اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: خاموشى و نگهدارى زبان

بَابُ الصَّمْتِ وَ حِفْظِ اللِّسَانِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى نَصْرٍ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا ع مِنْ عَلَامَاتِ الْفِقْهِ الْحِلْمُ وَ الْعِلْمُ وَ الصَّمْتُ إِنَّ الصَّمْتَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِكْمَةِ إِنَّ الصَّمْتَ یَكْسِبُ الْمَحَبَّةَ إِنَّهُ دَلِیلٌ عَلَى كُلِّ خَیْرٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 174 روایة:1
از نشانه هاى فقاهت بردبارى و علم و خاموشى است، همانا خاموشى یكى از درهاى حكمت است، همانا خاموشى محبت میآورد و راهنماى هر امر خیرى میباشد. (زیرا انسان با تفكر بهر خیرى میرسد و خاموشى موجب و مزید تفكر است).
2- عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّمَا شِیعَتُنَا الْخُرْسُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 175 روایة:2
امام باقر علیه السلام فرمود: شیعیان ما بى زبانند (كم گوى و گزیده گویند).
3- عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِى عَلِیٍّ الْجَوَّانِیِّ قَالَ شَهِدْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ هُوَ یَقُولُ لِمَوْلًى لَهُ یُقَالُ لَهُ سَالِمٌ وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَى شَفَتَیْهِ وَ قَالَ یَا سَالِمُ احْفَظْ لِسَانَكَ تَسْلَمْ وَ لَا تَحْمِلِ النَّاسَ عَلَى رِقَابِنَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 175 روایة:3
ابو على جوانى گوید: امام صادق (ع) را دیدم انگشت بالاى لبهاى شریفش گذاشته و بغلامش سالم میفرماید: اى سالم زبانت را نگه دار تا سالم بمانى و مردم را بر دوش ما سوار مكن (یعنى از فضائل و مناقب ما آنچه خلاف تقیه است بمردم مگو تا بر ما نشورند).
(1815)4- عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى قَالَ حَضَرْتُ أَبَا الْحَسَنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ قَالَ لَهُ رَجُلٌ أَوْصِنِى فَقَالَ لَهُ احْفَظْ لِسَانَكَ تُعَزَّ وَ لَا تُمَكِّنِ النَّاسَ مِنْ قِیَادِكَ فَتُذِلَّ رَقَبَتَكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 175 روایة:4
مردى بحضرت ابوالحسن (ع) عرضكرد: مرا سفارشى نما، فرمود: زبانت را نگهدار تا عزیز باشى و افسار خود را بدست مردم مده كه خوار و زبون شوى.
5- عَنْهُ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِى مَسْرُوقٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِرَجُلٍ أَتَاهُ أَ لَا أَدُلُّكَ عَلَى أَمْرٍ یُدْخِلُكَ اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ قَالَ بَلَى یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَنِلْ مِمَّا أَنَالَكَ اللَّهُ قَالَ فَإِنْ كُنْتُ أَحْوَجَ مِمَّنْ أُنِیلُهُ قَالَ فَانْصُرِ الْمَظْلُومَ قَالَ وَ إِنْ كُنْتُ أَضْعَفَ مِمَّنْ أَنْصُرُهُ قَالَ فَاصْنَعْ لِلْأَخْرَقِ یَعْنِى أَشِرْ عَلَیْهِ قَالَ فَإِنْ كُنْتُ أَخْرَقَ مِمَّنْ أَصْنَعُ لَهُ قَالَ فَأَصْمِتْ لِسَانَكَ إِلَّا مِنْ خَیْرٍ أَ مَا یَسُرُّكَ أَنْ تَكُونَ فِیكَ خَصْلَةٌ مِنْ هَذِهِ الْخِصَالِ تَجُرُّكَ إِلَى الْجَنَّةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 175 روایة:5
رسول خدا (ص) بمردى كه خدمتش آمد، فرمود: نمیخواهى ترا با مردى راهنمائى كنم كه خدا بسبب آن بهشتت برد؟ عرضكرد: چرا یا رسول الله! فرمود از آنچه خدا بتو داده بده، عرضكرد: اگر خودم از آنكه باو دهم نیازمندتر باشم چكنم؟ فرمود: مظلوم را یاری کن، عرض کردم: اگر خودم از آنکه یاریش کنم ناتوانتر باشم چکنم؟ فرمود: كارى براى نادان كن یعنى نادان را راهنمائى كن، عرضكردم: اگر خودم نادانتر از او بودم چكنم؟ فرمود: زبانت را جز از خیر خاموش دار. آیا شادمان نیستى كه یكى از این خصال داشته باشى كه ترا ببهشت برد.
