فهرست کتاب


اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: مؤمن و علامات و صفاتش

بَابُ الْمُؤْمِنِ وَ عَلَامَاتِهِ وَ صِفَاتِهِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دَاهِرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ یَحْیَى عَنْ قُثَمَ أَبِى قَتَادَةَ الْحَرَّانِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَامَ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ هَمَّامٌ وَ كَانَ عَابِداً نَاسِكاً مُجْتَهِداً إِلَى أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ هُوَ یَخْطُبُ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صِفْ لَنَا صِفَةَ الْمُؤْمِنِ كَأَنَّنَا نَنْظُرُ إِلَیْهِ فَقَالَ یَا هَمَّامُ الْمُؤْمِنُ هُوَ الْكَیِّسُ الْفَطِنُ بِشْرُهُ فِى وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِى قَلْبِهِ أَوْسَعُ شَیْ ءٍ صَدْراً وَ أَذَلُّ شَیْ ءٍ نَفْساً زَاجِرٌ عَنْ كُلِّ فَانٍ حَاضٌّ عَلَى كُلِّ حَسَنٍ لَا حَقُودٌ وَ لَا حَسُودٌ وَ لَا وَثَّابٌ وَ لَا سَبَّابٌ وَ لَا عَیَّابٌ وَ لَا مُغْتَابٌ یَكْرَهُ الرِّفْعَةَ وَ یَشْنَأُ السُّمْعَةَ طَوِیلُ الْغَمِّ بَعِیدُ الْهَمِّ كَثِیرُ الصَّمْتِ وَقُورٌ ذَكُورٌ صَبُورٌ شَكُورٌ مَغْمُومٌ بِفِكْرِهِ مَسْرُورٌ بِفَقْرِهِ سَهْلُ الْخَلِیقَةِ لَیِّنُ الْعَرِیكَةِ رَصِینُ الْوَفَاءِ قَلِیلُ الْأَذَى لَا مُتَأَفِّكٌ وَ لَا مُتَهَتِّكٌ إِنْ ضَحِكَ لَمْ یَخْرَقْ وَ إِنْ غَضِبَ لَمْ یَنْزَقْ ضِحْكُهُ تَبَسُّمٌ وَ اسْتِفْهَامُهُ تَعَلُّمٌ وَ مُرَاجَعَتُهُ تَفَهُّمٌ كَثِیرٌ عِلْمُهُ عَظِیمٌ حِلْمُهُ كَثِیرُ الرَّحْمَةِ لَا یَبْخَلُ وَ لَا یَعْجَلُ وَ لَا یَضْجَرُ وَ لَا یَبْطَرُ وَ لَا یَحِیفُ فِى حُكْمِهِ وَ لَا یَجُورُ فِى عِلْمِهِ نَفْسُهُ أَصْلَبُ مِنَ الصَّلْدِ وَ مُكَادَحَتُهُ أَحْلَى مِنَ الشَّهْدِ لَا جَشِعٌ وَ لَا هَلِعٌ وَ لَا عَنِفٌ وَ لَا صَلِفٌ وَ لَا مُتَكَلِّفٌ وَ لَا مُتَعَمِّقٌ جَمِیلُ الْمُنَازَعَةِ كَرِیمُ الْمُرَاجَعَةِ عَدْلٌ إِنْ غَضِبَ رَفِیقٌ إِنْ طَلَبَ لَا یَتَهَوَّرُ وَ لَا یَتَهَتَّكُ وَ لَا یَتَجَبَّرُ خَالِصُ الْوُدِّ وَثِیقُ الْعَهْدِ وَفِیُّ الْعَقْدِ شَفِیقٌ وَصُولٌ حَلِیمٌ خَمُولٌ قَلِیلُ الْفُضُولِ رَاضٍ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مُخَالِفٌ لِهَوَاهُ لَا یَغْلُظُ عَلَى مَنْ دُونَهُ وَ لَا یَخُوضُ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ نَاصِرٌ لِلدِّینِ مُحَامٍ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ كَهْفٌ لِلْمُسْلِمِینَ لَا یَخْرِقُ الثَّنَاءُ سَمْعَهُ وَ لَا یَنْكِى الطَّمَعُ قَلْبَهُ وَ لَا یَصْرِفُ اللَّعِبُ حُكْمَهُ وَ لَا یُطْلِعُ الْجَاهِلَ عِلْمَهُ قَوَّالٌ عَمَّالٌ عَالِمٌ حَازِمٌ لَا بِفَحَّاشٍ وَ لَا بِطَیَّاشٍ وَصُولٌ فِى غَیْرِ عُنْفٍ بَذُولٌ فِى غَیْرِ سَرَفٍ لَا بِخَتَّالٍ وَ لَا بِغَدَّارٍ وَ لَا یَقْتَفِى أَثَراً وَ لَا یَحِیفُ بَشَراً رَفِیقٌ بِالْخَلْقِ سَاعٍ فِى الْأَرْضِ عَوْنٌ لِلضَّعِیفِ غَوْثٌ لِلْمَلْهُوفِ لَا یَهْتِكُ سِتْراً وَ لَا یَكْشِفُ سِرّاً كَثِیرُ الْبَلْوَى قَلِیلُ الشَّكْوَى إِنْ رَأَى خَیْراً ذَكَرَهُ وَ إِنْ عَایَنَ شَرّاً سَتَرَهُ یَسْتُرُ الْعَیْبَ وَ یَحْفَظُ الْغَیْبَ وَ یُقِیلُ الْعَثْرَةَ وَ یَغْفِرُ الزَّلَّةَ لَا یَطَّلِعُ عَلَى نُصْحٍ فَیَذَرَهُ وَ لَا یَدَعُ جِنْحَ حَیْفٍ فَیُصْلِحَهُ أَمِینٌ رَصِینٌ تَقِیٌّ نَقِیٌّ زَكِیٌّ رَضِیٌّ یَقْبَلُ الْعُذْرَ وَ یُجْمِلُ الذِّكْرَ وَ یُحْسِنُ بِالنَّاسِ الظَّنَّ وَ یَتَّهِمُ عَلَى الْعَیْبِ نَفْسَهُ یُحِبُّ فِى اللَّهِ بِفِقْهٍ وَ عِلْمٍ وَ یَقْطَعُ فِى اللَّهِ بِحَزْمٍ وَ عَزْمٍ لَا یَخْرَقُ بِهِ فَرَحٌ وَ لَا یَطِیشُ بِهِ مَرَحٌ مُذَكِّرٌ لِلْعَالِمِ مُعَلِّمٌ لِلْجَاهِلِ لَا یُتَوَقَّعُ لَهُ بَائِقَةٌ وَ لَا یُخَافُ لَهُ غَائِلَةٌ كُلُّ سَعْیٍ أَخْلَصُ عِنْدَهُ مِنْ سَعْیِهِ وَ كُلُّ نَفْسٍ أَصْلَحُ عِنْدَهُ مِنْ نَفْسِهِ عَالِمٌ بِعَیْبِهِ شَاغِلٌ بِغَمِّهِ لَا یَثِقُ بِغَیْرِ رَبِّهِ غَرِیبٌ وَحِیدٌ جَرِیدٌ حَزِینٌ یُحِبُّ فِى اللَّهِ وَ یُجَاهِدُ فِى اللَّهِ لِیَتَّبِعَ رِضَاهُ وَ لَا یَنْتَقِمُ لِنَفْسِهِ بِنَفْسِهِ وَ لَا یُوَالِى فِى سَخَطِ رَبِّهِ مُجَالِسٌ لِأَهْلِ الْفَقْرِ مُصَادِقٌ لِأَهْلِ الصِّدْقِ مُؤَازِرٌ لِأَهْلِ الْحَقِّ عَوْنٌ لِلْقَرِیبِ أَبٌ لِلْیَتِیمِ بَعْلٌ لِلْأَرْمَلَةِ حَفِیٌّ بِأَهْلِ الْمَسْكَنَةِ مَرْجُوٌّ لِكُلِّ كَرِیهَةٍ مَأْمُولٌ لِكُلِّ شِدَّةٍ هَشَّاشٌ بَشَّاشٌ لَا بِعَبَّاسٍ وَ لَا بِجَسَّاسٍ صَلِیبٌ كَظَّامٌ بَسَّامٌ دَقِیقُ النَّظَرِ عَظِیمُ الْحَذَرِ لَا یَجْهَلُ وَ إِنْ جُهِلَ عَلَیْهِ یَحْلُمُ لَا یَبْخَلُ وَ إِنْ بُخِلَ عَلَیْهِ صَبَرَ عَقَلَ فَاسْتَحْیَا قَنِعَ فَاسْتَغْنَى حَیَاؤُهُ یَعْلُو شَهْوَتَهُ وَ وُدُّهُ یَعْلُو حَسَدَهُ وَ عَفْوُهُ یَعْلُو حِقْدَهُ لَا یَنْطِقُ بِغَیْرِ صَوَابٍ وَ لَا یَلْبَسُ إِلَّا الِاقْتِصَادِ مَشْیُهُ التَّوَاضُعُ خَاضِعٌ لِرَبِّهِ بِطَاعَتِهِ رَاضٍ عَنْهُ فِى كُلِّ حَالَاتِهِ نِیَّتُهُ خَالِصَةٌ أَعْمَالُهُ لَیْسَ فِیهَا غِشٌّ وَ لَا خَدِیعَةٌ نَظَرُهُ عِبْرَةٌ سُكُوتُهُ فِكْرَةٌ وَ كَلَامُهُ حِكْمَةٌ مُنَاصِحاً مُتَبَاذِلًا مُتَوَاخِیاً نَاصِحٌ فِى السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ لَا یَهْجُرُ أَخَاهُ وَ لَا یَغْتَابُهُ وَ لَا یَمْكُرُ بِهِ وَ لَا یَأْسَفُ عَلَى مَا فَاتَهُ وَ لَا یَحْزَنُ عَلَى مَا أَصَابَهُ وَ لَا یَرْجُو مَا لَا یَجُوزُ لَهُ الرَّجَاءُ وَ لَا یَفْشَلُ فِى الشِّدَّةِ وَ لَا یَبْطَرُ فِى الرَّخَاءِ یَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ وَ الْعَقْلَ بِالصَّبْرِ تَرَاهُ بَعِیداً كَسَلُهُ دَائِماً نَشَاطُهُ قَرِیباً أَمَلُهُ قَلِیلًا زَلَلُهُ مُتَوَقِّعاً لِأَجَلِهِ خَاشِعاً قَلْبُهُ ذَاكِراً رَبَّهُ قَانِعَةً نَفْسُهُ مَنْفِیّاً جَهْلُهُ سَهْلًا أَمْرُهُ حَزِیناً لِذَنْبِهِ مَیِّتَةً شَهْوَتُهُ كَظُوماً غَیْظَهُ صَافِیاً خُلُقُهُ آمِناً مِنْهُ جَارُهُ ضَعِیفاً كِبْرُهُ قَانِعاً بِالَّذِى قُدِّرَ لَهُ مَتِیناً صَبْرُهُ مُحْكَماً أَمْرُهُ كَثِیراً ذِكْرُهُ یُخَالِطُ النَّاسَ لِیَعْلَمَ وَ یَصْمُتُ لِیَسْلَمَ وَ یَسْأَلُ لِیَفْهَمَ وَ یَتَّجِرُ لِیَغْنَمَ لَا یُنْصِتُ لِلْخَبَرِ لِیَفْجُرَ بِهِ وَ لَا یَتَكَلَّمُ لِیَتَجَبَّرَ بِهِ عَلَى مَنْ سِوَاهُ نَفْسُهُ مِنْهُ فِى عَنَاءٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِى رَاحَةٍ أَتْعَبَ نَفْسَهُ لاخِرَتِهِ فَأَرَاحَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ إِنْ بُغِیَ عَلَیْهِ صَبَرَ حَتَّى یَكُونَ اللَّهُ الَّذِی یَنْتَصِرُ لَهُ بُعْدُهُ مِمَّنْ تَبَاعَدَ مِنْهُ بُغْضٌ وَ نَزَاهَةٌ وَ دُنُوُّهُ مِمَّنْ دَنَا مِنْهُ لِینٌ وَ رَحْمَةٌ لَیْسَ تَبَاعُدُهُ تَكَبُّراً وَ لَا عَظَمَةً وَ لَا دُنُوُّهُ خَدِیعَةً وَ لَا خِلَابَةً بَلْ یَقْتَدِى بِمَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنْ أَهْلِ الْخَیْرِ فَهُوَ إِمَامٌ لِمَنْ بَعْدَهُ مِنْ أَهْلِ الْبِرِّ قَالَ فَصَاحَ هَمَّامٌ صَیْحَةً ثُمَّ وَقَعَ مَغْشِیّاً عَلَیْهِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ كُنْتُ أَخَافُهَا عَلَیْهِ وَ قَالَ هَكَذَا تَصْنَعُ الْمَوْعِظَةُ الْبَالِغَةُ بِأَهْلِهَا فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ فَمَا بَالُكَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ إِنَّ لِكُلٍّ أَجَلًا لَا یَعْدُوهُ وَ سَبَباً لَا یُجَاوِزُهُ فَمَهْلًا لَا تُعِدْ فَإِنَّمَا نَفَثَ عَلَى لِسَانِكَ شَیْطَانٌ
اصول كافى جلد3 صفحه: 321 روایة:1
امام صادق (ع) فرمود: مردیكه نامش همام و خداپرست و عابد و ریاضتكش بود، در برابر امیرالمؤمنین (ع) كه سخنرانى میفرمود برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! اوصاف مؤمن را براى ما آنطور بیان كن كه گویا در برابر چشم ماست و باو مینگریم، فرمود:
اى همام مؤمن همان انسان زیرك و باهوشى است كه شادیش بر چهره و اندوهش در دلش باشد، فراخ دلتر از همه چیز و متواضعتر از همه كس است، از هر نابودى گریزان و بسوى هر خوبى شتابانست كینه و حسد ندارد، بمردم نمیپرد و دشنام نمیدهد، عیبجو نیست و غیبت نمیكند، گردن فرازى را نمیخواهد و شهرت را ناپسند شمارد، اندوهش دراز و همتش بلند و خاموشیش بسیار است، با وقار است و متذكر، صابر است و شاكر از فكر خود غمناكست و از فقر خویش شادان، خوش خلق و نرم خو است، با وفا و كم آزار است، دروغزن و پرده در نیست.
