اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: برادرى اهل ایمان با یكدیگر

بَابُ أُخُوَّةِ الْمُؤْمِنِینَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ
1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ بَنُو أَبٍ وَ أُمٍّ وَ إِذَا ضَرَبَ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ عِرْقٌ سَهِرَ لَهُ الْ آخَرُونَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 241 روایة: 1
امام صادق (ع) فرمود: اهل ایمان برادر یكدیگرند و فرزندان یك پدر و مادر باشند و چون از مردى رگى زده شود برایش بیدار خوابى كشند. (چنانچه گاهى مؤمنى را شب خواب نبرد و سپس معلوم شود كه بیكى از برادران ایمانیش بلائى رسیده است).
2- عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ تَقَبَّضْتُ بَیْنَ یَدَیْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ رُبَّمَا حَزِنْتُ مِنْ غَیْرِ مُصِیبَةٍ تُصِیبُنِى أَوْ أَمْرٍ یَنْزِلُ بِى حَتَّى یَعْرِفَ ذَلِكَ أَهْلِى فِى وَجْهِى وَ صَدِیقِى فَقَالَ نَعَمْ یَا جَابِرُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ طِینَةِ الْجِنَانِ وَ أَجْرَى فِیهِمْ مِنْ رِیحِ رُوحِهِ فَلِذَلِكَ الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ لِأَبِیهِ وَ أُمِّهِ فَإِذَا أَصَابَ رُوحاً مِنْ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ فِى بَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ حُزْنٌ حَزِنَتْ هَذِهِ لِأَنَّهَا مِنْهَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 241 روایة: 2
جابر جعفى گوید: در برابر امام باقر (ع) بودم كه دل گرفته شدم، بحضرت عرضكردم: گاهى بدون اینكه مصیبتى بمن رسد یا ناراحتى بسرم ریزد، اندوهگین مى شوم تا آنجا كه خانواده و دوستم اثرش را در رخسارم مشاهده كنند، فرمود:
آرى اى جابر خداى عزوجل مؤمنین را از طینت بهشتى آفرید و از نسیم روح خویش در آنها جارى ساخت، از اینرو است كه مؤمن است، (زیرا طینت بمنزله پدر و نسیم بجاى مادر است) پس هرگاه بیكى از آن ارواح در شهرى اندوهى رسد، آن روح دیگر اندهگین شود، زیرا از جنس اوست.
(2040)3- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ عَیْنُهُ وَ دَلِیلُهُ لَا یَخُونُهُ وَ لَا یَظْلِمُهُ وَ لَا یَغُشُّهُ وَ لَا یَعِدُهُ عِدَةً فَیُخْلِفَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 242 روایة: 3
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن برادر مؤمن است، چشم و راهنماى اوست، نسبت باو خیانت و ستم و غش روا ندارد و با او خلف وعده نكند.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ كَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِنِ اشْتَكَى شَیْئاً مِنْهُ وَجَدَ أَلَمَ ذَلِكَ فِى سَائِرِ جَسَدِهِ وَ أَرْوَاحُهُمَا مِنْ رُوحٍ وَاحِدَةٍ وَ إِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصَالًا بِرُوحِ اللَّهِ مِنِ اتِّصَالِ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِهَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 242 روایة: 4
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن برادر مؤمن است، مانند یك پیكریكه هرگاه عضوى از آن دردمند شود، اعضاء دیگر هم احساس درد كنند و روحهاى آنها نیز از یكروحست، و همانا روح مؤمن پیوستگیش بروح خدا از پیوستگى پرتو خورشید بخورشید بیشتر است.
5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِى نَجْرَانَ عَنْ مُثَنًّى الْحَنَّاطِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ هُوَ عَیْنُهُ وَ مِرْآتُهُ وَ دَلِیلُهُ لَا یَخُونُهُ وَ لَا یَخْدَعُهُ وَ لَا یَظْلِمُهُ وَ لَا یَكْذِبُهُ وَ لَا یَغْتَابُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 242 روایة: 5
و فرمود: مسلمان برادر مسلمان است، چشم و آینه و راهنماى اوست، نسبت باو خیانت و نیرنگ و ستم نكند و او را تكذیب ننماید و از او غیبت نكند.
6- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ قَالَ كُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ دَخَلَ عَلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ لِى تُحِبُّهُ فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ لِى وَ لِمَ لَا تُحِبُّهُ وَ هُوَ أَخُوكَ وَ شَرِیكُكَ فِى دِینِكَ وَ عَوْنُكَ عَلَى عَدُوِّكَ وَ رِزْقُهُ عَلَى غَیْرِكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 242 روایة: 6
حفص بخترى گوید: خدمت امام صادق (ع) بودم كه مردى وارد شد، حضرت بمن فرمود: او را دوست دارى؟ عرضكردم: آرى، فرمود: چرا دوستش نداشته باشى، كه او برادر تو و شریك دین تو و یاور تو علیه دشمنت مى باشد و روزى او هم بر عهده دیگریست.
7- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ لِأَبِیهِ وَ أُمِّهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ طِینَةِ الْجِنَانِ وَ أَجْرَى فِى صُوَرِهِمْ مِنْ رِیحِ الْجَنَّةِ فَلِذَلِكَ هُمْ إِخْوَةٌ لِأَبٍ وَ أُمٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 242 روایة: 7
امام باقر (ع) مى فرمود: مؤمن برادر پدر و مادرى مؤمن است، زیرا خداى عزوجل مؤمنین را از سرشت بهشتى آفرید و از نسیم بهشت در پیكرشان دمید، از اینجهت مؤمنین برادر پدر و مادرى یكدیگرند.
(2045)8- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ أَخُو الْمُؤْمِنِ عَیْنُهُ وَ دَلِیلُهُ لَا یَخُونُهُ وَ لَا یَظْلِمُهُ وَ لَا یَغُشُّهُ وَ لَا یَعِدُهُ عِدَةً فَیُخْلِفَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 243 روایة: 8
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن برادر مؤمن است، چشم و راهنماى اوست، نسبت باو خیانت و ستم و نیرنگ روا ندارد و با او خلف وعده نكند.
9- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ خَدَمٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ قُلْتُ وَ كَیْفَ یَكُونُونَ خَدَماً بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ قَالَ یُفِیدُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً الْحَدِیثَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 243 روایة: 9
امام صادق (ع) مى فرمود: مؤمنین خدمتگزار یكدیگرند. راوى گوید: عرضكردم: چگونه خدمتگزار یكدیگرند؟ فرمود: بیكدیگر فایده رسانند... - تا آخر حدیث.
10- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْبَصْرِیِّ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّ نَفَراً مِنَ الْمُسْلِمِینَ خَرَجُوا إِلَى سَفَرٍ لَهُمْ فَضَلُّوا الطَّرِیقَ فَأَصَابَهُمْ عَطَشٌ شَدِیدٌ فَتَكَفَّنُوا وَ لَزِمُوا أُصُولَ الشَّجَرِ فَجَاءَهُمْ شَیْخٌ وَ عَلَیْهِ ثِیَابٌ بِیضٌ فَقَالَ قُومُوا فَلَا بَأْسَ عَلَیْكُمْ فَهَذَا الْمَاءُ فَقَامُوا وَ شَرِبُوا وَ ارْتَوَوْا فَقَالُوا مَنْ أَنْتَ یَرْحَمُكَ اللَّهُ فَقَالَ أَنَا مِنَ الْجِنِّ الَّذِینَ بَایَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ص إِنِّى سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ عَیْنُهُ وَ دَلِیلُهُ فَلَمْ تَكُونُوا تَضَیَّعُوا بِحَضْرَتِى
اصول كافى جلد3 صفحه: 243 روایة: 10
امام باقر (ع) مى فرمود: جماعتى از مسلمین به سفرى رفتند و راه را گم كردند تا بسیار تشنه شدند، كفن پوشیدند (از جاده بكنارى رفتند) و خود را بریشه هاى درخت (كه اندك رطوبتى داشت) چسبانیدند، پیرمردى سفید پوش نزد آنها آمد و گفت، برخیزید، باكى بر شما نیست. این آبست، آنها برخاستند و آشامیدند و سیر آب گشتند، سپس گفتند: كیستى تو - خدایت رحمت كند -؟ گفت: من از طایفه جنى هستم كه با رسول خدا صلى الله علیه و آله بیعت کردند من از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم كه فرمود: مؤمن برادر مؤمن است، چشم او و راهنماى او است. پس شما نباید در محضر من تباه گردید.
11- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لَا یَظْلِمُهُ وَ لَا یَخْذُلُهُ وَ لَا یَغْتَابُهُ وَ لَا یَخُونُهُ وَ لَا یَحْرِمُهُ قَالَ رِبْعِیٌّ فَسَأَلَنِی رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا بِالْمَدِینَةِ فَقَالَ سَمِعْتُ فُضَیْلًا یَقُولُ ذَلِكَ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ نَعَمْ فَقَالَ فَإِنِّى سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لَا یَظْلِمُهُ وَ لَا یَغُشُّهُ وَ لَا یَخْذُلُهُ وَ لَا یَغْتَابُهُ وَ لَا یَخُونُهُ وَ لَا یَحْرِمُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 243 روایة: 11
امام صادق (ع) مى فرمود: مسلمان برادر مسلمانست. ستمش نكند و رهایش نسازد (غیبتش نكند و با او خیانت ننماید و محرومش نسازد).
ربعى گوید: مردى از هم مذهبان ما در مدینه از من پرسید و گفت: تو خود شنیدى كه فضیل بن یسار چنین گفت؟ گفتم: آرى، گفت: اما من از امام صادق (ع) شنیدم كه مى فرمود: مسلمان برادر مسلمان است، باو ستم نكند و فریبش ندهد و او را وانگذارد، و غیبتش نكند و با او خیانت ننماید و محرومش نسازد.

باب: در بیان حق آنكه خود را بایمان نسبت دهد و آنچه از حق او بكاهد

بَابٌ فِیمَا یُوجِبُ الْحَقَّ لِمَنِ انْتَحَلَ الْإِیمَانَ وَ یَنْقُضُهُ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ وَ سُئِلَ عَنْ إِیمَانِ مَنْ یَلْزَمُنَا حَقُّهُ وَ أُخُوَّتُهُ كَیْفَ هُوَ وَ بِمَا یَثْبُتُ وَ بِمَا یَبْطُلُ فَقَالَ إِنَّ الْإِیمَانَ قَدْ یُتَّخَذُ عَلَى وَجْهَیْنِ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَهُوَ الَّذِى یَظْهَرُ لَكَ مِنْ صَاحِبِكَ فَإِذَا ظَهَرَ لَكَ مِنْهُ مِثْلُ الَّذِى تَقُولُ بِهِ أَنْتَ حَقَّتْ وَلَایَتُهُ وَ أُخُوَّتُهُ إِلَّا أَنْ یَجِى ءَ مِنْهُ نَقْضٌ لِلَّذِى وَصَفَ مِنْ نَفْسِهِ وَ أَظْهَرَهُ لَكَ فَإِنْ جَاءَ مِنْهُ مَا تَسْتَدِلُّ بِهِ عَلَى نَقْضِ الَّذِى أَظْهَرَ لَكَ خَرَجَ عِنْدَكَ مِمَّا وَصَفَ لَكَ وَ أَظْهَرَ وَ كَانَ لِمَا أَظْهَرَ لَكَ نَاقِضاً إِلَّا أَنْ یَدَّعِیَ أَنَّهُ إِنَّمَا عَمِلَ ذَلِكَ تَقِیَّةً وَ مَعَ ذَلِكَ یُنْظَرُ فِیهِ فَإِنْ كَانَ لَیْسَ مِمَّا یُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ التَّقِیَّةُ فِى مِثْلِهِ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ ذَلِكَ لِأَنَّ لِلتَّقِیَّةِ مَوَاضِعَ مَنْ أَزَالَهَا عَنْ مَوَاضِعِهَا لَمْ تَسْتَقِمْ لَهُ وَ تَفْسِیرُ مَا یُتَّقَى مِثْلُ أَنْ یَكُونَ قَوْمُ سَوْءٍ ظَاهِرُ حُكْمِهِمْ وَ فِعْلِهِمْ عَلَى غَیْرِ حُكْمِ الْحَقِّ وَ فِعْلِهِ فَكُلُّ شَیْ ءٍ یَعْمَلُ الْمُؤْمِنُ بَیْنَهُمْ لِمَكَانِ التَّقِیَّةِ مِمَّا لَا یُؤَدِّی إِلَى الْفَسَادِ فِى الدِّینِ فَإِنَّهُ جَائِزٌ
اصول كافى جلد3 صفحه: 244 روایة: 1
مسعدة بن صدقه گوید: شنیدم شخصى از امام صادق (ع) پرسید ایمان كسیكه حق او و برادریش بر عهده ماست چگونه است و از چه راه ثابت شود و بچه وسیله باطل مى شود؟ امام فرمود: همانا ایمان دو گونه ملاحظه مى شود.
