انسان شتاب زده میشود و بخدا و پیغمبر صلى الله علیه و آله، ناسزا مى گوید -العیاذ بالله - یا قرآن را زیر پا میگذارد و پاره میكند و در نتیجه مرتد و كافر مى شود، پس باید از غضب پرهیز كرد و در علاج آن كوشید، و ممكن است كلمه «فیكفر» مشدد قرائت شود پس معنى اینست كه بعضى از شتابزدگى ها و اشتباهات گفتار و كردار بخشوده مى شود، زیرا انسان بى اختیار مى شود و پشیمان مى گردد، و اما راجع بحسد در آخر این باب توضیحى بیان مى شود، انشاء الله تعالى.
1- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ الْحَسَدَ یَأْكُلُ الْإِیمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 416 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: حسد ایمان را مى خورد چنانكه آتش هیزم را مى خورد.
3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا یَحْسُدْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً إِنَّ عِیسَى ابْنَ مَرْیَمَ كَانَ مِنْ شَرَائِعِهِ السَّیْحُ فِى الْبِلَادِ فَخَرَجَ فِى بَعْضِ سَیْحِهِ وَ مَعَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ قَصِیرٌ وَ كَانَ كَثِیرَ اللُّزُومِ لِعِیسَى ع فَلَمَّا انْتَهَى عِیسَى إِلَى الْبَحْرِ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ بِصِحَّةِ یَقِینٍ مِنْهُ فَمَشَى عَلَى ظَهْرِ الْمَاءِ فَقَالَ الرَّجُلُ الْقَصِیرُ حِینَ نَظَرَ إِلَى عِیسَى ع جَازَهُ بِسْمِ اللَّهِ بِصِحَّةِ یَقِینٍ مِنْهُ فَمَشَى عَلَى الْمَاءِ وَ لَحِقَ بِعِیسَى ع فَدَخَلَهُ الْعُجْبُ بِنَفْسِهِ فَقَالَ هَذَا عِیسَى رُوحُ اللَّهِ یَمْشِى عَلَى الْمَاءِ وَ أَنَا أَمْشِى عَلَى الْمَاءِ فَمَا فَضْلُهُ عَلَیَّ قَالَ فَرُمِسَ فِی الْمَاءِ فَاسْتَغَاثَ بِعِیسَى فَتَنَاوَلَهُ مِنَ الْمَاءِ فَأَخْرَجَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ مَا قُلْتَ یَا قَصِیرُ قَالَ قُلْتُ هَذَا رُوحُ اللَّهِ یَمْشِى عَلَى الْمَاءِ وَ أَنَا أَمْشِى عَلَى الْمَاءِ فَدَخَلَنِى مِنْ ذَلِكَ عُجْبٌ فَقَالَ لَهُ عِیسَى لَقَدْ وَضَعْتَ نَفْسَكَ فِى غَیْرِ الْمَوْضِعِ الَّذِى وَضَعَكَ اللَّهُ فِیهِ فَمَقَتَكَ اللَّهُ عَلَى مَا قُلْتَ فَتُبْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّا قُلْتَ قَالَ فَتَابَ الرَّجُلُ وَ عَادَ إِلَى مَرْتَبَتِهِ الَّتِى وَضَعَهُ اللَّهُ فِیهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا یَحْسُدَنَّ بَعْضُكُمْ بَعْضاً
اصول كافى جلد3 صفحه: 416 روایة:3
داود رقى گوید: شنیدم امام صادق (ع) میفرمود: از خداوند پروا كنید و بریكدیگر حسد مبرید همانا از جمله مقررات دینى عیسى بن مریم گردش در شهرها بود، در یكى از گردشها مردى كوتاه قد كه غالباً ملازم عیسى (ع) و از اصحاب آنحضرت بود همراهش شد، چون عیسى بدریا رسید، با یقین درست فرمود: بسم الله و بر روى آب راه رفت، چو مرد كوتاه قد عیسى علیه السلام را دید كه بر روى آب میگذرد او هم با یقین درست گفت بسم الله و بر روى آب براه افتاد تا بعیسى علیه السلام رسید، آنگاه خود بینى او را گرفت و با خود گفت: این عیسى روح الله است كه بر روى آب میرود و من هم روى آب میروم پس او را بر من چه فضیلتى باشد؟.
آنگاه در آب فرو رفت و از عیسى فریاد رسى خواست، عیسى دستش را گرفت و از آب بیرون آورد و باو گفت: اى كوتاه قد؛ چه گفتى؟ (كه در آب فرو رفتى) گفت: من گفتم: این روح الله است كه روى آب راه مى رود و من هم روى آب راه مى روم و مرا خود بینى فرا گرفت، عیسى به او فرمود: خود را در جائى گذاشتى كه خدایت در آنجا نگذاشته، پس خدا بسبب این گفتار ترا مبغوض داشت، از آنچه گفتى بسوى خداى عزوجل توبه كن.
امام علیه السلام فرمود: آنمرد توبه كرد و برتبه ایكه خدا برایش قرار داده بود برگشت، پس از خدا پروا كنید و بر یكدیگر حسد نبرید.
4- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص كَادَ الْفَقْرُ أَنْ یَكُونَ كُفْراً وَ كَادَ الْحَسَدُ أَنْ یَغْلِبَ الْقَدَرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 417 روایة:4
رسولخدا صلى الله علیه و آله فرمود: فقر نزدیك بكفر است و حسد نزدیكست كه بر قدر غلبه كند.