اگر بخندد دهن ندرد، و اگر خشم كند سبكسرى نورزد، خنده اش بر لبها است و پرسشش براى دانستن و دوباره پرسیدنش براى فهمیدن، دانشش بسیار و بردباریش بزرگ و مهربانیش زیاد است، بخل نورزد و شتاب نكند، دلتنگى نكند و مستى ننماید، در قضاوت خلاف حق نگوید و در عملش بیراه نرود از سنگ خارا محكمتر است، و در كسب و كار از عسل شیرین تر، نه حریص است و نه بیتاب و نه خشن و نه پر مدعى و نه متكلف و نه پر كنجكاو (در امر دنیا) نزاع كردنش نیكو و مراجعه كردنش شرافتمندانه است، عادلست اگر خشم ورزد، ملایمست اگر چیزى خواهد، بى باك و پرده در و زورگو نیست، دوستیش صمیمانه و پیمانش محكم و در قرار داد با وفاست. مهربان و چسبان و بردبار و گمنام و كم زوائد است، از خداى عزوجل راضى و مخالف هواى نفس خویش است، بزیر دستش درشتى نكند و در آنچه باو مربوط نیست وارد نشود، یاور دین و حامى مؤمنین و پناه مسلمین است، ستایش مردم از او گوشش را ندرد (فریفتته اش نسازد) و طمع دلش را نخراشد، بازیهاى كودكانه حكمتش را نگرداند و مرد نادان بدانشش پى نبرد.
میگوید و بكار مى بندد، دانشمند است ودور اندیش، ناسزا نگوید و سبكى نكند. صله رحم كند و بر آنها گرانبار نشود، بخشش كند بدون اسراف، نیرنگباز و حیله گر نیست، پیگیر عیب كسى نباشد، و بر هیچكس ستم نكند، با مردم ملایمت دارد و (براى قضاء حوائج آنها) در روى زمین کوشش میکند یاور ناتوانست و دادرس بیچاره، پرده اى را ندرد و رازى را آشكار نسازد، گرفتاریش زیاد و شكایتش اندكست اگر خوبى بیند بیاد آورد، و اگر بدى بیند نهان كند، عیب را بپوشد و غیب نگهدار باشد (آبروى مردمرا در نبودنشان نگهدارد) از خطا درگذرد و از لغزش چشم پوشى كند، بنصیحتى آگاه نشود كه آنرا رها كند و هیچ كجرویرا اصلاح نگذارد، امین است و با وفا پرهیزكار و پاكدامن و بى عیب و پسندیده نسبت بمردم عذرپذیراست و از آنها به نیكى یاد میكند و حسن ظن دارد، و در نهان خود را (و خود را بعیب) متهم میكند.
از روى فهم و دانش براى خدا دوست شود، و با دوراندیشى و تصمیم براى خدا از مردم كناره گیرد، شادمانى نا بخردش نسازد و خوشحالى بسیار عقلش را نبرد. یادآور دانا باشد و معلم نادان، كسى از او انتظار شر ندارد و از بلایش نترسد (زیرا شر و بلا بكسى نرساند) كار و كوشش هر كسى را از خود خالص تر داند،و نفس هر كس را از نفس خود صالحتر شناسد، عیب خود را میداند و گرفتار غم خویش است، جز بپروردگارش بچیزى اعتماد نكند، غریب و یكتا (و اندوهگین) است، براى خدا دوستى كند و در راه خدا جهاد نماید تا از خشنودى او پیروى كرده باشد، خودش بخاطر خویش انتقام نگیرد (بلكه انتقام را بخدا واگذارد) و در مورد خشم پروردگارش دوستى نكند، با فقرا بنشیند و با راستان راست باشد و اهل حق را یارى كند، یاور خویشاوندان و پدر یتیم و شوهر بیوه زنان، و مهربان بمستمندان، در گرفتاریها آرزوى او كشند و در سختیها باو امیدوارند، با نشاطست و خوشرو، نه عیبجو و ترش رو، محكم است و فرو خورنده خشم، خندان لب است و دقیق نظر و بسیار پرهیز، (نادانى نكند و در برابر نادانى دیگران بردبارى ورزد) بخل نكند و در برابر بخل دیگر صبر كند، تعقل كند تا شرم ورزد، و قناعت كند تا بى نیاز گردد.
شرمش بر شهوتش برترى دارد، و دوستیش بر حسدش و گذشتش بر كینه اش، جز سخن درست نگوید و جز لباس اقتصاد نپوشد، با تواضع راه رود، و در اطاعت پروردگارش خاضع باشد، در همه احوال از خدا راضى است. نیتش خالص است و اعمالش بى غش و نیرنگ بازى، نگاهش عبرتست و سكوتش فكرت و سخنش حكمت، خیرخواه و بخشنده و برادر است، در نهان و آشكار نصیحت كند، از برادرش دورى نكند و غیبت ننماید و با او مكر نورزد، بر آنچه از دستش رفته افسوس نخورد، و بر مصیبتى كه باو رسیده اندوهگین نشود، توقع بیجا نداشته باشد، و هنگام سختى سست نشود، در زمان خوشى مست نگردد، بردبارى را با دانش آمیزد و عقل را با صبر، تنبلى را از او دور بینى و نشاطش را پیوسته، آرزویش نزدیك و لغزشش كم است، منتظر مرگست و دلش خاشع، بیاد خداست و نفسش قانع و جهلش زدوده و كارش آسان، براى گناهش غمگین است و شهوتش مرده و خشمش فرو خورده، و خلقش ناآلوده، همسایه اش از او آسوده است و بر سر خودپسندى نیست، بآنچه برایش مقدر شده قانع است، بردباریش متین و كارش محكم و تذكرش بسیار است.
با مردم در آمیزد كه دانا شود و سكوت كند كه سالم ماند و بپرسد كه بفهمد و تجارت كند كه سود برد، گوش دادنش بسخن خوب براى بالیدن بدیگران نیست (پست حساس را نپذیرد كه آنرا وسیله گناه و زشت كارى سازد) و سخن گفتنش براى زور گوئى بدیگران نیست خودش از خویش در زحمت است و مردم از او در راحت، خودش را براى آخرتش بزحمت افكنده و مردم را (شر و آزار) خود راحت ساخته، اگر بر او ستمى شود صبر كند تا خدا برایش انتقام گیرد، دوریش از هر كه دورى میكند بغض و كناره گیرى از آلودگى است، و نزدیكیش بهر كه نزدیك میشود، ملایمت و مهربانى است، دوریش براى خودپسندى و بزرگ فروشى نیست، و نزدیكیش براى فریب و نیرنگ نباشد، بلكه از پیشینیان اهل خیر پیروى كند، و خود پیشواى نیكان پس از خود باشد.
راوى گوید: همام فریادى كشید و بى هوش بیفتاد، امیرالمومنین (ع) فرمود: همانا بخدا من از بى تابى او ترسان بودم. سپس فرمود: اندرزهاى رسا با اهل اندرز چنین میكند.
شخصى عرض كرد: پس شما را چه شده؟ (كه فریاد نكشى و بیهوش نشوى) فرمود: هر كسى را اجلى است كه از آن نگذرد و سببی است كه از آن تجاوز نكند،آرام باش و دیگر مگو كه شیطانى این سخن را بزبانت دمید.
شرح : این روایت با اختلاف بسیارى در نهج البلاغه ذكر شده و در آخر روایت جمله اى است كه مردن همام را نیز متضمن است، ولى در آنجا سؤال همام از اوصاف متقین است پس ممكن است سؤال از صفات مؤمنین و متقین بوده و در برخى روایات تنها صفات مؤمنین و در برخى خصوص صفات متقین ذكر شده است.
و امام آنچه شخص معترض در آخر روایت گفت، ممكن است مقصودش این باشد كه این موعظه و اندرزهاى بلیغ چرا در خود شما اثر نكرد و بیهوش نشدى یا آنكه چرا این موعظه را به همام فرمودى با آنكه نسبت به او ترسان بودى.
و اما جواب از اشكال اول این است كه: با وجود آنكه آنچه را حضرت جواب فرمود درست و مطابق با واقع و قانع كننده معترض بود ولى در عین حال سبب بعیدى بود كه براى بیهوشى یا مرگ همام بیان فرمود، و سبب قریبش این است كه: نفوس بشر را استعدادات و حوصله هاى مختلف است و اولیاء خدا مخصوصاً امیرالمؤمنین (ع) در حد اعلاى آن قرار گرفته اند، پیداست كه نیروى نفس قدسى على (ع) در برابر واردات الهیه تحمل بسیاردارد، و با ریاضت و تمرین بدرجه وقار و طمأنینه رسیده است، علاوه بر آنكه امام (ع) این صفات را كه براى مؤمنین بیان فرمود، بحد اعلا از بركت فیض خدایتعالى در خود مى بیند، از این رو از فقدان آنها متأثر و متألم نمیشود، بخلاف همام كه اولا ضعف نفس و كمى حوصله دارد. ثانیاً فقدان این صفات در او موجب اندوه و افسوس كشنده میشود.
و اما جواب از اعتراض دوم اینستكه: امام على علیه السلام بى تابی او را بحد بیهوشى و مرگ یقین نداشت و یا آنكه براى هر كسى اجل و مرگ مقدریست و امام على (ع) مرگ او را باین سبب میدانست و طبق قضاء و قدر الهى رفتار كرد، پس نظیر كشتن جوان در داستان خضر و موسى علیهماالسلام است كه قرآن كریم بیان میكند.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ یَنْبَغِى لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَكُونَ فِیهِ ثَمَانُ خِصَالٍ وَقُورٌ عِنْدَ الْهَزَاهِزِ صَبُورٌ عِنْدَ الْبَلَاءِ شَكُورٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ قَانِعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ لَا یَظْلِمُ الْأَعْدَاءَ وَ لَا یَتَحَامَلُ لِلْأَصْدِقَاءِ بَدَنُهُ مِنْهُ فِى تَعَبٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِى رَاحَةٍ إِنَّ الْعِلْمَ خَلِیلُ الْمُؤْمِنِ وَ الْحِلْمَ وَزِیرُهُ وَ الصَّبْرَ أَمِیرُ جُنُودِهِ وَ الرِّفْقَ أَخُوهُ وَ اللِّینَ وَالِدُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 325 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن را سزاوار است كه داراى هشت صفت باشد: 1- در گرفتاریهاى سخت باوقار و سنگین باشد (خود را نبازد)
2- هنگام بلا شكیبا باشد. 3- در نعمت و آسایش سپاس گزار باشد.
4- بآنچه خدا روزیش كرده قانع باشد. 5- بدشمنان ستم نكند. 6- بخاطر دوستان مرتكب گناه نشود (كارى را كه نتواند بگردن نگیرد) 7- تنش از او در زحمت باشد. 8- مردم از او در آسایش باشند.
همانا دانش دوست مؤمن است و خویشتن دارى وزیر او، و شكیبائى سرلشكرش، و رفق برادر و لین پدرش.
توضیح - مجلسى علیه الرحمه راجع بفرق میان رفق و لین اقوالى بر سبیل احتمال بیان میكند كه استنباطش از كتب لغت مشكل است. آنچه از لغت استفاده مى شود رفق ضد خرق و لین ضد خشونت است و خرق بمعنى عجله در كار و ضعف و تدبیر است، پس رفق بمعنى تأنى و حسن تدبیر و لین بمعنى ملایمت نمودن و خشونت نكردن است.
3- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ الْمُؤْمِنُ یَصْمُتُ لِیَسْلَمَ وَ یَنْطِقُ لِیَغْنَمَ لَا یُحَدِّثُ أَمَانَتَهُ الْأَصْدِقَاءَ وَ لَا یَكْتُمُ شَهَادَتَهُ مِنَ الْبُعَدَاءِ وَ لَا یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الْخَیْرِ رِیَاءً وَ لَا یَتْرُكُهُ حَیَاءً إِنْ زُكِّیَ خَافَ مِمَّا یَقُولُونَ وَ یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِمَا لَا یَعْلَمُونَ لَا یَغُرُّهُ قَوْلُ مَنْ جَهِلَهُ وَ یَخَافُ إِحْصَاءَ مَا عَمِلَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 326 روایة:3
على بن الحسین علیهما السلام فرمود: مؤمن سكوت میكند تا سالم ماند، و سخن میگوید تا سود برد، سپرده و راز خود را بدوستانش نمیگوید (تا چه رسد بدشمنان) و گواهى بحق را از بیگانگان دریغ ندارد (تا چه رسد بآشنایان) هیچ كار خیرى را از روى ریا نكند و از روى شرم و حیا ترك ننماید اگر او را بستایند از گفته آنها هراس كند (كه مبادا نزد خدا چنان نباشد) و از آنچه ستایندگان ندانند (از عیبهاى نهانش) از خدا آمرزش خواهد، سخن كسیكه او را نشناخته (میستاید) فریبش ندهد و از شمردن گناهى كه مرتكب شده (و نزد خدا محفوظست) بترسد.
4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ مَنْ رَوَاهُ رَفَعَهُ إِلَى أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمُؤْمِنُ لَهُ قُوَّةٌ فِى دِینٍ وَ حَزْمٌ فِى لِینٍ وَ إِیمَانٌ فِى یَقِینٍ وَ حِرْصٌ فِى فِقْهٍ وَ نَشَاطٌ فِى هُدًى وَ بِرٌّ فِى اسْتِقَامَةٍ وَ عِلْمٌ فِى حِلْمٍ وَ كَیْسٌ فِى رِفْقٍ وَ سَخَاءٌ فِى حَقٍّ وَ قَصْدٌ فِى غِنًى وَ تَجَمُّلٌ فِى فَاقَةٍ وَ عَفْوٌ فِى قُدْرَةٍ وَ طَاعَةٌ لِلَّهِ فِى نَصِیحَةٍ وَ انْتِهَاءٌ فِى شَهْوَةٍ وَ وَرَعٌ فِى رَغْبَةٍ وَ حِرْصٌ فِى جِهَادٍ وَ صَلَاةٌ فِى شُغُلٍ وَ صَبْرٌ فِى شِدَّةٍ وَ فِى الْهَزَاهِزِ وَقُورٌ وَ فِى الْمَكَارِهِ صَبُورٌ وَ فِى الرَّخَاءِ شَكُورٌ وَ لَا یَغْتَابُ وَ لَا یَتَكَبَّرُ وَ لَا یَقْطَعُ الرَّحِمَ وَ لَیْسَ بِوَاهِنٍ وَ لَا فَظٍّ وَ لَا غَلِیظٍ وَ لَا یَسْبِقُهُ بَصَرُهُ وَ لَا یَفْضَحُهُ بَطْنُهُ وَ لَا یَغْلِبُهُ فَرْجُهُ وَ لَا یَحْسُدُ النَّاسَ یُعَیَّرُ وَ لَا یُعِیِّرُ وَ لَا یُسْرِفُ یَنْصُرُ الْمَظْلُومَ وَ یَرْحَمُ الْمِسْكِینَ نَفْسُهُ مِنْهُ فِى عَنَاءٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِى رَاحَةٍ لَا یَرْغَبُ فِى عِزِّ الدُّنْیَا وَ لَا یَجْزَعُ مِنْ ذُلِّهَا لِلنَّاسِ هَمٌّ قَدْ أَقْبَلُوا عَلَیْهِ وَ لَهُ هَمٌّ قَدْ شَغَلَهُ لَا یُرَى فِى حُكْمِهِ نَقْصٌ وَ لَا فِى رَأْیِهِ وَهْنٌ وَ لَا فِى دِینِهِ ضَیَاعٌ یُرْشِدُ مَنِ اسْتَشَارَهُ وَ یُسَاعِدُ مَنْ سَاعَدَهُ وَ یَكِیعُ عَنِ الْخَنَا وَ الْجَهْلِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 326 روایة:4
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن در امر دین نیرومند است و با وجود نرمى دوراندیشى دارد (در نرمیش دوراندیش است) و ایمانش با یقین است و براى تحصیل فقه حریص، در هدایت جوئى با نشاط و با وجود ثبات و پایدارى نیكوكار است، خویشتن داریش با علم است و با ملایمت زیركى دارد، سخاوتش در راه حق است و در زمان توانگرى اقتصاد را از دست ندهد، و در زمان نادارى خوش ظاهر و با آرایش باشد و در زمان قدرت گذشت دارد و با وجود خیر خواهى مردم اطاعت خدا كند، و در حال شهوت باز ایستد و در زمان رغبت پرهیزگارى كند و در امر جهاد حریص است و در گرفتارى نماز خواند و در سختى شكیبا باشد و در پیش آمدهاى سنگین باوقار است و در ناگواریها بردبار و در آسایش و نعمت سپاس گزار.
پشت سر مردم بد نگوید و تكبر نورزد و قطع رحم ننماید، نه سست است و نه خشن و سنگدل دیده اش بر او پیشى نگیرد (فكر نكرده بجائى ننگرد) و شكمش او را رسوا نكند، و آلت شهوتش بر او چیره نشود (كه بزنا و لواط افتد) بر مردم حسد نبرد، سرزنشش كنند و او سرزنش نكند، اسراف نورزد مظلوم را یارى كند و بر مستمند ترحم نماید، خودش از خویش در رنج است و مردم از او در آسایش، در عزت دنیا رغبت نكند و از ذلتش بیتابى ننماید، مردم مهمى دارند كه بآن رو آورده و او را مهمى است كه گرفتار كرده (مردم بفكر دنیا و او مشعول آخرتست) در قضاوتش نقصى دیده نشود و در رأیش سستى نباش و در دینش تباهى و گمشده نیست، مشورت كننده را رهبرى كند و كمك كننده (كمك خواه) را كمك نماید، و از هرزه گوئى و نادانى بگریزد.
شرح : حرف «فى» در 18 جمله اول روایت در بعضى ظرف لغو و در بعضى ظرف مستقر است چنانكه ترجمه نمودیم و ممكن است نسبت بهمه ظرف لغو باشد، چنانكه در جمله دوم هر دو احتمال را نوشتیم.
(2275)5- عَنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ مَرَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع بِمَجْلِسٍ مِنْ قُرَیْشٍ فَإِذَا هُوَ بِقَوْمٍ بِیضٍ ثِیَابُهُمْ صَافِیَةٍ أَلْوَانُهُمْ كَثِیرٍ ضِحْكُهُمْ یُشِیرُونَ بِأَصَابِعِهِمْ إِلَى مَنْ یَمُرُّ بِهِمْ ثُمَّ مَرَّ بِمَجْلِسٍ لِلْأَوْسِ وَ الْخَزْرَجِ فَإِذَا قَوْمٌ بُلِیَتْ مِنْهُمُ الْأَبْدَانُ وَ دَقَّتْ مِنْهُمُ الرِّقَابُ وَ اصْفَرَّتْ مِنْهُمُ الْأَلْوَانُ وَ قَدْ تَوَاضَعُوا بِالْكَلَامِ فَتَعَجَّبَ عَلِیٌّ ع مِنْ ذَلِكَ وَ دَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی إِنِّی مَرَرْتُ بِمَجْلِسٍ لالِ فُلَانٍ ثُمَّ وَصَفَهُمْ وَ مَرَرْتُ بِمَجْلِسٍ لِلْأَوْسِ وَ الْخَزْرَجِ فَوَصَفَهُمْ ثُمَّ قَالَ وَ جَمِیعٌ مُؤْمِنُونَ فَأَخْبِرْنِى یَا رَسُولَ اللَّهِ بِصِفَةِ الْمُؤْمِنِ فَنَكَسَ رَسُولُ اللَّهِ ص ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ عِشْرُونَ خَصْلَةً فِى الْمُؤْمِنِ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ فِیهِ لَمْ یَكْمُلْ إِیمَانُهُ إِنَّ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِینَ یَا عَلِیُّ الْحَاضِرُونَ الصَّلَاةَ وَ الْمُسَارِعُونَ إِلَى الزَّكَاةِ وَ الْمُطْعِمُونَ الْمِسْكِینَ الْمَاسِحُونَ رَأْسَ الْیَتِیمِ الْمُطَهِّرُونَ أَطْمَارَهُمْ الْمُتَّزِرُونَ عَلَى أَوْسَاطِهِمُ الَّذِینَ إِنْ حَدَّثُوا لَمْ یَكْذِبُوا وَ إِذَا وَعَدُوا لَمْ یُخْلِفُوا وَ إِذَا ائْتُمِنُوا لَمْ یَخُونُوا وَ إِذَا تَكَلَّمُوا صَدَقُوا رُهْبَانٌ بِاللَّیْلِ أُسُدٌ بِالنَّهَارِ صَائِمُونَ النَّهَارَ قَائِمُونَ اللَّیْلَ لَا یُؤْذُونَ جَاراً وَ لَا یَتَأَذَّى بِهِمْ جَارٌ الَّذِینَ مَشْیُهُمْ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنٌ وَ خُطَاهُمْ إِلَى بُیُوتِ الْأَرَامِلِ وَ عَلَى أَثَرِ الْجَنَائِزِ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاكُمْ مِنَ الْمُتَّقِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 327 روایة:5
امیرالمؤمنین (ع) به انجمنى از مردم قریش گذشت كه جامه هاى سفید پوشیده بودند و رنگ صافى داشتند و بسیار مى خندیدند و بهر كه از آنجا مى گذشت با انگشت اشاره مى كردند، سپس بانجمن اوس و خزرج گذشت و آنها را دید با پیكر فرسوده و گردن باریك و رنگ زرد، كه با فروتنى سخن مى گفتند.
على علیه السلام از این دو انجمن در شگفت شد و خدمت رسولخدا (ص) آمد و گفت: پدر و مادرم بقربانت، من بانجمن آل فلان گذشتم - و حال آنها را بیان كرد - و بمجلس اوس و خزرج گذشتم - و حال آنها را گفت - سپس عرضكرد: و همه آنها مؤمنند، اى رسول خدا صفت مؤمن را برایم بازگو، رسول خداست صلى الله علیه و آله اندكى سر به زیر انداخت و سپس سر بلند كرد و فرمود: بیست خصلت در مؤمن است كه اگر نداشته باشد ایمانش كامل نیست. از اخلاق مؤمنان است كه: 1 - در نماز جماعت حاضرند 2 - در پرداخت زكاة شتابان 3 - مستمندان را اطعام كنند 4 - بر سر یتیم دست نوازش كشند 5 - لباسهاى خود را پاكیزه دارند 6 - بند جامه را بكمر بندند (تا ستر عورت شود و به زمین نكشد). 7 - اگر خبر دهند دروغ نگویند 8 - اگر وعده كنند خلف ننمایند. 9 - چون امانت گیرند خیانت نكنند. 10 - چون سخن گویند راست گویند 11 - در شب عابدند 12 - در روز شیر دلیرند 13 - روزها روزه دارند. 14 - شبها (براى عبادت) بپا خیزند. 15 - همسایه را نیازارند. 16 - همسایه از آنها آزار نبیند (اگر چه بوسیله بچه و خادم آنها باشد). 17 - بر زمین با آرامش گام بردارند. 18 - به خانه هاى بیوه زنان (به منظور كمك و مساعدت) رهسپارند. 19 - تشییع جنازه كنند. 20 - خدا ما و شما را از جمله متقین قرار دهد (كنایه از اینكه صفت بیستم آنها تقوى است).
6- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ سَرَّتْهُ حَسَنَتُهُ وَ سَاءَتْهُ سَیِّئَتُهُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ
اصول كافى جلد3 صفحه: 329 روایة:6
امام صادق (ع) فرمود: هر كه از نیكى خود شادمان و از بدى خویش بد حال گردد، او مؤمن است.
7- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ زَعْلَانَ عَنْ أَبِى إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ الْعَبْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ شِیعَتُنَا هُمُ الشَّاحِبُونَ الذَّابِلُونَ النَّاحِلُونَ الَّذِینَ إِذَا جَنَّهُمُ اللَّیْلُ اسْتَقْبَلُوهُ بِحُزْنٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 329 روایة:7
امام صادق (ع) فرمود: شیعیان ما همان رنگ پریدگان (از خوف خدا) خشك لبان (از روزه) لاغرانند كه چون شب فرا رسد با اندوه از آن استقبال كنند (زیرا در غم انجام وظیفه پروردگار باشند.)
8- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ الْیَمَانِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ شِیعَتُنَا أَهْلُ الْهُدَى وَ أَهْلُ التُّقَى وَ أَهْلُ الْخَیْرِ وَ أَهْلُ الْإِیمَانِ وَ أَهْلُ الْفَتْحِ وَ الظَّفَرِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 329 روایة:8
امام صادق (ع) فرمود: شیعیان ما اهل هدایت و اهل تقوى و اهل خیر و اهل ایمان و اهل فتح و ظفر مى باشند (درهاى رحمت خدا بروى آنها گشوده و بكمال سعادت خود رسیده اند).
9- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مَنْصُورٍ بُزُرْجَ عَنْ مُفَضَّلٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِیَّاكَ وَ السَّفِلَةَ فَإِنَّمَا شِیعَةُ عَلِیٍّ مَنْ عَفَّ بَطْنُهُ وَ فَرْجُهُ وَ اشْتَدَّ جِهَادُهُ وَ عَمِلَ لِخَالِقِهِ وَ رَجَا ثَوَابَهُ وَ خَافَ عِقَابَهُ فَإِذَا رَأَیْتَ أُولَئِكَ فَأُولَئِكَ شِیعَةُ جَعْفَرٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 329 روایة:9
امام صادق (ع) فرمود: از مردم پست دورى كن، همانا شیعه على كسى است كه عفت شكم و فرج داشته باشد (آنها را از حرام و مشتبه نگهدارد) و سخت بكوشد و جهاد كند، و براى خالقش عمل كند، و بثواب او امیدوار باشد، و از عقابش بترسد، اگر این گونه مردم را دیدى، آنها شیعه جعفرند.
(2280)10- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ شِیعَةَ عَلِیٍّ كَانُوا خُمُصَ الْبُطُونِ ذُبُلَ الشِّفَاهِ أَهْلَ رَأْفَةٍ وَ عِلْمٍ وَ حِلْمٍ یُعْرَفُونَ بِالرَّهْبَانِیَّةِ فَأَعِینُوا عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ بِالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 329 روایة:10
امام صادق (ع) فرمود: شیعیان على لاغر شكم و خشك لب بودند و اهل مهر و دانش و بردبارى كه به عبادت معروف بودند، پس با وجود دوستى و ولایتى كه دارید (براى كفاره گناهانى كه مرتكب شده اید) با پرهیزكارى و كوشش كمك كنید (و خود را از عذاب براهانید).
11- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّمَا الْمُؤْمِنُ الَّذِى إِذَا غَضِبَ لَمْ یُخْرِجْهُ غَضَبُهُ مِنْ حَقٍّ وَ إِذَا رَضِیَ لَمْ یُدْخِلْهُ رِضَاهُ فِی بَاطِلٍ وَ إِذَا قَدَرَ لَمْ یَأْخُذْ أَكْثَرَ مِمَّا لَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 330 روایة:11
امام صادق (ع) فرمود: همانا مؤمن كسى است كه چون خشم كند، از حق نگذرد و چون راضى و خشنود گردد، در باطل قدم ننهد و چون قدرت یابد، بیشتر از حق خود نگیرد.
12- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع یَا سُلَیْمَانُ أَ تَدْرِى مَنِ الْمُسْلِمُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَنْتَ أَعْلَمُ قَالَ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ یَدِهِ ثُمَّ قَالَ وَ تَدْرِى مَنِ الْمُؤْمِنُ قَالَ قُلْتُ أَنْتَ أَعْلَمُ قَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ مَنِ ائْتَمَنَهُ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ الْمُسْلِمُ حَرَامٌ عَلَى الْمُسْلِمِ أَنْ یَظْلِمَهُ أَوْ یَخْذُلَهُ أَوْ یَدْفَعَهُ دَفْعَةً تُعَنِّتُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 330 روایة:12
سلیمان بن خالد گوید: امام صادق (ع) فرمود: اى سلیمان مى دانى مسلمان كیست؟ عرض كردم قربانت شما بهتر مى دانى، فرمود: مسلمان كسى است كه مسلمانان از زبان و دست او سالم باشند، سپس فرمود: مى دانى مؤمن كیست؟ عرض كردم: شما داناترید، فرمود مؤمن كسى است كه مسلمانان او را بر مال و جان خود امین سازند، و بر مسلمان حرامست كه نسبت به مسلمان دیگر ستم كند یا او را واگذارد یا او را براند (در پرداخت طلبش چندان مسامحه كند) كه او را به رنج اندازد.
13- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِى أَیُّوبَ عَنْ أَبِى عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُ الَّذِى إِذَا رَضِیَ لَمْ یُدْخِلْهُ رِضَاهُ فِی إِثْمٍ وَ لَا بَاطِلٍ وَ إِذَا سَخِطَ لَمْ یُخْرِجْهُ سَخَطُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ وَ الَّذِى إِذَا قَدَرَ لَمْ تُخْرِجْهُ قُدْرَتُهُ إِلَى التَّعَدِّى إِلَى مَا لَیْسَ لَهُ بِحَقٍّ
اصول كافى جلد3 صفحه: 330 روایة:13
امام باقر علیه السلام فرمود: همانا مؤمن كسى است كه چون راضى و خرسند باشد رضایتش او را به گناه و باطلى وارد نكند و چون ناراضى شود از سخن حق خارجش نكند، و كسى است كه چون قدرت یابد، قدرتش او را به آنچه حق ندارد نكشاند.
14- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِى الْبَخْتَرِیِّ رَفَعَهُ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ هَیِّنُونَ لَیِّنُونَ كَالْجَمَلِ الْأَنِفِ إِذَا قِیدَ انْقَادَ وَ إِنْ أُنِیخَ عَلَى صَخْرَةٍ اسْتَنَاخَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 330 روایة:14
امام علیه السلام فرمود: مؤمنان با وقار و آرامشند، مانند شتر نرى كه مهار در بینى دارد، چون او را بكشند، به راه افتد، و اگر بر صخره اى بخوابانند، بخوابد (كنایه از اینكه در امور شرعى رام و منقاد است و سركشى و امتنا ندارد، اگر چه ذاتاً شتر نر است و نیرومند، ولى نیروى ایمان او را از سرپیچى جلوگیر است).
(2285)15- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ ثَلَاثَةٌ مِنْ عَلَامَاتِ الْمُؤْمِنِ الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَ مَنْ یُحِبُّ وَ مَنْ یَكْرَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 331 روایة:15
امام صادق (ع) فرمود: سه چیز از علائم مؤمن است: علم به خدا و هر كه را خدا دوست دارد و هر كه را دوست ندارد.
شرح : مقصود از علم خدا شناختن خدا و صفات كمال اوست و مراد به شناختن دوستان خدا، شناختن پیغمبر و ائمه و پیروان ایشان است و دسته دیگر كفار و منافقینند.
16- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمُؤْمِنُ كَمِثْلِ شَجَرَةٍ لَا یَتَحَاتُّ وَرَقُهَا فِى شِتَاءٍ وَ لَا صَیْفٍ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا هِیَ قَالَ النَّخْلَةُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 331 روایة:16
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: مؤمن مانند درختى است كه برگش در زمستان و تابستان نریزد: گفتند: گفتند یا رسول الله آن چه درختى است؟ فرمود: درخت خرما.
شرح : تشبیه مؤمن به درخت خرما از نظر منافع بسیار و سایه پیوسته و لذت میوه آن است كه در درختهاى دیگر نیست.
17- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ أَبِى إِبْرَاهِیمَ الْأَعْجَمِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمُؤْمِنُ حَلِیمٌ لَا یَجْهَلُ وَ إِنْ جُهِلَ عَلَیْهِ یَحْلُمُ وَ لَا یَظْلِمُ وَ إِنْ ظُلِمَ غَفَرَ وَ لَا یَبْخَلُ وَ إِنْ بُخِلَ عَلَیْهِ صَبَرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 331 روایة:17
امام صادق علیه السلام فرمود: مؤمن بردبارى است كه نادانى نورزد و اگر نسبت به او نادانى ورزند بردبارى كند، و ستم نكند و اگر به او ستم كنند ببخشد، و بخل نورزد و اگر نسبت به او بخل ورزند صبر كند.
18-عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُنْذِرِ بْنِ جَیْفَرٍ عَنْ آدَمَ أَبِى الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمُؤْمِنُ مَنْ طَابَ مَكْسَبُهُ وَ حَسُنَتْ خَلِیقَتُهُ وَ صَحَّتْ سَرِیرَتُهُ وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ كَلَامِهِ وَ كَفَى النَّاسَ شَرَّهُ وَ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 331 روایة:18
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن كسى است كه كسبش حلال و اخلاقش نیكو و باطنش سالم باشد، و زیادى مالش را انفاق كند و زیادى سخنش را نگهدارد و مردم از شرش محفوظ باشند و از خود به آنها انصاف دهد (حق را بگوید اگر چه به زیان خود و نفع مردم باشد).
19- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی كَهْمَسٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَ لَا أُنَبِّئُكُمْ بِالْمُؤْمِنِ مَنِ ائْتَمَنَهُ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ أَ لَا أُنَبِّئُكُمْ بِالْمُسْلِمِ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ یَدِهِ وَ الْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ السَّیِّئَاتِ وَ تَرَكَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُؤْمِنُ حَرَامٌ عَلَى الْمُؤْمِنِ أَنْ یَظْلِمَهُ أَوْ یَخْذُلَهُ أَوْ یَغْتَابَهُ أَوْ یَدْفَعَهُ دَفْعَةً
اصول كافى جلد3 صفحه: 331 روایة:19
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: مؤمن را به شما معرفى نكنم؟ مؤمن كسى است كه مؤمنین او را به جان و مال خود امین دانند، مسلمان را براى شما معرفى نكنم؟ او كسى است كه مسلمانها از زبان و دستش سالم باشند، و مهاجر كسى است كه بدیها را كنار گذارد و حرام خدا را ترك كند. و بر مؤمن حرام است كه نسبت به مؤمن ستم كند یا او را واگذارد یا پشت سرش بدگوئى كند یا او را از خود براند.
(2290)20- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِى أَیُّوبَ الْعَطَّارِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّمَا شِیعَةُ عَلِیٍّ الْحُلَمَاءُ الْعُلَمَاءُ الذُّبُلُ الشِّفَاهِ تُعْرَفُ الرَّهْبَانِیَّةُ عَلَى وُجُوهِهِمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 332 روایة:20
امام باقر علیه السلام فرمود: شیعیان على تنها همان بردباران دانشمندان خشكیده لبند كه رهبانیت و ترك دنیا بر رخسارشان هویدا است.
21- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ صَلَّى أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع بِالنَّاسِ الصُّبْحَ بِالْعِرَاقِ فَلَمَّا انْصَرَفَ وَعَظَهُمْ فَبَكَى وَ أَبْكَاهُمْ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ عَهِدْتُ أَقْوَاماً عَلَى عَهْدِ خَلِیلِى رَسُولِ اللَّهِ ص وَ إِنَّهُمْ لَیُصْبِحُونَ وَ یُمْسُونَ شُعْثاً غُبْراً خُمُصاً بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ كَرُكَبِ الْمِعْزَى یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیَاماً یُرَاوِحُونَ بَیْنَ أَقْدَامِهِمْ وَ جِبَاهِهِمْ یُنَاجُونَ رَبَّهُمْ وَ یَسْأَلُونَهُ فَكَاكَ رِقَابِهِمْ مِنَ النَّارِ وَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیْتُهُمْ مَعَ هَذَا وَ هُمْ خَائِفُونَ مُشْفِقُونَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 332 روایة:21
امام باقر علیه السلام فرمود: امیرالمؤمنین علیه السلام نماز صبح را در عراق به جماعت گذارد چون رو برگردانید مردم را موعظه فرمود و از خوف خدا گریست و آنها را نیز گریانید سپس فرمود: هان به خدا در زمان دوست صمیمیم پیغمبر صلى الله علیه و آله مردمى را مى شناختم كه در بامداد و شام ژولیده و گردالود و گرسنه بودند پیشانى آنها (در اثر سجده) مانند زانوى بز بود براى پروردگار خود با سجود و قیام شب را مى گذرانیدند، گاهى روى پا ایستاده و گاهى پیشانى به زمین مى گذاشتند با پروردگار خود مناجات نموده و آزادى خویش را از آتش دوزخ طلب مى كردند، بخدا آنها را با این حال دیدم كه ترسان و نگران بودند.