6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ یَا بُنَیَّ إِنْ كُنْتَ زَعَمْتَ أَنَّ الْكَلَامَ مِنْ فِضَّةٍ فَإِنَّ السُّكُوتَ مِنْ ذَهَبٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 175 روایة:6
امام صادق (ع) فرمود: لقمان به پسرش گفت: پسر جان اگر خیال كنى سخن از نقره است، بدانكه خاموشی از طلا است.
7- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنِ الْحَلَبِیِّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَمْسِكْ لِسَانَكَ فَإِنَّهَا صَدَقَةٌ تَصَدَّقُ بِهَا عَلَى نَفْسِكَ ثُمَّ قَالَ وَ لَا یَعْرِفُ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ حَتَّى یَخْزُنَ مِنْ لِسَانِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 176 روایة:7
رسولخدا فرمود: زبانت را نگهدار، زیرا نگهدارى زبان صدقه ایست كه بخود میدهى (چون خاموشى ترا از بلا نگهدارد) سپس فرمود: هیچ بنده اى حقیقت ایمان را نشناسد، تا برخى از زبانش را نگهدارد (و تنها آنچه را به سود دنیا یا آخرتش باشد رها كند و بگوید).
8- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ كُفُّوا أَیْدِیَكُمْ قَالَ یَعْنِى كُفُّوا أَلْسِنَتَكُمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 176 روایة:8
امام صادق (ع) درباره قول خداى عزوجل: «مگر كسانى را كه به آنها گفته شد دستهاى خود را نگهدارید، ندیدى، 77 سوره 4 » فرمود: یعنى زبان خود را نگهدارید).
(1820)9- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنِ الْحَلَبِیِّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص نَجَاةُ الْمُؤْمِنِ فِى حِفْظِ لِسَانِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 176 روایة:9
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود، نجات مؤمن درنگهداشتن زبانش باشد.
10- یُونُسُ عَنْ مُثَنًّى عَنْ أَبِى بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ كَانَ أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ یَقُولُ یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ إِنَّ هَذَا اللِّسَانَ مِفْتَاحُ خَیْرٍ وَ مِفْتَاحُ شَرٍّ فَاخْتِمْ عَلَى لِسَانِكَ كَمَا تَخْتِمُ عَلَى ذَهَبِكَ وَ وَرِقِكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 176 روایة:10
ابوبصیر گوید: شنیدم امام باقر (ع) فرمود: ابوذر - رحمة الله - مى گفت اى دانشجو همانا این زبان كلید خیر و كلید شر است، پس همچنانكه بر طلا و نقره ات مهر مى زنى، بر زبانت هم مهر بزن
11- حُمَیْدُ بْنُ زِیَادٍ عَنِ الْخَشَّابِ عَنِ ابْنِ بَقَّاحٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ الْمَسِیحُ ع یَقُولُ لَا تُكْثِرُوا الْكَلَامَ فِى غَیْرِ ذِكْرِ اللَّهِ فَإِنَّ الَّذِینَ یُكْثِرُونَ الْكَلَامَ فِى غَیْرِ ذِكْرِ اللَّهِ قَاسِیَةٌ قُلُوبُهُمْ وَ لَكِنْ لَا یَعْلَمُونَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 176 روایة:11
امام صادق (ع) فرمود: حضرت عیسى علیه السلام مى فرمود: بجز ذكر خدا سخن بسیار نگوئید، زیرا كسانیكه بجز ذكر خدا سخن بیهوده گویند، دلهاشان سخت است و نمى دانند.
