اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: مدارا و سازگارى

بَابُ الْمُدَارَاةِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ثَلَاثٌ مَنْ لَمْ یَكُنَّ فِیهِ لَمْ یَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِى اللَّهِ وَ خُلُقٌ یُدَارِى بِهِ النَّاسَ وَ حِلْمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهْلَ الْجَاهِلِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 179 روایة:1
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: سه چیز است كه هركه نداشته باشد، هیچ كارش تمام نیست: پرهیزكارى كه او را از نافرمانى خدا باز دارد، و خلقى كه بسبب آن با مردم بسازد و بردبارى كه نادانى نادان را با آن رد كند.
2- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَراً ع یَقُولُ جَاءَ جَبْرَئِیلُ ع إِلَى النَّبِیِّ ص فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ رَبُّكَ یُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَكَ دَارِ خَلْقِی
اصول كافى جلد3 صفحه: 179 روایة:2
امام صادق (ع) مى فرمود: جبرئیل علیه السلام نزد پیغمبر صلى الله علیه و آله آمد و عرض كرد: اى محمد پروردگارت سلام مى رساند و مى گوید: با مخلوقم مدارا كن.
(1835)3- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ فِى التَّوْرَاةِ مَكْتُوبٌ فِیمَا نَاجَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ ع یَا مُوسَى اكْتُمْ مَكْتُومَ سِرِّى فِى سَرِیرَتِكَ وَ أَظْهِرْ فِى عَلَانِیَتِكَ الْمُدَارَاةَ عَنِّى لِعَدُوِّى وَ عَدُوِّكَ مِنْ خَلْقِى وَ لَا تَسْتَسِبَّ لِى عِنْدَهُمْ بِإِظْهَارِ مَكْتُومِ سِرِّى فَتُشْرِكَ عَدُوَّكَ وَ عَدُوِّى فِى سَبِّى
اصول كافى جلد3 صفحه: 179 روایة:3
امام باقر علیه السلام فرمود: در تورات نوشته است، از جمله مناجات خداى عزوجل با موسى بن عمران این بود كه: اى موسى! راز پنهان مرا در باطن خویش پوشیده دار و در آشكارت سازگارى با دشمن من و دشمن خود را از جانب من اظهار كن و با اظهار راز پنهانم سبب دشنام دادن آنها به من مشو تا در دشنام دادن من شریك دشمن خود و دشمن من گردى.
4- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَمَرَنِى رَبِّى بِمُدَارَاةِ النَّاسِ كَمَا أَمَرَنِى بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 179 روایة:4
رسول خدا (ص) فرمود: پروردگارم مرا بسازگارى با مردم امر فرمود. چنانكه بانجام واجبات امر فرمود.
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِیمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَیْشِ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع خَالِطُوا الْأَبْرَارَ سِرّاً وَ خَالِطُوا الْفُجَّارَ جِهَاراً وَ لَا تَمِیلُوا عَلَیْهِمْ فَیَظْلِمُوكُمْ فَإِنَّهُ سَیَأْتِى عَلَیْكُمْ زَمَانٌ لَا یَنْجُو فِیهِ مِنْ ذَوِى الدِّینِ إِلَّا مَنْ ظَنُّوا أَنَّهُ أَبْلَهُ وَ صَبَّرَ نَفْسَهُ عَلَى أَنْ یُقَالَ [لَهُ ]إِنَّهُ أَبْلَهُ لَا عَقْلَ لَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 180 روایة:5
امام صادق (ع) فرمود رسولخدا (ص) فرمود: سازگارى با مردم نصف ایمانست و نرمى با آنها نصف زندگى است.
سپس امام صادق (ع) فرمود: با نیكان در پنهان آمیزش كنید و با بدكاران در آشكار و بر آنها حمله نكنید كه بر شما ستم كنند، زیرا فرمانى براى شما پیش آید كه از دینداران نجات نیابد، جز آنكه را مردم ابلهش دانند و خود او هم آماده باشد و تحمل كند كه باو گویند ابله و بیعقل است.
6- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَكَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ قَوْماً مِنَ النَّاسِ قَلَّتْ مُدَارَاتُهُمْ لِلنَّاسِ فَأُنِفُوا مِنْ قُرَیْشٍ وَ ایْمُ اللَّهِ مَا كَانَ بِأَحْسَابِهِمْ بَأْسٌ وَ إِنَّ قَوْماً مِنْ غَیْرِ قُرَیْشٍ حَسُنَتْ مُدَارَاتُهُمْ فَأُلْحِقُوا بِالْبَیْتِ الرَّفِیعِ قَالَ ثُمَّ قَالَ مَنْ كَفَّ یَدَهُ عَنِ النَّاسِ فَإِنَّمَا یَكُفُّ عَنْهُمْ یَداً وَاحِدَةً وَ یَكُفُّونَ عَنْهُ أَیْدِیَ كَثِیرَةً
اصول كافى جلد3 صفحه: 180 روایة:6
امام صادق (ع) مى فرمود: گروهى از قریش با مردم كم سازگارى كردند و از قریش رانده شدند، در صورتیكه بخدا سوگند كه از نظر خانوادگى عیبى نداشتند. و گروهى از غیر قریش با مردم خوشرفتارى نمودند و بخاندان عالى و بلند پیوستند.
سپس فرمود: هر كه دستش را از مردم دریغ دارد. او از آنها یكدست دریغ داشته، ولى مردم از او دستها دریغ دارند.
شرح - بمضمون جمله اخیر كلامى در خطبه 23 نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده كه بخویشان و فامیل اختصاص دارد و سید رضى - رحمة الله - در آنجا توضیحى بیان میكند.

باب: نرمى و ملاطفت

بَابُ الرِّفْقِ
1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِى لَیْلَى عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ لِكُلِّ شَیْ ءٍ قُفْلًا وَ قُفْلُ الْإِیمَانِ الرِّفْقُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 180 روایة:1
امام باقر علیه السلام فرمود: براى هر چیزى قفلى است (كه آنرا بدو نگهدارند) و قفل ایمان نرمى ملاطفت است. (چه آنكه هر كس نرمى را از دست دهد و خشم و قهر و خشونت پیش گیرد، ناچار باعمالى دست زند كه ایمانش از دست برود).
(1840)2- وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ قُسِمَ لَهُ الرِّفْقُ قُسِمَ لَهُ الْإِیمَانُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 181 روایة:2
امام باقر (ع) فرمود: بهركه نرمى نصیب شد، ایمان نصیب شد.
3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَى عَنْ یَحْیَى الْأَزْرَقِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ فَمِنْ رِفْقِهِ بِعِبَادِهِ تَسْلِیلُهُ أَضْغَانَهُمْ وَ مُضَادَّتَهُمْ لِهَوَاهُمْ وَ قُلُوبِهِمْ وَ مِنْ رِفْقِهِ بِهِمْ أَنَّهُ یَدَعُهُمْ عَلَى الْأَمْرِ یُرِیدُ إِزَالَتَهُمْ عَنْهُ رِفْقاً بِهِمْ لِكَیْلَا یُلْقِیَ عَلَیْهِمْ عُرَى الْإِیمَانِ وَ مُثَاقَلَتَهُ جُمْلَةً وَاحِدَةً فَیَضْعُفُوا فَإِذَا أَرَادَ ذَلِكَ نَسَخَ الْأَمْرَ بِالْ آخَرِ فَصَارَ مَنْسُوخاً
اصول كافى جلد3 صفحه: 181 روایة:3
امام صادق (ع) فرمود: خداى تبارك و تعالى ملایم است و ملایمت را دوست دارد، از ملایمت او نسبت به بندگانش، بیرون ساختن كینه ها و مخالفت هوسها و دلهایشانست و نیز از ملایمت او نسبت به بندگان اینستكه: امرى را كه میخواهد مردم را از آن بر كنار كند، براى ملایمت با آنها ایشان را با آن امر وامیگذارید (كه طبق عادت رفتار كنند و از ابتدا بر آنها سخت نمیگیرد) تا سنگینى امر ایمان یكباره بر آنها نیفتد كه ناتوان گردند، و چون اراده بركنارى آنها كند، آن امر را بامر دیگرى نسخ فرماید تا امر اول منسوخ گردد (چنانكه در صدر اسلام مردم را بقبله بیت المقدس وا گذاشت و چون باحكام اسلام انس و الفت پیدا كردند، آنها را متوجه كعبه فرمود و بیت المقدس منسوخ گردید).
شرح : مقصود از بیرون ساختن كینه ها اینستكه: به پیغمبران و اوصیائشان دستور داده، نسبت بكفار و منافقین نرمى و ملایمت نمایند و با احسان و دستگیرى و خوشرفتارى دلهایشانرا باسلام گرم كنند تا كینه از دلهایشان خارج شود.
و ممكن است مقصود این باشد كه كینه هاى كفار را در گفتار و رفتارشان بمسلمین نشان میدهد تا مسلمین فریب نخورند و از نیرنگ آنها بر حذر باشند و یا مراد اینستكه كینه هائى كه در دل مردم است بسبب گفتارهاى تند و زشت نسبت بآنكه از او كینه دارند بتدریج خارج میشود و گرنه مردم یكدیگر را میكشتند.