22- عَنْهُ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ صَلَّى أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع الْفَجْرَ ثُمَّ لَمْ یَزَلْ فِى مَوْضِعِهِ حَتَّى صَارَتِ الشَّمْسُ عَلَى قِیدِ رُمْحٍ وَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ بِوَجْهِهِ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَقَدْ أَدْرَكْتُ أَقْوَاماً یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیَاماً یُخَالِفُونَ بَیْنَ جِبَاهِهِمْ وَ رُكَبِهِمْ كَانَ زَفِیرُ النَّارِ فِى آذَانِهِمْ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ عِنْدَهُمْ مَادُوا كَمَا یَمِیدُ الشَّجَرُ كَأَنَّمَا الْقَوْمُ بَاتُوا غَافِلِینَ قَالَ ثُمَّ قَامَ فَمَا رُئِیَ ضَاحِكاً حَتَّى قُبِضَ ص
اصول كافى جلد3 صفحه: 332 روایة:22
على بن الحسین علیهماالسلام فرمود: امیرالمؤمنین نماز صبح را گذارد و بر جاى خود بود تا خورشید یك نیزه بر آمد آنگاه رو به مردم كرد و فرمود: بخدا من مردمى را دیده ام كه شب را با سجده و قیام براى پروردگار خود بسر مى بردند گاهى پیشانى و گاهى زانو بر زمین مى گذاشتند گویا نعره دم بر آوردن آتش دوزخ در گوش آنها بود، چون خدا نزد آنها یاد مى شد مانند درخت (در برابر تند باد) مى لرزیدند، گویا این مردم (شما و معاصرین شما) در خواب غفلت فرو رفته اند سپس برخاست و تا وفات كرد او را خندان ندیدند.
23- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ أَصْحَابِى فَانْظُرْ إِلَى مَنِ اشْتَدَّ وَرَعُهُ وَ خَافَ خَالِقَهُ وَ رَجَا ثَوَابَهُ وَ إِذَا رَأَیْتَ هَؤُلَاءِ فَهَؤُلَاءِ أَصْحَابِى
اصول كافى جلد3 صفحه: 333 روایة:23
مفضل مى گوید: امام صادق (ع) فرمود: اگر خواهى اصحاب مرا بشناسى بنگر به كسى كه پرهیزكاریش بسیار باشد و از خالق خود بترسد و به ثواب او امیدوار باشد هرگاه این مردم را دیدى، اینها اصحاب منند.
24- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع شِیعَتُنَا الْمُتَبَاذِلُونَ فِى وَلَایَتِنَا الْمُتَحَابُّونَ فِى مَوَدَّتِنَا الْمُتَزَاوِرُونَ فِى إِحْیَاءِ أَمْرِنَا الَّذِینَ إِنْ غَضِبُوا لَمْ یَظْلِمُوا وَ إِنْ رَضُوا لَمْ یُسْرِفُوا بَرَكَةٌ عَلَى مَنْ جَاوَرُوا سِلْمٌ لِمَنْ خَالَطُوا
اصول كافى جلد3 صفحه: 333 روایة:24
امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: شیعیان ما كسانى باشند كه براى ولایت ما بیكدیگر بخشش كنند و در راه دوستى ما با یكدیگر دوستى نمایند و براى زنده كردن امر ما به دیدار یكدیگر روند، اگر خشم كنند ستم نكنند و اگر راضى باشند اسراف نورزند. بركت همسایگانند و با معاشرین خود سلم و صفا دارند.
(2295)25- عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عِیسَى النَّهْرِیرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ عَرَفَ اللَّهَ وَ عَظَّمَهُ مَنَعَ فَاهُ مِنَ الْكَلَامِ وَ بَطْنَهُ مِنَ الطَّعَامِ وَ عَفَا نَفْسَهُ بِالصِّیَامِ وَ الْقِیَامِ قَالُوا بِ آبَائِنَا وَ أُمَّهَاتِنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلَاءِ أَوْلِیَاءُ اللَّهِ قَالَ إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ سَكَتُوا فَكَانَ سُكُوتُهُمْ ذِكْراً وَ نَظَرُوا فَكَانَ نَظَرُهُمْ عِبْرَةً وَ نَطَقُوا فَكَانَ نُطْقُهُمْ حِكْمَةً وَ مَشَوْا فَكَانَ مَشْیُهُمْ بَیْنَ النَّاسِ بَرَكَةً لَوْ لَا الْ آجَالُ الَّتِى قَدْ كُتِبَتْ عَلَیْهِمْ لَمْ تَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِى أَجْسَادِهِمْ خَوْفاً مِنَ الْعَذَابِ وَ شَوْقاً إِلَى الثَّوَابِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 333 روایة:25
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: هركه خدا را شناخت و بزرگ داشت زبانش را از سخن بیهوده نگهدارد و شكمش را از خوراك زائد بر احتجاج باز دارد و نفس خود را با روزه و قیام ریاضت دهد، اصحاب گفتند یا رسول الله پدران و مادران ما بفدایت اینها اولیاى خدایند؟ فرمود: اولیاى خدا خاموشى گزینند و خاموشى آنها ذكر بود و نگریستند و نگاهشان عبرت بود و سخن گفتند و سخنانشان حكمت بود، در میان مردم راه رفتند و راه رفتنشان بركت بود، اگر نبود كه اجل مرگشان (در روز معینى) نوشته شده بود، از ترس عذاب و شوق ثواب، و روح آنها در پیكرشان قرار نمى گرفت.
26- عَنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ مِنَ الْعِرَاقِیِّینَ رَفَعَهُ قَالَ خَطَبَ النَّاسَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ص فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ أَنَا أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَخٍ لِى كَانَ مِنْ أَعْظَمِ النَّاسِ فِى عَیْنِى وَ كَانَ رَأْسُ مَا عَظُمَ بِهِ فِى عَیْنِى صِغَرَ الدُّنْیَا فِى عَیْنِهِ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ فَلَا یَشْتَهِى مَا لَا یَجِدُ وَ لَا یُكْثِرُ إِذَا وَجَدَ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ فَرْجِهِ فَلَا یَسْتَخِفُّ لَهُ عَقْلَهُ وَ لَا رَأْیَهُ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ الْجَهَالَةِ فَلَا یَمُدُّ یَدَهُ إِلَّا عَلَى ثِقَةٍ لِمَنْفَعَةٍ كَانَ لَا یَتَشَهَّى وَ لَا یَتَسَخَّطُ وَ لَا یَتَبَرَّمُ كَانَ أَكْثَرَ دَهْرِهِ صَمَّاتاً فَإِذَا قَالَ بَذَّ الْقَائِلِینَ كَانَ لَا یَدْخُلُ فِى مِرَاءٍ وَ لَا یُشَارِكُ فِى دَعْوًى وَ لَا یُدْلِى بِحُجَّةٍ حَتَّى یَرَى قَاضِیاً وَ كَانَ لَا یَغْفُلُ عَنْ إِخْوَانِهِ وَ لَا یَخُصُّ نَفْسَهُ بِشَیْ ءٍ دُونَهُمْ كَانَ ضَعِیفاً مُسْتَضْعَفاً فَإِذَا جَاءَ الْجِدُّ كَانَ لَیْثاً عَادِیاً كَانَ لَا یَلُومُ أَحَداً فِیمَا یَقَعُ الْعُذْرُ فِى مِثْلِهِ حَتَّى یَرَى اعْتِذَاراً كَانَ یَفْعَلُ مَا یَقُولُ وَ یَفْعَلُ مَا لَا یَقُولُ كَانَ إِذَا ابْتَزَّهُ أَمْرَانِ لَا یَدْرِى أَیُّهُمَا أَفْضَلُ نَظَرَ إِلَى أَقْرَبِهِمَا إِلَى الْهَوَى فَخَالَفَهُ كَانَ لَا یَشْكُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ مَنْ یَرْجُو عِنْدَهُ الْبُرْءَ وَ لَا یَسْتَشِیرُ إِلَّا مَنْ یَرْجُو عِنْدَهُ النَّصِیحَةَ كَانَ لَا یَتَبَرَّمُ وَ لَا یَتَسَخَّطُ وَ لَا یَتَشَكَّى وَ لَا یَتَشَهَّى وَ لَا یَنْتَقِمُ وَ لَا یَغْفُلُ عَنِ الْعَدُوِّ فَعَلَیْكُمْ بِمِثْلِ هَذِهِ الْأَخْلَاقِ الْكَرِیمَةِ إِنْ أَطَقْتُمُوهَا فَإِنْ لَمْ تُطِیقُوهَا كُلَّهَا فَأَخْذُ الْقَلِیلِ خَیْرٌ مِنْ تَرْكِ الْكَثِیرِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 334 روایة:26
حسن بن على صلوات الله علیهما براى مردم سخنرانى كرد و فرمود: اى مردم به شما خبر از حال برادرى كه داشتم كه در نظرم از همه مردم بزرگتر بود و بالاترین چیزى كه او را در نظرم بزرگ كرده بود، پستى و حقارت دنیا در نظر او بود او از تسلیم شكم خارج شده بود، چیزى را كه نداشت نمى خواست و چون پیدا مى كرد زیاده روى نمى نمود، از تسلط فرج خود نیز خارج شده بود. از این رو عقل و رأیش سبكى نمى كرد نادانى بر او تسلطى نداشت، از این رو دست خویش جز به جانب شخص با اطمینان و براى سود دراز نمى كرد پر اشتها و ناراضى و ملول نبود، بیشتر عمرش خاموش بود و چون سخن مى گفت بر گویندگان غلبه مى كرد وارد جدال و ستیزه نمى شد، و در دعوا شركت نمى كرد، دلیلى نمى آورد تا قاضى را بیابد (جز با دلیل سخن نمى گفت یا صبر مى كرد تا خدا را حاكم یابد) از برادرانش غفلت نمى نمود و چیزى را بدون آنها به خودش اختصاص نمى داد، لاغر بود و مردم ناتوانش مى شمردند، ولى چون پاى مردى در میان مى آمد شیر جهنده (گردنفراز) بود، كسى را بر كردارى كه عذر خواهى از آن ممكن است سرزنش نمى كرد (و صبر مى كرد) تا عذر خواهى حاصل شود، آنچه را (بدیگران) مى گفت خودش مى كرد و آنچه را هم (براى تقیه یا مصلحت دیگرى به مردم) نمى گفت خودش مى كرد (به مردم احسان مى كرد چه وعده مى داد و چه نمى داد) چون دو كار برایش پیش مى آمد كه نمى دانست كدامیك آنها بهتر است، هر یك را به هواى نفس نزدیكتر مى دید مخالفت مى كرد، دردش را جز به كسى كه امید بهبودى از او داشت اظهار نمى نمود، و جز با كسى كه امید خیر خواهى داشت مشورت نمى كرد، دلتنگ نمى شد و ناراضى نبود و شكایت نمى كرد و پر خواهش نبود و انتقام نمى جست و از مكر دشمن هم غافل نبود، بر شما باد كه همه این اخلاق شریفه را بدست آورید، اگر مى توانید، و اگر نمى توانید بدست آوردن اندك از رها كردن بسیار بهتر است (پس هر قدر مى توانید بدست آورید) نیرو و توانى جز بوسیله خدا نیست.
توضیح - این روایت با اندكى اختلاف در نهج البلاغه هم ذكر شده است، و شارحین راجع به برادریكه حضرت براى خود در گذشته معرفى مى كند، و این صفات حمیده را براى او توضیح مى دهد، اختلاف دارند بعضى احتمال داده اند مقصود پیغمبر اكرم صلى الله علیه و آله است و برخى گفته اند: ابوذر غفارى و دسته اى احتمال داده اند مقداد است، و جماعتى گفته اند: این كلام بر سبیل مثل گفته شده و برادر مخصوصى مقصود نیست، چنانكه رسم شعرا و ارباب ادب است.
27- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ مِهْزَمٍ وَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الْكَاهِلِیِّ وَ أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْكُوفِیِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ رَبِیعِ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ مِهْزَمٍ الْأَسَدِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا مِهْزَمُ شِیعَتُنَا مَنْ لَا یَعْدُو صَوْتُهُ سَمْعَهُ وَ لَا شَحْنَاؤُهُ بَدَنَهُ وَ لَا یَمْتَدِحُ بِنَا مُعْلِناً وَ لَا یُجَالِسُ لَنَا عَائِباً وَ لَا یُخَاصِمُ لَنَا قَالِیاً إِنْ لَقِیَ مُؤْمِناً أَكْرَمَهُ وَ إِنْ لَقِیَ جَاهِلًا هَجَرَهُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَكَیْفَ أَصْنَعُ بِهَؤُلَاءِ الْمُتَشَیِّعَةِ قَالَ فِیهِمُ التَّمْیِیزُ وَ فِیهِمُ التَّبْدِیلُ وَ فِیهِمُ التَّمْحِیصُ تَأْتِى عَلَیْهِمْ سِنُونَ تُفْنِیهِمْ وَ طَاعُونٌ یَقْتُلُهُمْ وَ اخْتِلَافٌ یُبَدِّدُهُمْ شِیعَتُنَا مَنْ لَا یَهِرُّ هَرِیرَ الْكَلْبِ وَ لَا یَطْمَعُ طَمَعَ الْغُرَابِ وَ لَا یَسْأَلُ عَدُوَّنَا وَ إِنْ مَاتَ جُوعاً قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَأَیْنَ أَطْلُبُ هَؤُلَاءِ قَالَ فِى أَطْرَافِ الْأَرْضِ أُولَئِكَ الْخَفِیضُ عَیْشُهُمْ الْمُنْتَقِلَةُ دِیَارُهُمْ إِنْ شَهِدُوا لَمْ یُعْرَفُوا وَ إِنْ غَابُوا لَمْ یُفْتَقَدُوا وَ مِنَ الْمَوْتِ لَا یَجْزَعُونَ وَ فِى الْقُبُورِ یَتَزَاوَرُونَ وَ إِنْ لَجَأَ إِلَیْهِمْ ذُو حَاجَةٍ مِنْهُمْ رَحِمُوهُ لَنْ تَخْتَلِفَ قُلُوبُهُمْ وَ إِنِ اخْتَلَفَ بِهِمُ الدَّارُ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنَا الْمَدِینَةُ وَ عَلِیٌّ الْبَابُ وَ كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَدْخُلُ الْمَدِینَةَ لَا مِنْ قِبَلِ الْبَابِ وَ كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یُحِبُّنِى وَ یُبْغِضُ عَلِیّاً ص
اصول كافى جلد3 صفحه: 335 روایة:27
مهزم اسدى گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: شیعه ما كسى است كه صدایش از گوشش تجاوز نكند (فریاد نكشد) و دشمنیش از بدنش (تنها تن خود را برنج اندازد نه دیگران را) و ما را آشكار نستاید (تا كینه مخالفین را برانگیزد) و با عیبگوى ما همنشینى نكند و با دشمن ما ستیزه كند، اگر مؤمنى را بیند احترام كند و اگر به جاهلى برخورد از او دورى كند.
عرض كردم: پس تكلیف من با این شیعه نماها چیست؟ فرمود: در میان آنها جدا شدن (خوب از بد) و تبدیل (خوب و بد) و امتحان واقع شود، قحطى بر ایشان پیش آید كه نابود شوند و بیمارى وبائى كه آنها را بكشند و اختلافى كه متفرقشان سازد، شیعه ما كسى است كه چون سگ عوعو نكند و مانند كلاغ طمع نورزد و اگر هم از گرسنگى بمیرد از دشمن ما چیزى نخواهد.
عرض كردم: قربانت، اینها را در كجا بجویم؟ فرمود: در اطراف زمین، اینها زندگى سبكى دارند و آواره بسر برند (در یك جا سكونت ندارند) اگر حاضر باشند كسى آنها را نشناسد، و اگر غایب شوند كسى از آنها جویا نشود از مرگ باك ندارند و در گورستان از هم دیدن كنند، اگر حاجتمندى به آنها پناهنده شود، براى او دلسوزى كنند، دلشان از هم جدا نیست، اگر چه خانه هاشان از هم دور باشد.
سپس فرمود: رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: من شهرم و على در است، دروغ گوید هر كه گمان كند از غیر در به شهر در آمده، و نیز دروغ گوید هركه گمان كند مرا دوست داشته و على صلوات الله علیه را دشمن دارد.
28- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ مَنْ عَامَلَ النَّاسَ فَلَمْ یَظْلِمْهُمْ وَ حَدَّثَهُمْ فَلَمْ یَكْذِبْهُمْ وَ وَعَدَهُمْ فَلَمْ یُخْلِفْهُمْ كَانَ مِمَّنْ حُرِّمَتْ غِیبَتُهُ وَ كَمَلَتْ مُرُوءَتُهُ وَ ظَهَرَ عَدْلُهُ وَ وَجَبَتْ أُخُوَّتُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 336 روایة:28
امام صادق (ع) فرمود: هر كه با مردم معامله كند و ستم ننماید و به آنها خبر دهد و دروغ نگوید، و وعده شان دهد و خلف وعده نكند، از كسانى است كه غیبتش حرام است و مردانگیش تمام گشته و داد گریش ظاهر شده و برادریش واجب گردیده است.
29- عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ثَلَاثُ خِصَالٍ مَنْ كُنَّ فِیهِ اسْتَكْمَلَ خِصَالَ الْإِیمَانِ إِذَا رَضِیَ لَمْ یُدْخِلْهُ رِضَاهُ فِی بَاطِلٍ وَ إِذَا غَضِبَ لَمْ یُخْرِجْهُ الْغَضَبُ مِنَ الْحَقِّ وَ إِذَا قَدَرَ لَمْ یَتَعَاطَ مَا لَیْسَ لَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 336 روایة:29
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: سه خصلت است كه هر كه داشته باشد، به تمام خصال ایمان رسیده است: 1- چون راضى و خوشحال باشد، رضایتش او را به باطل در نیاورد 2 - چون خشم كند، خشمش او را از حق خارج نسازد. 3 - چون قدرت یابد به آنچه از آن او نیست دست دراز نكند.
(2300)30- عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِى بَصِیرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِنَّ لِأَهْلِ الدِّینِ عَلَامَاتٍ یُعْرَفُونَ بِهَا صِدْقَ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ وَ وَفَاءً بِالْعَهْدِ وَ صِلَةَ الْأَرْحَامِ وَ رَحْمَةَ الضُّعَفَاءِ وَ قِلَّةَ الْمُرَاقَبَةِ لِلنِّسَاءِ أَوْ قَالَ قِلَّةَ الْمُوَاتَاةِ لِلنِّسَاءِ وَ بَذْلَ الْمَعْرُوفِ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ سَعَةَ الْخُلُقِ وَ اتِّبَاعَ الْعِلْمِ وَ مَا یُقَرِّبُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ زُلْفَى طُوبَى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَ آبٍ وَ طُوبَى شَجَرَةٌ فِى الْجَنَّةِ أَصْلُهَا فِى دَارِ النَّبِیِّ مُحَمَّدٍ ص وَ لَیْسَ مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ فِی دَارِهِ غُصْنٌ مِنْهَا لَا یَخْطُرُ عَلَى قَلْبِهِ شَهْوَةُ شَیْ ءٍ إِلَّا أَتَاهُ بِهِ ذَلِكَ وَ لَوْ أَنَّ رَاكِباً مُجِدّاً سَارَ فِى ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ مَا خَرَجَ مِنْهُ وَ لَوْ طَارَ مِنْ أَسْفَلِهَا غُرَابٌ مَا بَلَغَ أَعْلَاهَا حَتَّى یَسْقُطَ هَرِماً أَلَا فَفِى هَذَا فَارْغَبُوا إِنَّ الْمُؤْمِنَ مِنْ نَفْسِهِ فِى شُغُلٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِى رَاحَةٍ إِذَا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ افْتَرَشَ وَجْهَهُ وَ سَجَدَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِمَكَارِمِ بَدَنِهِ یُنَاجِى الَّذِى خَلَقَهُ فِى فَكَاكِ رَقَبَتِهِ أَلَا فَهَكَذَا كُونُوا
اصول كافى جلد3 صفحه: 336 روایة:30
امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: براى اهل دین علاماتى است كه بدان شناخته شوند: راستگوئى و اداء امانت و وفاى بپیمان و صله ارحام و ترحم برضعیفان و كم دنبال گیرى از زنان - یا فرمود كم نزدیكى كردن با زنان - و بذل نیكى و حسن خلق و گشاده خلقى و پیروى از دانش و آنچه بخداى عزوجل نزدیك سازد، طوبى از آن اینهاست و چه سرانجام خوبى دارند، و طوبى درختى است در بهشت كه ریشه اش در خانه پیغمبر ما محمد (ص) است و مؤمنى نیست جز آنكه شاخه ئى از آن درخت در خانه اوست، در دلش اشتهاى هر چه پیدا شود، آندرخت برایش بیاورد، و اگر سوارى با جدیت صد سال در سایه آن راه پیماید، از آن نگذرد، و ار از پائینش كلاغى پرواز كند ببالایش نرسد، جز آنكه بعلت پیرى بزیر افتد، در این نعمت رغبت كنید، همانا مؤمن بكار خود مشغولست و مردم از او در آسایشند. چون شب بر او پرده افكند، رخسارش را بگستراند و با اعضاء شریف بدنش براى خداى عزوجل سجده كند، و با خدائیكه او را آفریده درباره آزادیش (از آتش دوزخ) مناجات كند، هان اینگونه باشید.
31- عَنْهُ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ عَمْرٍو النَّخَعِیِّ قَالَ وَ حَدَّثَنِی الْحُسَیْنُ بْنُ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ سُلَیْمَانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ سُئِلَ النَّبِیُّ ص عَنْ خِیَارِ الْعِبَادِ فَقَالَ الَّذِینَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا وَ إِذَا أَسَاءُوا اسْتَغْفَرُوا وَ إِذَا أُعْطُوا شَكَرُوا وَ إِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا وَ إِذَا غَضِبُوا غَفَرُوا
اصول كافى جلد3 صفحه: 337 روایة:31
امام باقر علیه السلام فرمود: از پیغمبر (ص) پرسیدند: بهترین بندگان كیانند؟ فرمود كسانیكه چون نیكى كنند، شاد گردند و چون بدى كنند آمرزش خواهند، و چون بآنها عطا شود شكر كنند، و چون گرفتار شوند صبر كنند، و چون خشم گیرند، چشم پوشى نمایند.
32- وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ النَّبِیُّ ص إِنَّ خِیَارَكُمْ أُولُو النُّهَى قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أُولُو النُّهَى قَالَ هُمْ أُولُو الْأَخْلَاقِ الْحَسَنَةِ وَ الْأَحْلَامِ الرَّزِینَةِ وَ صَلَةُ الْأَرْحَامِ وَ الْبَرَرَةُ بِالْأُمَّهَاتِ وَ الْ آبَاءِ وَ الْمُتَعَاهِدِینَ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْجِیرَانِ وَ الْیَتَامَى وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ وَ یُفْشُونَ السَّلَامَ فِى الْعَالَمِ وَ یُصَلُّونَ وَ النَّاسُ نِیَامٌ غَافِلُونَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 337 روایة:32
امام باقر علیه السلام فرمود: پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود: بهترین شما خردمندانند عرض شد: یا رسول الله خردمندان کیانند؟ فرمود: دارندگان اخلاق نیکو بردباری متین و صله ارحام و نیکوکاران نسبت به مادران و پدران و احوالپرسان از فقرا و همسایگان و یتیمان و آنها که طعام خورانند و سلام را در جهان آشکار کنند و زمانیکه مردم در خوابند نمازگزارند.
33- عَنْهُ عَنِ الْهَیْثَمِ النَّهْدِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ عُمَرَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ یَحْیَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِیِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع أَیُّ الْخِصَالِ بِالْمَرْءِ أَجْمَلُ فَقَالَ وَقَارٌ بِلَا مَهَابَةٍ وَ سَمَاحٌ بِلَا طَلَبِ مُكَافَأَةٍ وَ تَشَاغُلٌ بِغَیْرِ مَتَاعِ الدُّنْیَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 338 روایة:33
عمران حلبى گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم: چه صفاتى براى مرد پسندیده تر است؟ فرمود: وقار بدون هیبت (سنگین باشد و مردم از او نترسند) و بخشش بدون عوض خواستن، و اشتغال به غیر مال دنیا.
34- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِى وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یَقُولُ إِنَّ الْمَعْرِفَةَ بِكَمَالِ دِینِ الْمُسْلِمِ تَرْكُهُ الْكَلَامَ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ وَ قِلَّةُ مِرَائِهِ وَ حِلْمُهُ وَ صَبْرُهُ وَ حُسْنُ خُلُقِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 338 روایة:34
على بن الحسین علیهماالسلام مى فرمود: همانا شناسائى بكمال دین مسلمان (یعنى علامت كمال دینش) ترك كردن سخنى است كه به او مربوط نیست، و كمى مجادله، و خویشتن دارى و صبر و حسن خلق.
(2305)35- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ النَّبِیُّ ص أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْبَهِكُمْ بِى قَالُوا بَلَى یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ أَلْیَنُكُمْ كَنَفاً وَ أَبَرُّكُمْ بِقَرَابَتِهِ وَ أَشَدُّكُمْ حُبّاً لِإِخْوَانِهِ فِى دِینِهِ وَ أَصْبَرُكُمْ عَلَى الْحَقِّ وَ أَكْظَمُكُمْ لِلْغَیْظِ وَ أَحْسَنُكُمْ عَفْواً وَ أَشَدُّكُمْ مِنْ نَفْسِهِ إِنْصَافاً فِى الرِّضَا وَ الْغَضَبِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 338 روایة:35
پیغمبر (ص) فرمود: شبیه ترین شما را بمن بشما خبر ندهم؟ گفتند چرا یا رسول الله فرمود: نیكو خلق ترین شما، و نرم جانب ترین شما (یعنى كسیكه مردم از ناحیه او آزار نبینند) و نیكوكارترین شما نسبت بخویشانش، دوستدارترین شما برادران دینیش را و صابرترین شما برحق، و خشم فرو برنده ترین شما، و خوش گذشت ترین شما و انصاف دهنده ترین شما از خود در حال رضا و خشم.
36- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْإِنْفَاقُ عَلَى قَدْرِ الْإِقْتَارِ وَ التَّوَسُّعُ عَلَى قَدْرِ التَّوَسُّعِ وَ إِنْصَافُ النَّاسِ وَ ابْتِدَاؤُهُ إِیَّاهُمْ بِالسَّلَامِ عَلَیْهِمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 338 روایة:36
على بن الحسین علیهماالسلام فرمود: از جمله اخلاق مؤمن انفاق (بر اهل و عیال) است بقدر تنگدستى و توسعه دادن بقدر توسعه (اینكه خدا باو داده است) و انصاف دادن بمردم، و پیشى گرفتن بسلام بر آنها.
37- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ الْمُؤْمِنُ أَصْلَبُ مِنَ الْجَبَلِ الْجَبَلُ یُسْتَقَلُّ مِنْهُ وَ الْمُؤْمِنُ لَا یُسْتَقَلُّ مِنْ دِینِهِ شَیْ ءٌ
اصول كافى جلد3 صفحه: 338 روایة:37
امام باقر علیه السلام فرمود: مؤمن از كوه محكمتراست، زیرا از كوه چیزى برگرفته شود، ولى از دین مؤمن چیزى برگرفته نشود.
38- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمُؤْمِنُ حَسَنُ الْمَعُونَةِ خَفِیفُ الْمَئُونَةِ جَیِّدُ التَّدْبِیرِ لِمَعِیشَتِهِ لَا یُلْسَعُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَیْنِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 339 روایة:38
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن یارى كردنش نیكو و خرجش سبك است، زندگیش را خوب اداره میكند، از یك سوراخ دوبار گزیده نمى شود (یعنى از یك راه دوبار گول نمى خورد، بلكه در همان بار اول عبرت میگیرد).
39- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَهْلِ بْنِ الْحَارِثِ عَنِ الدِّلْهَاثِ مَوْلَى الرِّضَا ع قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یَقُولُ لَا یَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتَّى یَكُونَ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ وَ سُنَّةٌ مِنْ نَبِیِّهِ وَ سُنَّةٌ مِنْ وَلِیِّهِ فَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ فَكِتْمَانُ سِرِّهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلى غَیْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ نَبِیِّهِ فَمُدَارَاةُ النَّاسِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ نَبِیَّهُ ص بِمُدَارَاةِ النَّاسِ فَقَالَ خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ وَلِیِّهِ فَالصَّبْرُ فِى الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 339 روایة:39
امام رضا علیه السلام میفرمود: مؤمن، مؤمن حقیقى نباشد مگر زمانیكه سه خصلت و روش در او بوده باشد: روشى از پروردگارش و روشى از پیغمبرش و روشى از ولى و امامش، اما روش پروردگارش نگهدارى راز خود است، خداى عزوجل فرماید: «خداى عالم بغیب است و كسى را برغیب خود آگاه نكند جز رسولى را كه بپسندد، 26 سوره 72» و اما روش پیغمبر خوشرفتارى با مردم است زیرا خداى عزوجل پیغمبرش صلى الله علیه و آله را بخوشرفتارى با مردم دستور داده و فرموده است «گذشت را پیشه گیر و به نیكى دستور ده، 199 سوره 7» و اما روش امامش صبر كردن در زمانهاى تنگدستى و پریشان حالى است.

باب: در كمى شماره مؤمنین

بَابٌ فِى قِلَّةِ عَدَدِ الْمُؤْمِنِینَ
(2310)1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ قُتَیْبَةَ الْأَعْشَى قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْمُؤْمِنَةُ أَعَزُّ مِنَ الْمُؤْمِنِ وَ الْمُؤْمِنُ أَعَزُّ مِنَ الْكِبْرِیتِ الْأَحْمَرِ فَمَنْ رَأَى مِنْكُمُ الْكِبْرِیتَ الْأَحْمَرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 339 روایة:1
امام صادق (ع) مى فرمود: زن مؤمن از مرد مؤمن كمیابتر است و مرد مؤمن كمیابتر از كبریت أحمر است، كدامیك از شما كبریت أحمر را دیده اید؟
توضیح : در لغت عرب چیز كمیاب را به كبریت أحمر تشبیه كنند، و مشهور اینستكه كبریت أحمر اكسیر و جوهریستكه كیمیاگران در طلب آنند و شاید وجود خارجى هم نداشته باشد.
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِى نَجْرَانَ عَنْ مُثَنًّى الْحَنَّاطِ عَنْ كَامِلٍ التَّمَّارِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ النَّاسُ كُلُّهُمْ بَهَائِمُ ثَلَاثاً إِلَّا قَلِیلًا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنُ غَرِیبٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 340 روایة:2
كامل تمار گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: مردم همگى بمانند چهارپایانند. این جمله را سه بار تكرار میكرد، سپس مى فرمود: - جز اندكى از مؤمنین، و مؤمن غریب است - این جمله را هم سه بار میفرمود.
4- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لِأَبِی بَصِیرٍ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ أَنِّى أَجِدُ مِنْكُمْ ثَلَاثَةَ مُؤْمِنِینَ یَكْتُمُونَ حَدِیثِى مَا اسْتَحْلَلْتُ أَنْ أَكْتُمَهُمْ حَدِیثاً
اصول كافى جلد3 صفحه: 340 روایة:3
امام صادق (ع) بابى بصیر میفرمود: هان بخدا اگر من در میان شما سه تن مؤمن پیدا میكردم كه حدیث مرا نگه دارند و فاش نكنند، روا نمیدانستم هیچ حدیثى را از آنها نهان دارم،
5- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ سَدِیرٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ لَهُ وَ اللَّهِ مَا یَسَعُكَ الْقُعُودُ فَقَالَ وَ لِمَ یَا سَدِیرُ قُلْتُ لِكَثْرَةِ مَوَالِیكَ وَ شِیعَتِكَ وَ أَنْصَارِكَ وَ اللَّهِ لَوْ كَانَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع مَا لَكَ مِنَ الشِّیعَةِ وَ الْأَنْصَارِ وَ الْمَوَالِى مَا طَمِعَ فِیهِ تَیْمٌ وَ لَا عَدِیٌّ فَقَالَ یَا سَدِیرُ وَ كَمْ عَسَى أَنْ یَكُونُوا قُلْتُ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ مِائَةَ أَلْفٍ قُلْتُ نَعَمْ وَ مِائَتَیْ أَلْفٍ قَالَ مِائَتَیْ أَلْفٍ قُلْتُ نَعَمْ وَ نِصْفَ الدُّنْیَا قَالَ فَسَكَتَ عَنِّی ثُمَّ قَالَ یَخِفُّ عَلَیْكَ أَنْ تَبْلُغَ مَعَنَا إِلَى یَنْبُعَ قُلْتُ نَعَمْ فَأَمَرَ بِحِمَارٍ وَ بَغْلٍ أَنْ یُسْرَجَا فَبَادَرْتُ فَرَكِبْتُ الْحِمَارَ فَقَالَ یَا سَدِیرُ أَ تَرَى أَنْ تُؤْثِرَنِى بِالْحِمَارِ قُلْتُ الْبَغْلُ أَزْیَنُ وَ أَنْبَلُ قَالَ الْحِمَارُ أَرْفَقُ بِى فَنَزَلْتُ فَرَكِبَ الْحِمَارَ وَ رَكِبْتُ الْبَغْلَ فَمَضَیْنَا فَحَانَتِ الصَّلَاةُ فَقَالَ یَا سَدِیرُ انْزِلْ بِنَا نُصَلِّ ثُمَّ قَالَ هَذِهِ أَرْضٌ سَبِخَةٌ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهَا فَسِرْنَا حَتَّى صِرْنَا إِلَى أَرْضٍ حَمْرَاءَ وَ نَظَرَ إِلَى غُلَامٍ یَرْعَى جِدَاءً فَقَالَ وَ اللَّهِ یَا سَدِیرُ لَوْ كَانَ لِى شِیعَةٌ بِعَدَدِ هَذِهِ الْجِدَاءِ مَا وَسِعَنِى الْقُعُودُ وَ نَزَلْنَا وَ صَلَّیْنَا فَلَمَّا فَرَغْنَا مِنَ الصَّلَاةِ عَطَفْتُ عَلَى الْجِدَاءِ فَعَدَدْتُهَا فَإِذَا هِیَ سَبْعَةَ عَشَرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 340 روایة:4
سدیر صیرفى گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم عرض كردم: بخدا كه خانه نشستن براى شما روا نیست، فرمود: چرا اى سدیر؟ عرض كردم: براى بسیارى دوستان و شیعیان و یاورانیكه دارى بخدا كه اگر امیرالمؤمنین علیه السلام باندازه شما شیعه و یاور و دوست میداشت تیم و عدى (قبیله ابوبكر و عمر) نسبت باو طمع نمیكردند (و حقش را غضب نمینمودند) فرمود: اى سدیر، فكر میكنى چه اندازه باشند؟ گفتم: صد هزار. فرمود: صد هزار؟! عرض كردم آرى، بلكه دویست هزار، فرمود: دویست هزار؟ عرض كردم: آرى و بلكه نصف دنیا، حضرت از سخن گفتن با من سكوت كرد و سپس فرمود: برایت آسانست كه همراه ما تا ینبع بیائى؟ گفتم: آرى. سپس دستور فرمود الاغ و استرى را زین كنند، من پیشى گرفتم و الاغ را سوار شدم، حضرت فرمود: اى سدیر؛ مى خواهى الاغ را بمن دهى؟ گفتم: استر زیباتر و شریفتر است، فرمود: الاغ براى من رهوارتر است، من پیاده شدم، حضرت سوار الاغ شد و من سوار استر و راه افتادیم تا وقت نماز رسید، فرمود:
پیاده شویم نماز بخوانیم، سپس فرمود: این زمین شوره زار است و نماز در آن روا نیست، پس براه افتادیم تا بزمین خاك سرخى رسیدیم، حضرت بسوى جوانیكه بزغاله میچرانید نگریست و فرمود: اى سدیر بخدا اگر شیعیانم بشماره این بزغاله ها میبودند، خانه نشستن برایم روا نبود، آنگاه پیاده شدیم و نماز خواندیم، چون از نماز فارغ شدیم بسوى بزغاله ها نگریستم و شمردم هفده رأس بودند.
5- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ قَالَ لِى عَبْدٌ صَالِحٌ ص یَا سَمَاعَةُ أَمِنُوا عَلَى فُرُشِهِمْ وَ أَخَافُونِى أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ كَانَتِ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا إِلَّا وَاحِدٌ یَعْبُدُ اللَّهَ وَ لَوْ كَانَ مَعَهُ غَیْرُهُ لَأَضَافَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ حَیْثُ یَقُولُ إِنَّ إِبْراهِیمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِیفاً وَ لَمْ یَكُ مِنَ الْمُشْرِكِینَ فَغَبَرَ بِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ آنَسَهُ بِإِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ فَصَارُوا ثَلَاثَةً أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَقَلِیلٌ وَ إِنَّ أَهْلَ الْكُفْرِ لَكَثِیرٌ أَ تَدْرِى لِمَ ذَاكَ فَقُلْتُ لَا أَدْرِى جُعِلْتُ فِدَاكَ فَقَالَ صُیِّرُوا أُنْساً لِلْمُؤْمِنِینَ یَبُثُّونَ إِلَیْهِمْ مَا فِى صُدُورِهِمْ فَیَسْتَرِیحُونَ إِلَى ذَلِكَ وَ یَسْكُنُونَ إِلَیْهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 341 روایة:5
سماعة بن مهران گوید: بنده صالحى (موسى بن جعفر) صلوات الله علیه بمن فرمود: اى سماعة (مدعیان تشیع و دوستى ما) روى بسترهاى خود آرمیدند و مرا بترس انداختند (زیرا تقیه نكردند و فضائل ما را نزد هر كس گفتند) هان بخدا زمانى بود كه در این دنیا جز یك تن خدا را نمى پرستید، و اگر میبود خداى عزوجل او را هم اضافه مى كرد در آنجا كه میفرماید: «همانا ابراهیم امتى بود مطیع خدا و با روش مستقیم و از مشركین نبود، 120 سوره 16» تا خدا خواست (زمان طولانى) بدین روش گذرانید، سپس خدا اسماعیل و اسحاق را انیس او ساخت و سه تن شدند، هان بخدا مؤمن كم است و اهل كفر بسیارند، میدانى چرا چنین است؟ عرض كردم: نمیدانم قربانت، فرمود: (مدعیان تشیع) همدم مؤمنین شدند تا مؤمنین (آنچه در دل دارند بآنها گویند و باین وسیله استراحت یابند و آرام گیرند.