12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِى نَجْرَانَ عَنْ أَبِى جَمِیلَةَ عن َمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَا مِنْ یَوْمٍ إِلَّا وَ كُلُّ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَاءِ الْجَسَدِ یُكَفِّرُ اللِّسَانَ یَقُولُ نَشَدْتُكَ اللَّهَ أَنْ نُعَذَّبَ فِیكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 176 روایة:12
امام صادق (ع) فرمود: روزى نیست جز آنكه هر عضوى از اعضاى تن در برابر زبان فروتنى كنند و بگویند: ترا بخدا مبادا بسبب تو عذاب بینیم.
13- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ إِنَّ لِسَانَ ابْنِ آدَمَ یُشْرِفُ عَلَى جَمِیعِ جَوَارِحِهِ كُلَّ صَبَاحٍ فَیَقُولُ كَیْفَ أَصْبَحْتُمْ فَیَقُولُونَ بِخَیْرٍ إِنْ تَرَكْتَنَا وَ یَقُولُونَ اللَّهَ اللَّهَ فِینَا وَ یُنَاشِدُونَهُ وَ یَقُولُونَ إِنَّمَا نُثَابُ وَ نُعَاقَبُ بِكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 177 روایة:13
على بن الحسین علیهما السلام فرمود: در هر بامداد زبان آدمیزاد بر تمام اعضائش مشرف شود و گوید: چگونه هستید؟ گویند: اگر تو ما را رها كنى خوبیم و مى گویند: خدا را خدا را نسبت بما بیاد آور و سوگندش دهند و گویند ما بسبب تو ثواب و عقاب بینیم.
(1825)14- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ قَیْسٍ أَبِى إِسْمَاعِیلَ وَ ذَكَرَ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِهِ مِنْ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِیِّ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی فَقَالَ احْفَظْ لِسَانَكَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی قَالَ احْفَظْ لِسَانَكَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِى قَالَ احْفَظْ لِسَانَكَ وَیْحَكَ وَ هَلْ یَكُبُّ النَّاسَ عَلَى مَنَاخِرِهِمْ فِى النَّارِ إِلَّا حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 177 روایة:14
مردى خدمت پیغمبر صلى الله علیه و آله آمد و عرض كرد: یا رسول الله! مرا سفارشى كن، فرمود: زبانت را نگهدار. گفت: یا رسول الله! مرا سفارشى كن فرمود: زبانت را نگهدار، گفت یا رسول الله! مرا سفارشى كن فرمود: زبانت را نگهدار واى بر تو! آیا مردم را جز درو شده هاى زبانشان برو در آتش اندازد.
15- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ لَمْ یَحْسُبْ كَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ كَثُرَتْ خَطَایَاهُ وَ حَضَرَ عَذَابُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 177 روایة:15
رسولخدا (ص) فرمود: كسیكه سخنش را از عملش نشمارد، خطاهایش زیاد شود و عذابش فرا رسد.
16- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُعَذِّبُ اللَّهُ اللِّسَانَ بِعَذَابٍ لَا یُعَذِّبُ بِهِ شَیْئاً مِنَ الْجَوَارِحِ فَیَقُولُ أَیْ رَبِّ عَذَّبْتَنِی بِعَذَابٍ لَمْ تُعَذِّبْ بِهِ شَیْئاً فَیُقَالُ لَهُ خَرَجَتْ مِنْكَ كَلِمَةٌ فَبَلَغَتْ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا فَسُفِكَ بِهَا الدَّمُ الْحَرَامُ وَ انْتُهِبَ بِهَا الْمَالُ الْحَرَامُ وَ انْتُهِكَ بِهَا الْفَرْجُ الْحَرَامُ وَ عِزَّتِى وَ جَلَالِى لَأُعَذِّبَنَّكَ بِعَذَابٍ لَا أُعَذِّبُ بِهِ شَیْئاً مِنْ جَوَارِحِكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 177 روایة:16
رسولخدا (ص) فرمود: خدا زبان را عذابى كند كه هیچیك از اعضاء را آن عذاب نكرده باشد، زبان گوید: پروردگارا مرا عذابى نمودى كه چیز دیگر را چنان عذاب ننمودى؟ باو گفته شود تو یك جمله گفتى كه بمشارق و مغارب زمین رسید و بوسیله آن خون محترم ریخته شد و مال محترم غارت شد و فرج محترم دریده شد، بعزت و جلالم سوگند ترا عذابى كنم كه هیچیك از اعضاء دیگر را آنگونه عذاب نكرده باشم.
17- بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنْ كَانَ فِى شَیْ ءٍ شُؤْمٌ فَفِی اللِّسَانِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 178 روایة:17
رسولخدا (ص) فرمود: اگر در چیزى نجسى باشد در زبانست.
18- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یَقُولُ كَانَ الرَّجُلُ مِنْ بَنِى إِسْرَائِیلَ إِذَا أَرَادَ الْعِبَادَةَ صَمَتَ قَبْلَ ذَلِكَ عَشْرَ سِنِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 178 روایة:18
امام رضا علیه السلام میفرمود: هرگاه مردى از بنى اسرائیل میخواست عبادت كند، ده سال پیش از آن خاموشى میگزید. (یعنى سخن بیهوده نمیگفت و فكر خود را متوجه علوم و معارف دینى مینمود و سپس بتعلیم و هدایت میپرداخت).
(1830)19- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْغِفَارِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ رَأَى مَوْضِعَ كَلَامِهِ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ كَلَامُهُ إِلَّا فِیمَا یَعْنِیهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 178 روایة:19
رسول خدا (ص) فرمود: هر كه محل سخنش را از كردارش بیند (یعنى سخنش را از كردارش شمارد و آنرا بیشتر از هر كارش داند) سخن گفتنش كم شود، مگر درباره آنچه برایش سودمند باشد.
20- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْكُوفِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ فِى حِكْمَةِ آلِ دَاوُدَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ یَكُونَ عَارِفاً بِزَمَانِهِ مُقْبِلًا عَلَى شَأْنِهِ حَافِظاً لِلِسَانِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 178 روایة:20
امام صادق (ع) فرمود: در حكمت آل داود (كتاب زبور) است كه: بر عاقل لازمست كه بوضع زمان خود آشنا باشد، سرگرم كار خود بوده، زبانش را حفظ كند.
21- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَا یَزَالُ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ یُكْتَبُ مُحْسِناً مَا دَامَ سَاكِتاً فَإِذَا تَكَلَّمَ كُتِبَ مُحْسِناً أَوْ مُسِیئاً
اصول كافى جلد3 صفحه: 178 روایة:21
امام صادق (ع) فرمود: بنده مؤمن تا زمانیكه خاموش باشد. نیكوكار نوشته میشود و چون سخن گوید: نیكوكار یا بدكردار نوشته شود.

باب: مدارا و سازگارى

بَابُ الْمُدَارَاةِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ثَلَاثٌ مَنْ لَمْ یَكُنَّ فِیهِ لَمْ یَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِى اللَّهِ وَ خُلُقٌ یُدَارِى بِهِ النَّاسَ وَ حِلْمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهْلَ الْجَاهِلِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 179 روایة:1
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: سه چیز است كه هركه نداشته باشد، هیچ كارش تمام نیست: پرهیزكارى كه او را از نافرمانى خدا باز دارد، و خلقى كه بسبب آن با مردم بسازد و بردبارى كه نادانى نادان را با آن رد كند.
2- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَراً ع یَقُولُ جَاءَ جَبْرَئِیلُ ع إِلَى النَّبِیِّ ص فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ رَبُّكَ یُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَكَ دَارِ خَلْقِی
اصول كافى جلد3 صفحه: 179 روایة:2
امام صادق (ع) مى فرمود: جبرئیل علیه السلام نزد پیغمبر صلى الله علیه و آله آمد و عرض كرد: اى محمد پروردگارت سلام مى رساند و مى گوید: با مخلوقم مدارا كن.