و اما راجع به مخالفت هوسها و دلها چند وجه گفته اند:
(1) خدایتعالى بكفار و منافقین آراء و افكار مختلف داد و اگر همگى یك رأى بودند مسلمین را ریشه كن مینمودند.
(2) خدا میان هوس و عقل هر كسى مخالفت انداخت، تا هر كه خواهد پیروى عقل كند و راه آخرت گیرد.
(3) هوسهاى برخى از بندگانش را بهوسهاى برخى دیگر از میان میبرد، و این معنى نزدیك بمعانى جمله اولست.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الرِّفْقُ یُمْنٌ وَ الْخُرْقُ شُؤْمٌ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:4
رسولخدا (ص) فرمود: نرمى میمنت دارد و خشونت نحوست.
5- عَنْهُ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ وَ یُعْطِى عَلَى الرِّفْقِ مَا لَا یُعْطِى عَلَى الْعُنْفِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:5
امام باقر (ع) فرمود: خداى عزوجل ملایم است و ملایمت را دوست دارد و پاداشى كه بملایمت میدهد بخشونت و سختگیرى نمیدهد.
6- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ الرِّفْقَ لَمْ یُوضَعْ عَلَى شَیْ ءٍ إِلَّا زَانَهُ وَ لَا نُزِعَ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا شَانَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:6
رسولخدا (ص) فرمود: نرمى روى هر چه گذاشته شد، آنرا زینت داد و از هر چه برداشته شد، زشتش ساخت.
(1845)7- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ رَفَعَهُ إِلَى النَّبِیِّ ص قَالَ إِنَّ فِی الرِّفْقِ الزِّیَادَةَ وَ الْبَرَكَةَ وَ مَنْ یُحْرَمِ الرِّفْقَ یُحْرَمِ الْخَیْرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:7
پیغمبر (ص) فرمود: در نرمى زیادى و بركت است و هر كه از نرمى محروم شد از خیر محروم گشت.
8- عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَا زُوِیَ الرِّفْقُ عَنْ أَهْلِ بَیْتٍ إِلَّا زُوِیَ عَنْهُمُ الْخَیْرُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:8
امام صادق (ع) فرمود: از هر خاندانى كه نرمى دور شد، خیر از آنها دور گشت.
9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُعَلَّى عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادِ بْنِ أَرْقَمَ الْكُوفِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَیُّمَا أَهْلِ بَیْتٍ أُعْطُوا حَظَّهُمْ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فِى الرِّزْقِ وَ الرِّفْقُ فِى تَقْدِیرِ الْمَعِیشَةِ خَیْرٌ مِنَ السَّعَةِ فِى الْمَالِ وَ الرِّفْقُ لَا یَعْجِزُ عَنْهُ شَیْ ءٌ وَ التَّبْذِیرُ لَا یَبْقَى مَعَهُ شَیْ ءٌ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:9
امام صادق (ع) فرمود: هر خانواده اى كه بهره خود را از نرمى گرفتند، خدا روزى ایشان را وسعت داد و نرمى در تقدیر معیشت (اقتصاد و میانه روى در خرج) از وسعت مال بهتر است، و با میانه روى درماندگى نباشد و با ولخرجى چیزى باقى نماند، همانا خداى عزوجل نرمى كند و نرمى را دوست دارد.
10- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ رَفَعَهُ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ قَالَ لِی وَ جَرَى بَیْنِی وَ بَیْنَ رَجُلٍ مِنَ الْقَوْمِ كَلَامٌ فَقَالَ لِى ارْفُقْ بِهِمْ فَإِنَّ كُفْرَ أَحَدِهِمْ فِى غَضَبِهِ وَ لَا خَیْرَ فِیمَنْ كَانَ كُفْرُهُ فِى غَضَبِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:10
هشام بن احمد گوید: مرا با مردى از آنقوم سخن در گرفته بود (با یكى از مخالفین نزاع میكردم) حضرت ابوالحسن (ع) بمن فرمود: با آنها نرمى كن، زیرا كفر ایشان در خشم آنهاست (چون خشمگین شوند سخن كفرآمیز گویند) و خیرى نیست در كسیكه كفرش در خشمش باشد.
11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَى ع قَالَ الرِّفْقُ نِصْفُ الْعَیْشِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:11
موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: نرمى نیمى از زندگى است.