شرح : حاصل مطلب اینكه مؤمنین حقیقى بسیار كم و اندكند و اگر تو آنها را بسیار میبینى جهتش اینستكه جمعى مؤمن نما بمؤمنین حقیقى در آمیخته و با آنها آمیزش میكنند و همان ایمان ظاهرى و پوشالى آنها سبب مى شود كه مؤمنین حقیقى آنها را از خود دانند و با آنها سخن گویند و انس گیرند و از بسیارى مخالفین خود وحشت نكنند.
(2315)6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَى بْنِ أَبِى خَالِدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِى جَعْفَرٍ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا أَقَلَّنَا لَوِ اجْتَمَعْنَا عَلَى شَاةٍ مَا أَفْنَیْنَاهَا فَقَالَ أَ لَا أُحَدِّثُكَ بِأَعْجَبَ مِنْ ذَلِكَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ ذَهَبُوا إِلَّا وَ أَشَارَ بِیَدِهِ ثَلَاثَةً قَالَ حُمْرَانُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا حَالُ عَمَّارٍ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ عَمَّاراً أَبَا الْیَقْظَانِ بَایَعَ وَ قُتِلَ شَهِیداً فَقُلْتُ فِى نَفْسِى مَا شَیْ ءٌ أَفْضَلَ مِنَ الشَّهَادَةِ فَنَظَرَ إِلَیَّ فَقَالَ لَعَلَّكَ تَرَى أَنَّهُ مِثْلُ الثَّلَاثَةِ أَیْهَاتَ أَیْهَاتَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 342 روایة:6
حمران بن اعین گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم: قربانت، چه اندازه ما شیعه كم هستیم، اگر در خوردن گوسفندى شركت كنیم آنرا تمام نكنیم، فرمود: خبرى شگفت تر از این بتو نگویم؟ مهاجرین و انصار (پس از پیغمر از حقیقت ایمان) بیرون رفتند مگر - با انگشت اشاره كرد - سه تن، (سلمان و مقداد و ابوذر) حمران گوید: عرض كردم: قربانت. عمار چگونه بود؟ فرمود: خدا رحمت كند: ابا الیقظان عمار را كه بیعت كرد و شهید كشته شد. من با خود گفتم: چیزى بهتر از شهادت نیست (پس چرا عمار هم مثل آن سه تن نباشد؟) حضرت بمن نگریست و فرمود: مثل اینكه تو فكر میكنى عمار هم مانند آن سه تن است، هیهات، هیهات (كه او مثل آنها باشد).
7- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع یَقُولُ لَیْسَ كُلُّ مَنْ قَالَ بِوَلَایَتِنَا مُؤْمِناً وَ لَكِنْ جُعِلُوا أُنْساً لِلْمُؤْمِنِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 342 روایة:7
على بن جعفر گوید: شنیدم امام كاظم (ع) مى فرمود: چنین نیست كه هر كه بولایت ما معتقد شد مؤمن باشد، بلكه آنها همدم مؤمنین قرار داده شده اند.

باب: رضا بموهبت ایمان و سپس صبر بر همه چیز

بَابُ الرِّضَا بِمَوْهِبَةِ الْإِیمَانِ وَ الصَّبْرِ عَلَى كُلِّ شَیْ ءٍ بَعْدَهُ
1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَیْرٍ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ الْمُخْتَارِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع یَا عَبْدَ الْوَاحِدِ مَا یَضُرُّ رَجُلًا إِذَا كَانَ عَلَى ذَا الرَّأْیِ مَا قَالَ النَّاسُ لَهُ وَ لَوْ قَالُوا مَجْنُونٌ وَ مَا یَضُرُّهُ وَ لَوْ كَانَ عَلَى رَأْسِ جَبَلٍ یَعْبُدُ اللَّهَ حَتَّى یَجِیئَهُ الْمَوْتُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 342 روایة:1
عبد الواحد بن مختار گوید: امام باقر (ع) فرمود: اى عبدالواحد! مردى كه داراى این عقیده (مذهب تشیع) باشد، هر چه مردم درباره او گویند، زیانى باو نرساند اگر چه بگویند دیوانه است، و اگر بر سركوهى هم باشد، خدا را عبادت كند تا مرگش برسد.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَوْ لَمْ یَكُنْ فِى الْأَرْضِ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَاحِدٌ لَاسْتَغْنَیْتُ بِهِ عَنْ جَمِیعِ خَلْقِى وَ لَجَعَلْتُ لَهُ مِنْ إِیمَانِهِ أُنْساً لَا یَحْتَاجُ إِلَى أَحَدٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 343 روایة:2
رسولخدا (ص) فرمود: خداى تبارك و تعالى فرماید: اگر در روى زمین جز یك مؤمن نباشد، باو از همه مخلوقم بى نیازى جویم و از ایمانش همدهى براى او سازم كه بهیچ كسى محتاج نباشد.
3- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى نَصْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَى عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ مَا یُبَالِى مَنْ عَرَّفَهُ اللَّهُ هَذَا الْأَمْرَ أَنْ یَكُونَ عَلَى قُلَّةِ جَبَلٍ یَأْكُلُ مِنْ نَبَاتِ الْأَرْضِ حَتَّى یَأْتِیَهُ الْمَوْتُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 343 روایة:3
امام باقر علیه السلام فرمود: كسى را كه خدا باین امر (تشیع) آشنا كرد چه باك دارد از اینكه بر سركوهى باشد و از گیاه زمین بخورد تا بمیرد.
(2330)4- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ كُلَیْبِ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَا یَنْبَغِى لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَسْتَوْحِشَ إِلَى أَخِیهِ فَمَنْ دُونَهُ الْمُؤْمِنُ عَزِیزٌ فِى دِینِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 343 روایة:4
كلیب بن معاویه گوید: شنیدم امام صادق (ع) مى فرمود: براى مؤمن سزاوار نیست كه از ترس وحشت با برادر و غیر برادرش مأنوس شود، مؤمن از نظر دینش عزیز است (یعنى عزت و شرافت دینش از هر همدمى براى او بهتر و بالاتر است).
5- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ وَ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع فِى مَرْضَةٍ مَرِضَهَا لَمْ یَبْقَ مِنْهُ إِلَّا رَأْسُهُ فَقَالَ یَا فُضَیْلُ إِنَّنِى كَثِیراً مَا أَقُولُ مَا عَلَى رَجُلٍ عَرَّفَهُ اللَّهُ هَذَا الْأَمْرَ لَوْ كَانَ فِى رَأْسِ جَبَلٍ حَتَّى یَأْتِیَهُ الْمَوْتُ یَا فُضَیْلَ بْنَ یَسَارٍ إِنَّ النَّاسَ أَخَذُوا یَمِیناً وَ شِمَالًا وَ إِنَّا وَ شِیعَتَنَا هُدِینَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ یَا فُضَیْلَ بْنَ یَسَارٍ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَوْ أَصْبَحَ لَهُ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ كَانَ ذَلِكَ خَیْراً لَهُ وَ لَوْ أَصْبَحَ مُقَطَّعاً أَعْضَاؤُهُ كَانَ ذَلِكَ خَیْراً لَهُ یَا فُضَیْلَ بْنَ یَسَارٍ إِنَّ اللَّهَ لَا یَفْعَلُ بِالْمُؤْمِنِ إِلَّا مَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ یَا فُضَیْلَ بْنَ یَسَارٍ لَوْ عَدَلَتِ الدُّنْیَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَى عَدُوَّهُ مِنْهَا شَرْبَةَ مَاءٍ یَا فُضَیْلَ بْنَ یَسَارٍ إِنَّهُ مَنْ كَانَ هَمُّهُ هَمّاً وَاحِداً كَفَاهُ اللَّهُ هَمَّهُ وَ مَنْ كَانَ هَمُّهُ فِى كُلِّ وَادٍ لَمْ یُبَالِ اللَّهُ بِأَیِّ وَادٍ هَلَكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 343 روایة:5
فضیل بن یسار گوید: خدمت امام صادق (ع) رسیدم در مرضى كه (او را لاغر و نحیف كرده بود و) جز سرش باقى نمانده بود(19)، فرمود:
اى فضیل! من بسیار میگویم: كسى را كه خدا باین امر (تشیع) آشنا كرد، اگر بر سر كوهى باشد تا مرگش برسد زیانى نیست.
اى فضیل بن یسار! مردم راه راست و چپ پیش گرفتند و ما و شیعیان ما به صراط مستقیم هدایت شدیم،
اى فضیل بن یسار! اگر میان مشرق و مغرب (تمام دنیا) از آن مؤمن باشد خیر اوست و اگر اعضائش را تكه تكه كنند خیر او است.
اى فضیل بن یسار! خدا نسبت بمؤمن جز خیر انجام ندهد.
اى فضیل بن یسار! اگر دنیا نزد خداى عزوجل باندازه بال مگسى ارزش میداشت، شربت آبى از آن بدشمنش نمى آشامانید.
اى فضیل بن یسار! كسیكه هدف و همتش یك چیز (رضاى خدا) باشد، خدا هدفش را كارگزارى كند، و كسیكه همتش بهمه سو متوجه باشد، خدا باك ندارد كه در چه دره اى هلاك شود (یعنى خدا هدایت و توفیق را از او برگیرد و او را بخود و هواى نفسش وا گذارد تا در راه یكى از ادیان باطل جان سپارد).
6- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مَنْصُورٍ الصَّیْقَلِ وَ الْمُعَلَّى بْنِ خُنَیْسٍ قَالَا سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا تَرَدَّدْتُ فِى شَیْ ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِى فِى مَوْتِ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ إِنَّنِی لَأُحِبُّ لِقَاءَهُ وَ یَكْرَهُ الْمَوْتَ فَأَصْرِفُهُ عَنْهُ وَ إِنَّهُ لَیَدْعُونِی فَأُجِیبُهُ وَ إِنَّهُ لَیَسْأَلُنِى فَأُعْطِیهِ وَ لَوْ لَمْ یَكُنْ فِى الدُّنْیَا إِلَّا وَاحِدٌ مِنْ عَبِیدِى مُؤْمِنٌ لَاسْتَغْنَیْتُ بِهِ عَنْ جَمِیعِ خَلْقِى وَ لَجَعَلْتُ لَهُ مِنْ إِیمَانِهِ أُنْساً لَا یَسْتَوْحِشُ إِلَى أَحَدٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 344 روایة:6
رسولخدا (ص) فرمود: خداى عزوجل فرماید: در هر كاریكه انجامش تنها بدست من است مردد نشدم، مانند ترددیكه در مرگ بنده مؤمنم دارم، من دیدار او را دوست دارم و او مرگ را نمیخواهد، پس مرگ ر از او میگردانم، و مؤمن بدرگاهم دعا میكند و من اجابتش میكنم و او از من میخواهد و من باو عطا میكنم. و اگر در دنیا جز یك بنده مؤمنم نباشد، باو از همه مخلوقم بى نیازى جویم و از ایمانش براى او همدمى سازم كه بهیچ كس محتاج نباشد كه از ترس باو پناه برد.
شرح - این حدیث میان عامه و خاصه مشهور است و چون تردد بمعنى شك و دودلى است و بر خداى عالم و قادر محالست كه نسبت بچیزى شك و دودلى داشته باشد، علماء خاصه و عامه وجوهى در بیان و توجه این حدیث گفته اند كه مرحوم مجلسى سه وجه از خاصه و سه وجه از علماء نقل میكند و ما تنها به ذكر اقوال خاصه اكتفا میكنیم.
1 - در كلام اضمار است و تقدیر اینستكه: اگر (بر فرض محال) براى خداى تردد روا باشد در چیزى مانند مرگ مؤمن تردد نكند.
2 - چون عادت بر این جارى شده كه انسان از بد حالى دوستش تردد پیدا میكند و در بد حالى دشمنش تردد ندارد، این كلام بنحو استعاره تمثیلیه آوره شده و مقصود اینستكه مؤمن نزد خدا مورد احترام و توقیر است، بخلاف دیگران.
3 - چون از طرق خاصه و عامه روایت شده كه خدایتعالى هنگام مرگ مؤمن بقدرى نسبت باو لطف و كرامت میفرماید و وعده بهشت میدهد كه كراهت مرگ از او زایل میشود و بانتقال بسراى جاودانى رغبت پیدا میكند و برسیدن مرگ راضى و خرسند میگردد. پس این موضوع مثل اینستكه كسى بخواهد بدوستش آزارى رساند كه پس از آن او را باستراحت و آسایش دائم كشاند و با خود فكر كند كه چگونه آن آزار را باو رساند كه او را كمتر بدرد آورد.