شرح : مرحوم مجلسى براى جمله اول سه قول از خود و غرالى و راوندى نقل مى كند، ولى چنانكه در آخر میگوید برگشت هر سه قول به یك چیز است و خلاصه آن اقوال اینستكه: مقصود از فقر نیازمندى و احتجاج بمردم و عدم اعتماد و توجه بخالق است، چنین فقیرى بخدا نسبت بى عدالتى دهد و با مرتكب دزدى و خیانت و كمك بظلمه و راهزنى و آدمكشى گردد، و این اعمال نزدیك بكفر است.
و اما براى جمله دوم پنج معنى ذكر مى كند.
(1) از راوندى (ره) گاهى حسد انسانرا وادار مى كند كه محسود را بكشد و مالش را تلف كند و زندگیش را از میان ببرد، پس گویا چنین شخصى كوشش میكند كه بر مقدرات خدا غلبه كند....
(2) گاهى حسد سبب زیادى نعمت محسود مى شود و بر مقدرات او غلبه مى كند.
(3) حسد موجب تغییر نعمت حاسد مى شود و خیراتى كه براى او مقدر شده بسبب حسدش زایل مى گردد.
(4) گناه حسد نزدیكست كه از اعتقاد به قدر زیادتر شود، با وجود سختى عذابى كه قدریه دارند.
(5) اشاره بتأثیر چشم زخم دارد، زیرا حسد سبب چشم زدن مى شود، چنانچه جماعتى از مفسرین آیه شریفه و من شر حاسد اذا حسد را به چشم زدن تفسیر كرده اند و نیز عامه از پیغمبر صلى الله علیه و آله و خاصه از امام صادق (ع) روایت كرده اند كه: اگر چیزى بر قدر پیشى گیرد چشم زدن است.
و مرحوم طبرسى راجع به آیه شریفه لا تدخلوا من باب واحد گفته است: چون یعقوب علیه السلام ترسید كه پسرانش را چشم زنند بآنها گفت: همگى از یك در وارد نشوید، ولى جبائى چشم زدن را انكار كرده و گفته است برهانى براى اثباتش نداریم، اما بیشتر محققین آنرا پذیرفته و درست دانسته اند، سپس مرحوم مجلسى سه قول از جاحظ و بلخى و حكماء براى اثبات آن نقل مى كند و در آخر هم تأییدى از سید رضى - قدس الله روحه - ذكر مى فرماید.
(2540)5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع آفَةُ الدِّینِ الْحَسَدُ وَ الْعُجْبُ وَ الْفَخْرُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 418 روایة:5
امام صادق (ع) فرمود: آفت دین حسد و خود بینى و بالیدن است.
6- یُونُسُ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَى بْنِ عِمْرَانَ ع یَا ابْنَ عِمْرَانَ لَا تَحْسُدَنَّ النَّاسَ عَلَى مَا آتَیْتُهُمْ مِنْ فَضْلِى وَ لَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْكَ إِلَى ذَلِكَ وَ لَا تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ فَإِنَّ الْحَاسِدَ سَاخِطٌ لِنِعَمِى صَادٌّ لِقَسْمِیَ الَّذِی قَسَمْتُ بَیْنَ عِبَادِی وَ مَنْ یَكُ كَذَلِكَ فَلَسْتُ مِنْهُ وَ لَیْسَ مِنِّى
اصول كافى جلد3 صفحه: 418 روایة:6
رسولخدا صلى الله علیه و آله فرمود: خداى عزوجل بموسى بن عمران علیه السلام فرمود: اى پسر عمران؛ بر آنچه از فضل خود بمردم داده ام حسد مبر و چشمت را دنبال آن دراز مكن و دلت را پى آن مبر، زیرا حسد برنده از نعمت من ناراحت است و از تقسیمى كه میان بندگانم كرده ام جلوگیر است، و كسیكه چنین باشد، من از او نیستم و او از من نیست (میان من و او ارتباط و آشنائى نباشد)
7- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ عِیَاضٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ یَغْبِطُ وَ لَا یَحْسُدُ وَ الْمُنَافِقُ یَحْسُدُ وَ لَا یَغْبِطُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 418 روایة:7
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن غبطه برد و حسد نبرد، ولى منافق حسد برد و غبطه نبرد.
شرح : حسد آنست كه نعمتى را كه خدا به برادر دینى تو داده، براى او نخواهى و از آن رنج برى و آرزوى زوال آنرا داشته باشى چه آنكه بخودت رسد یا نرسد ولى غبطه آنست كه با نعمت او كارى نداشته باشى و آرزو كنى كه خودت هم مثل آن نعمت را داشته باشى.
حسد از نظر عقل و شرع مذموم و ناپسند است، زیرا حسد بیمارى دلست و بدخواهى برادر مسلمان و ناراحتى از لطف و نعمت یزدان و اعتراض بر عدالت خدایتعالى و نظام احسن او و این ناراحتى بسا موجب لاغرى تن و اختلال حواس و دق كردن حسود مى شود، پس حسود دشمن جان خود است، ولى غبطه و رقابت ممدوح و مستحسن است و در آیات شریفه و اخبار و احادیث گاهى از آن به تنافس تعبیر شده و گاهى به مسابقه و تسابق. مانند:
(1) و فى ذلك فلیتنافس المتنافسون.
(2) سابقوا الى مغفرة من ربكم.
(3) فعلیكم بهذه الخلائق فالرموها و تنافسوا فیها.
(4) فسابقوا - رحمكم الله - الى منازلكم التى امرتم ان تعمروها و التى رغبتم فیها و دعیتم الیها.