(1850)12- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الرِّفْقَ وَ یُعِینُ عَلَیْهِ فَإِذَا رَكِبْتُمُ الدَّوَابَّ الْعُجْفَ فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا فَإِنْ كَانَتِ الْأَرْضُ مُجْدِبَةً فَانْجُوا عَنْهَا وَ إِنْ كَانَتْ مُخْصِبَةً فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:12
رسول خدا (ص) فرمود: خدا نرمى را دوست دارد و بآن كمك میكند (چنانچه در حدیث 1841 ذكر شد) پس چون مركوبهاى لاغر را سوار شدید، آنها را بمنزلگاه مقرر خود فرود آورید (تا علوفه خورند و استراحت كنند) و اگر زمین خشك و بى گیاه باشد، با شتاب بگذرید و اگر پر گیاه باشد، آنها را فرود آرید (پس نرمى و ملاطفت حتى نسبت بحیوانات هم خوب و پسندیده است).
13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ كَانَ الرِّفْقُ خَلْقاً یُرَى مَا كَانَ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ شَیْ ءٌ أَحْسَنَ مِنْهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:13
رسول خدا (ص) فرمود: اگر نرمى مخلوقى میبودكه دیده میشد، در میان مخلوقات خدا از او نیكوتر نبود.
14- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ وَ مِنْ رِفْقِهِ بِكُمْ تَسْلِیلُ أَضْغَانِكُمْ وَ مُضَادَّةِ قُلُوبِكُمْ وَ إِنَّهُ لَیُرِیدُ تَحْوِیلَ الْعَبْدِ عَنِ الْأَمْرِ فَیَتْرُكُهُ عَلَیْهِ حَتَّى یُحَوِّلَهُ بِالنَّاسِخِ كَرَاهِیَةَ تَثَاقُلِ الْحَقِّ عَلَیْهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:14
امام باقر یا امام صادق (ع) فرمود: خدا ملایم است و ملایمت را دوست دارد و از ملایمتش نسبت بشما، بیرون بردن كینه ها و مخالفت دلهاى شماست، و همانا او میخواهد بنده را از امرى بگرداند، پس او را بر آنحال میگذارد تا با ناسخى دگرگونش كند، كه مبادا حق بر او سنگینى كند (بحدیث 1840 رجوع شود).
15- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا اصْطَحَبَ اثْنَانِ إِلَّا كَانَ أَعْظَمُهُمَا أَجْراً وَ أَحَبُّهُمَا إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْفَقَهُمَا بِصَاحِبِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 184 روایة:15
رسولخدا (ص) فرمود: هیچ دو نفرى با هم رفاقت و همدمى نكنند، جز آنكه نرمیش با رفیقش بیشتر است، نزد خداى عزوجل پاداشش بزرگتر و محبوبیتش بیشتر است.
16- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ كَانَ رَفِیقاً فِى أَمْرِهِ نَالَ مَا یُرِیدُ مِنَ النَّاسِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 184 روایة: 16
امام صادق (ع) میفرمود: هر كه در كار خود نرمى كند، هر چه از مردم خواهد بدان برسد.

باب تواضع

بَابُ التَّوَاضُعِ
(1855)1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَرْسَلَ النَّجَاشِیُّ إِلَى جَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ أَصْحَابِهِ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ وَ هُوَ فِی بَیْتٍ لَهُ جَالِسٌ عَلَى التُّرَابِ وَ عَلَیْهِ خُلْقَانُ الثِّیَابِ قَالَ فَقَالَ جَعْفَرٌ ع فَأَشْفَقْنَا مِنْهُ حِینَ رَأَیْنَاهُ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ فَلَمَّا رَأَى مَا بِنَا وَ تَغَیُّرَ وُجُوهِنَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى نَصَرَ مُحَمَّداً وَ أَقَرَّ عَیْنَهُ أَ لَا أُبَشِّرُكُمْ فَقُلْتُ بَلَى أَیُّهَا الْمَلِكُ فَقَالَ إِنَّهُ جَاءَنِى السَّاعَةَ مِنْ نَحْوِ أَرْضِكُمْ عَیْنٌ مِنْ عُیُونِى هُنَاكَ فَأَخْبَرَنِى أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ نَصَرَ نَبِیَّهُ مُحَمَّداً ص وَ أَهْلَكَ عَدُوَّهُ وَ أُسِرَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ الْتَقَوْا بِوَادٍ یُقَالُ لَهُ بَدْرٌ كَثِیرِ الْأَرَاكِ لَكَأَنِّى أَنْظُرُ إِلَیْهِ حَیْثُ كُنْتُ أَرْعَى لِسَیِّدِى هُنَاكَ وَ هُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِى ضَمْرَةَ فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ أَیُّهَا الْمَلِكُ فَمَا لِى أَرَاكَ جَالِساً عَلَى التُّرَابِ وَ عَلَیْكَ هَذِهِ الْخُلْقَانُ فَقَالَ لَهُ یَا جَعْفَرُ إِنَّا نَجِدُ فِیمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى عِیسَى ع أَنَّ مِنْ حَقِّ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ أَنْ یُحْدِثُوا لَهُ تَوَاضُعاً عِنْدَ مَا یُحْدِثُ لَهُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَلَمَّا أَحْدَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِى نِعْمَةً بِمُحَمَّدٍ ص أَحْدَثْتُ لِلَّهِ هَذَا التَّوَاضُعَ فَلَمَّا بَلَغَ النَّبِیَّ ص قَالَ لِأَصْحَابِهِ إِنَّ الصَّدَقَةَ تَزِیدُ صَاحِبَهَا كَثْرَةً فَتَصَدَّقُوا یَرْحَمْكُمُ اللَّهُ وَ إِنَّ التَّوَاضُعَ یَزِیدُ صَاحِبَهُ رِفْعَةً فَتَوَاضَعُوا یَرْفَعْكُمُ اللَّهُ وَ إِنَّ الْعَفْوَ یَزِیدُ صَاحِبَهُ عِزّاً فَاعْفُوا یُعِزَّكُمُ اللَّهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 184 روایة:1
امام صادق (ع) فرمود: نجاشى دنبال جعفر بن ابیطالب و اصحابش فرستاد. آنها وارد شدند. نجاشى در اتاقى روى خاك نشسته و جامه هاى كهنه پوشیده بود، جعفر گوید: چون او را بدانحال دیدیم از او بترسیدیم (كه مبادا دیوانه شده باشد) چون وضع و پریدگى چهره ما را دید، گفت:
سپاس خدائیرا كه محمد را یارى كرد و چشمش را روشن نمود. شما را مژده ندهم؟ گفتم: پادشاها چرا، گفت: اكنون یكى از كارآگاههاى من از سرزمین شما آمد و بمن گزارش داد كه خداى عزوجل پیغمبرش محمد (ص) را یارى فرمود و دشمنش را هلاك كرد و فلانى و فلانى و فلانى اسیر شدند در یك وادى بنام بدر كه درخت اراك بسیار دارد. پیغمبر (ص) با دشمنش برابر شدند، و گویا هم اكنون آنرا میبینم، همانجائى را كه براى آقایم كه مردى از بنى ضمره بود چوپانى میكردم.
جعفر گفت: پادشاها! چرا روى خاك نشسته و جامه هاى كهنه پوشیده اى؟.
گفت: اى جعفر! ما در آنچه خدا بر عیسى (ع) نازل كرده این دستور را مى بینیم كه: حق خدا بر بندگانش اینستكه: چون نعمتى بآنها روى آورد، براى خدا تواضع كنند. و چون خداى عزوجل بوسیله محمد (ص) نعمتى بمن داد، من این تواضع را براى خدا كردم. چون این گزارش بپیغمبر (ص) رسید، باصحابش فرمود:
همانا صدقه بصاحبش افزونى بخشد، پس صدقه دهید - خدا شما را رحمت كند - و همانا تواضع موجب زیادى رفعت صاحبش شود، پس تواضع كنید تا خدا شما را رفعت دهد، و همانا گذشت عزت صاحبش را زیاد كند، پس درگذرید تا خدا عزیزتان كند.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ فِى السَّمَاءِ مَلَكَیْنِ مُوَكَّلَیْنِ بِالْعِبَادِ فَمَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَاهُ وَ مَنْ تَكَبَّرَ وَضَعَاهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 185 روایة: 2
امام صادق (ع) مى فرمود: همانا دو فرشته در آسمان بر بندگان گماشته شده اند، كه هر كس براى خدا تواضع كند، او را بالا برند و هر كه تكبر كند پستش كنند.