یكى از آندو آنستكه از رفیقت براى تو نمایان مى شود، پس هرگاه مثل عقیده خودت از رفیقت براى تو نمایان شد، حق دوستى و برادرى او ثابت مى شود، مگر آنكه خلاف آنچه را نسبت بخود گفته اظهار كند پس هرگاه چیزى از او صادر شود كه ضد آنچه را بتو اظهار كرده بتوانى استدلال كنى، از آنچه خود را وصف نموده خارج شود و آنچه را بتو اظهار كرده نقض كند، مگر آنكه ادعا كند آنچه را انجام داده از راه تقیه بوده، با وجود این ملاحظه شود اگر از امورى باشد كه تقیه در آن ممكن نیست از او پذیرفته نگردد، زیرا تقیه مواردى دارد كه هر كه آنرا از مورد خودش بیرون برد. برایش درست باشد، و توضیح مورد تقیه مثل اینستكه مردم بدى فرمان و كردارشان بر خلاف حق جارى و آشكار شود، پس مؤمن هر عملى را كه از نظر تقیه در میان آنها انجام دهد كه به تباهى دین منجر نگردد، جائز است.
شرح : قسم دوم ایمان كه در این خبر ذكر نشده و بوضوحش واگذار گشته اینستكه از كثرت معاشرت و رفاقت شخصى یقین بایمان او حاصل شود بنحویكه احتمال شك و تردید در آن راه نداشته باشد.

باب: در اینكه برادرى بر پایه دین واقع نشده و تنها شناختن یكدیگر است

بَابٌ فِى أَنَّ التَّوَاخِیَ لَمْ یَقَعْ عَلَى الدِّینِ وَ إِنَّمَا هُوَ التَّعَارُفُ
(2050)1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّیَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ لَمْ تَتَوَاخَوْا عَلَى هَذَا الْأَمْرِ وَ إِنَّمَا تَعَارَفْتُمْ عَلَیْهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 245 روایة:1
امام باقر (ع) فرمود: شما بر این امر (تشیع) برادرى نكردید بلكه تنها یكدیگر را بر آن شناختید.
2- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ وَ سَمَاعَةَ جَمِیعاً عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَمْ تَتَوَاخَوْا عَلَى هَذَا الْأَمْرِ وَ إِنَّمَا تَعَارَفْتُمْ عَلَیْهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 245 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: شما بر این امر برادرى نكردید، بلكه تنها یكدیگر را بر آن شناختید
شرح : مقصود اینستكه برادرى شما شیعه با یكدیگر در این عالم آغاز نشده بلكه در عالم ارواح و پیش از انتقال باجساد با یكدیگر سنخیت پیدا كردید و از كفار جدا گشتید، و در این جهان آن آشنائى را بیاد آوردید و یكدیگر را شناختید.
و بعضى گفته اند: مقصود امام (ع) سرزنش و توبیخ شیعه است كه با یكدیگر از روى حقیقت و واقع برادرى ندارند و تنها تعارف میكنند. ولى این معنا اولا مناسب كتاب ایمان نیست و با كتاب كفر مناسب ندارد و ثانیاً استفاده این معنى از لفظ تعارف محتاج به تكلف است.