3- ابْنُ أَبِى عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَفْطَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَشِیَّةَ خَمِیسٍ فِى مَسْجِدِ قُبَا فَقَالَ هَلْ مِنْ شَرَابٍ فَأَتَاهُ أَوْسُ بْنُ خَوَلِیٍّ الْأَنْصَارِیُّ بِعُسِّ مَخِیضٍ بِعَسَلٍ فَلَمَّا وَضَعَهُ عَلَى فِیهِ نَحَّاهُ ثُمَّ قَالَ شَرَابَانِ یُكْتَفَى بِأَحَدِهِمَا مِنْ صَاحِبِهِ لَا أَشْرَبُهُ وَ لَا أُحَرِّمُهُ وَ لَكِنْ أَتَوَاضَعُ لِلَّهِ فَإِنَّ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ اللَّهُ وَ مَنْ تَكَبَّرَ خَفَضَهُ اللَّهُ وَ مَنِ اقْتَصَدَ فِى مَعِیشَتِهِ رَزَقَهُ اللَّهُ وَ مَنْ بَذَّرَ حَرَمَهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَكْثَرَ ذِكْرَ الْمَوْتِ أَحَبَّهُ اللَّهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 185 روایة: 3
امام صادق (ع) فرمود: رسول خدا صلى الله علیه و آله یك شب پنجشنبه براى افطار در مسجد قبا بود، و فرمود: آیا آشامیدنى هست؟ اوس بن خولى انصارى قدحى از شیر مسكه برگرفته با عسل آمیخته خدمتش آورد، چون بدهان گذاشت و چشید، كنارش زد و فرمود: دو نوشابه ایست كه با یكى از آنها از دیگرى بى نیازى حاصل مى شود، من اینرا نمى آشامم و تحریم نمى كنم، ولى براى خدا تواضع مى كنم زیرا هر كه براى خدا تواضع كند، خدایش بلند گرداند و هر كه تكبر كند، خدایش پست كند، و هر كه در زندگى اقتصاد ورزد، خدا روزیش بخشد، و هر كه ولخرجى كند، خدا محرومش سازد، و هر كه بسیار بیاد مرگ باشد خدا او را دوست دارد.
4- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ دَاوُدَ الْحَمَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ وَ قَالَ مَنْ أَكْثَرَ ذِكْرَ اللَّهِ أَظَلَّهُ اللَّهُ فِى جَنَّتِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 186 روایة: 4
داود حمار نیز همینگونه از امام صادق (ع) نقل كرده و چنین فرموده: هر كه از خدا بسیار یاد كند، خدا او را در بهشتش زیر سایه خود گیرد.
5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَذْكُرُ أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ص مَلَكٌ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُخَیِّرُكَ أَنْ تَكُونَ عَبْداً رَسُولًا مُتَوَاضِعاً أَوْ مَلِكاً رَسُولًا قَالَ فَنَظَرَ إِلَى جَبْرَئِیلَ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ أَنْ تَوَاضَعْ فَقَالَ عَبْداً مُتَوَاضِعاً رَسُولًا فَقَالَ الرَّسُولُ مَعَ أَنَّهُ لَا یَنْقُصُكَ مِمَّا عِنْدَ رَبِّكَ شَیْئاً قَالَ وَ مَعَهُ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الْأَرْضِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 186 روایة: 5
امام باقر (ع) مى فرمود: فرشته ئى خدمت رسول خدا صلى الله علیه و آله آمد و عرضكرد: خداى عزّوجلّ ترا مخیر ساخته كه بنده و رسول و متواضع باشى یا پادشاه و رسول، پیغمبر بجبریل نگریست، او با دست اشاره كرد كه تواضع پیش گیر، پس پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود: بنده و متواضع و رسول را اختیار كردم، فرستاده گفت: با این انتخابت از مقامیكه نزد پروردگارت دارى چیزى كاسته نشود.
امام باقر (ع) فرمود: كلیدهاى خزانه هاى زمین همراه آن فرشته بود (تا اگر پیغمبر صلى الله علیه و آله پادشاهى را انتخاب كند باو دهد و كلیدهاى زمین معناى حقیقى و استعارى را متحمل است و بمعنى استعارى یا ابزارى مانند خاتم سلیمان و امثال آن مراد است و یا علم و قدرتى که بوسیله آن سلطنت آماده گردد).
(1860) 6-عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ تَرْضَى بِالْمَجْلِسِ دُونَ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَى مَنْ تَلْقَى وَ أَنْ تَتْرُكَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كُنْتَ مُحِقّاً وَ أَنْ لَا تُحِبَّ أَنْ تُحْمَدَ عَلَى التَّقْوَى
اصول كافى جلد3 صفحه: 186 روایة: 6
امام صادق (ع) فرمود: از تواضع است كه در نشستن بپائین مجلس راضى باشى و بهر كه برخورى سلام كنى و مجادله را ترك كنى، اگر چه حق با تو باشد، و دوست نداشته باشى كه ترا بتقوى بستایند.
7- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى مُوسَى ع أَنْ یَا مُوسَى أَ تَدْرِى لِمَ اصْطَفَیْتُكَ بِكَلَامِى دُونَ خَلْقِى قَالَ یَا رَبِّ وَ لِمَ ذَاكَ قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَیْهِ أَنْ یَا مُوسَى إِنِّى قَلَّبْتُ عِبَادِى ظَهْراً لِبَطْنٍ فَلَمْ أَجِدْ فِیهِمْ أَحَداً أَذَلَّ لِى نَفْساً مِنْكَ یَا مُوسَى إِنَّكَ إِذَا صَلَّیْتَ وَضَعْتَ خَدَّكَ عَلَى التُّرَابِ أَوْ قَالَ عَلَى الْأَرْضِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 187 روایة: 7
امام صادق (ع) فرمود: خداى عزوجل بموسى (ع) وحى فرمود كه: اى موسى! آیا مى دانى چرا از میان همه مخلوقم ترا براى سخن گفتن با خود برگزیدم؟ عرضكرد: پروردگارا براى چه بود؟ خداى تبارك و تعالى باو وحى كرد كه: اى موسى من بندگانم را زیر و رو كردم (بررسى كامل نمودم) در میان آنها كسى را از تو فروتن تر ندیدم. اى موسى! تو چون نماز مى گزارى چهره خویش روى خاك - یا گفت روى زمین - مینهى.
8- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَرَّ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ص عَلَى الْمُجَذَّمِینَ وَ هُوَ رَاكِبٌ حِمَارَهُ وَ هُمْ یَتَغَدَّوْنَ فَدَعَوْهُ إِلَى الْغَدَاءِ فَقَالَ أَمَا إِنِّى لَوْ لَا أَنِّى صَائِمٌ لَفَعَلْتُ فَلَمَّا صَارَ إِلَى مَنْزِلِهِ أَمَرَ بِطَعَامٍ فَصُنِعَ وَ أَمَرَ أَنْ یَتَنَوَّقُوا فِیهِ ثُمَّ دَعَاهُمْ فَتَغَدَّوْا عِنْدَهُ وَ تَغَدَّى مَعَهُمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 187 روایة: 8
امام صادق (ع) فرمود: على بن الحسین صلوات الله علیهما گذرش بر جذامیان افتاد، حضرت سوار الاغش بود و آنها صبحانه مى خوردند. امام را به صبحانه دعوت كردند، فرمود: اگر روزه نمى داشتم مى پذیرفتم، و چون بمنزلش رفت، دستور فرمود غذایى لذیذ و خوب بسازند، سپس براى صبحانه از آنها دعوت كرد و خود هم با آنها صبحانه خورد.
9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یَجْلِسَ الرَّجُلُ دُونَ شَرَفِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 187 روایة:9
امام صادق (ع) فرمود: از تواضع است كه مرد در جائى نشیند كه پائین تر از مقام و شرف او باشد.
10- عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ وَ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ نَظَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِلَى رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ قَدِ اشْتَرَى لِعِیَالِهِ شَیْئاً وَ هُوَ یَحْمِلُهُ فَلَمَّا رَآهُ الرَّجُلُ اسْتَحْیَا مِنْهُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع اشْتَرَیْتَهُ لِعِیَالِكَ وَ حَمَلْتَهُ إِلَیْهِمْ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ لَا أَهْلُ الْمَدِینَةِ لَأَحْبَبْتُ أَنْ أَشْتَرِیَ لِعِیَالِیَ الشَّیْ ءَ ثُمَّ أَحْمِلَهُ إِلَیْهِمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 187 روایة: 10
امام صادق (ع) مردى از اهل مدینه را دید كه چیزى براى خانواده اش خریده و با خود مى برد چون آن مرد امام را دید خجالت كشید، امام فرمود: این را خودت خریده و براى خانواده ات مى برى؟ بخدا سوگند اگر اهل مدینه نبودند (كه سرزنش و خرده گیرى كنند) من هم دوست داشتم، براى خانواده ام چیز بخرم و خودم ببرم.
(1865)11- عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِى الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ فِیمَا أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى دَاوُدَ ع یَا دَاوُدُ كَمَا أَنَّ أَقْرَبَ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْمُتَوَاضِعُونَ كَذَلِكَ أَبْعَدُ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْمُتَكَبِّرُونَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 188 روایة: 11
امام صادق (ع) فرمود: در آنچه خداى عزوجل بداود وحى فرمود، این بود: اى داود چنانكه نزدیكترین مردم بخدا متواضعانند، دورترین مردم از خدا هم متكبرانند.
12- عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ رَفَعَهُ إِلَى أَبِی بَصِیرٍ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِی الْحَسَنِ مُوسَى ع فِی السَّنَةِ الَّتِی قُبِضَ فِیهَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا لَكَ ذَبَحْتَ كَبْشاً وَ نَحَرَ فُلَانٌ بَدَنَةً فَقَالَ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ نُوحاً ع كَانَ فِى السَّفِینَةِ وَ كَانَ فِیهَا مَا شَاءَ اللَّهُ وَ كَانَتِ السَّفِینَةُ مَأْمُورَةً فَطَافَتْ بِالْبَیْتِ وَ هُوَ طَوَافُ النِّسَاءِ وَ خَلَّى سَبِیلَهَا نُوحٌ ع فَأَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى الْجِبَالِ أَنِّى وَاضِعٌ سَفِینَةَ نُوحٍ عَبْدِى عَلَى جَبَلٍ مِنْكُنَّ فَتَطَاوَلَتْ وَ شَمَخَتْ وَ تَوَاضَعَ الْجُودِیُّ وَ هُوَ جَبَلٌ عِنْدَكُمْ فَضَرَبَتِ السَّفِینَةُ بِجُؤْجُؤِهَا الْجَبَلَ قَالَ فَقَالَ نُوحٌ ع عِنْدَ ذَلِكَ یَا مَارِى أَتْقِنْ وَ هُوَ بِالسُّرْیَانِیَّةِ یَا رَبِّ أَصْلِحْ قَالَ فَظَنَنْتُ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ ع عَرَّضَ بِنَفْسِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 188 روایة: 12
ابو بصیر گوید: در سال وفات امام صادق (ع) خدمت موسى بن جعفر (ع) رسیدم و عرضكردم: قربانت شما چرا گوسفندى كشتید، در صورتیكه فلانى شتر كشت؟ فرمود: اى ابا محمد؟ همانا نوح (ع) در كشتى نشست و هر چه خدا خواهد در كشتى بود (انسان و حیوان و متاع بسیارى بود) و كشتى مأموریت داشت و گرد خانه كعبه طواف كرد و همان طواف نساء بود و نوح (ع) كشتى را بخود واگذاشته بود خداى عزوجل بكوهها وحى فرمود: كه من كشتى بنده ام نوح را روى یكى از شما مى نهم، كوهها گردن كشیدند و سرافرازى كردند، ولى كوه جودى فروتنى كرد، و آن كوهى است نزد شما، پس كشتى سینه بر آن كوه گذاشت.
آن هنگام نوح (ع) بلغت سریانى فرمود: یا مارى اتقن یعنى پروردگارا اصلاح كن.
راوى گوید: من گمان كردم كه موسى بن جعفر (ع) بخود كنایه زد (یعنى مقصوداش این بود كه من هم از كشتن گوسفند قصدم تواضع براى خدا بود. چنانچه پیغمبر صلى الله علیه و آله هم دوغ مخلوط بعسل را براى تواضع نیاشامید، بحدیث 1857 رجوع شود).
13- عَنْهُ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ قَالَ التَّوَاضُعُ أَنْ تُعْطِیَ النَّاسَ مَا تُحِبُّ أَنْ تُعْطَاهُ
وَ فِى حَدِیثٍ آخَرَ قَالَ قُلْتُ مَا حَدُّ التَّوَاضُعِ الَّذِى إِذَا فَعَلَهُ الْعَبْدُ كَانَ مُتَوَاضِعاً فَقَالَ التَّوَاضُعُ دَرَجَاتٌ مِنْهَا أَنْ یَعْرِفَ الْمَرْءُ قَدْرَ نَفْسِهِ فَیُنْزِلَهَا مَنْزِلَتَهَا بِقَلْبٍ سَلِیمٍ لَا یُحِبُّ أَنْ یَأْتِیَ إِلَى أَحَدٍ إِلَّا مِثْلَ مَا یُؤْتَى إِلَیْهِ إِنْ رَأَى سَیِّئَةً دَرَأَهَا بِالْحَسَنَةِ كَاظِمُ الْغَیْظِ عَافٍ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 189 روایة: 13
امام رضا علیه السلام فرمود: تواضع اینستكه بمردم دهى آنچه را مى خواهى بتو دهند (با آنها چنان رفتار كنى كه مى خواهى با تو رفتار كنند).
و در حدیث دیگر گوید: بحضرت عرضكردم: حد تواضع كه چون بنده آنرا بجا آورد متواضع است چیست؟ تواضع را درجاتى است: برخى از آنها اینستكه انسان قدر خود را بشناسد و با دلى سالم خود را بجایگاه خویش نشاند، و دوست نداشته باشد كه بسوى كسى رود، مگر چنانچه بسویش آیند (با مردم چنانكه با او رفتار كنند، رفتار كند) اگر بدى بیند آنرا با نیكى بپوشاند، فرو خورنده خشم است، و از مردم مى گذرد، خدا هم نیكوكاران را دوست دارد.