(1835)3- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ فِى التَّوْرَاةِ مَكْتُوبٌ فِیمَا نَاجَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ ع یَا مُوسَى اكْتُمْ مَكْتُومَ سِرِّى فِى سَرِیرَتِكَ وَ أَظْهِرْ فِى عَلَانِیَتِكَ الْمُدَارَاةَ عَنِّى لِعَدُوِّى وَ عَدُوِّكَ مِنْ خَلْقِى وَ لَا تَسْتَسِبَّ لِى عِنْدَهُمْ بِإِظْهَارِ مَكْتُومِ سِرِّى فَتُشْرِكَ عَدُوَّكَ وَ عَدُوِّى فِى سَبِّى
اصول كافى جلد3 صفحه: 179 روایة:3
امام باقر علیه السلام فرمود: در تورات نوشته است، از جمله مناجات خداى عزوجل با موسى بن عمران این بود كه: اى موسى! راز پنهان مرا در باطن خویش پوشیده دار و در آشكارت سازگارى با دشمن من و دشمن خود را از جانب من اظهار كن و با اظهار راز پنهانم سبب دشنام دادن آنها به من مشو تا در دشنام دادن من شریك دشمن خود و دشمن من گردى.
4- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَمَرَنِى رَبِّى بِمُدَارَاةِ النَّاسِ كَمَا أَمَرَنِى بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 179 روایة:4
رسول خدا (ص) فرمود: پروردگارم مرا بسازگارى با مردم امر فرمود. چنانكه بانجام واجبات امر فرمود.
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِیمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَیْشِ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع خَالِطُوا الْأَبْرَارَ سِرّاً وَ خَالِطُوا الْفُجَّارَ جِهَاراً وَ لَا تَمِیلُوا عَلَیْهِمْ فَیَظْلِمُوكُمْ فَإِنَّهُ سَیَأْتِى عَلَیْكُمْ زَمَانٌ لَا یَنْجُو فِیهِ مِنْ ذَوِى الدِّینِ إِلَّا مَنْ ظَنُّوا أَنَّهُ أَبْلَهُ وَ صَبَّرَ نَفْسَهُ عَلَى أَنْ یُقَالَ [لَهُ ]إِنَّهُ أَبْلَهُ لَا عَقْلَ لَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 180 روایة:5
امام صادق (ع) فرمود رسولخدا (ص) فرمود: سازگارى با مردم نصف ایمانست و نرمى با آنها نصف زندگى است.
سپس امام صادق (ع) فرمود: با نیكان در پنهان آمیزش كنید و با بدكاران در آشكار و بر آنها حمله نكنید كه بر شما ستم كنند، زیرا فرمانى براى شما پیش آید كه از دینداران نجات نیابد، جز آنكه را مردم ابلهش دانند و خود او هم آماده باشد و تحمل كند كه باو گویند ابله و بیعقل است.
6- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَكَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ قَوْماً مِنَ النَّاسِ قَلَّتْ مُدَارَاتُهُمْ لِلنَّاسِ فَأُنِفُوا مِنْ قُرَیْشٍ وَ ایْمُ اللَّهِ مَا كَانَ بِأَحْسَابِهِمْ بَأْسٌ وَ إِنَّ قَوْماً مِنْ غَیْرِ قُرَیْشٍ حَسُنَتْ مُدَارَاتُهُمْ فَأُلْحِقُوا بِالْبَیْتِ الرَّفِیعِ قَالَ ثُمَّ قَالَ مَنْ كَفَّ یَدَهُ عَنِ النَّاسِ فَإِنَّمَا یَكُفُّ عَنْهُمْ یَداً وَاحِدَةً وَ یَكُفُّونَ عَنْهُ أَیْدِیَ كَثِیرَةً
اصول كافى جلد3 صفحه: 180 روایة:6
امام صادق (ع) مى فرمود: گروهى از قریش با مردم كم سازگارى كردند و از قریش رانده شدند، در صورتیكه بخدا سوگند كه از نظر خانوادگى عیبى نداشتند. و گروهى از غیر قریش با مردم خوشرفتارى نمودند و بخاندان عالى و بلند پیوستند.
سپس فرمود: هر كه دستش را از مردم دریغ دارد. او از آنها یكدست دریغ داشته، ولى مردم از او دستها دریغ دارند.
شرح - بمضمون جمله اخیر كلامى در خطبه 23 نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده كه بخویشان و فامیل اختصاص دارد و سید رضى - رحمة الله - در آنجا توضیحى بیان میكند.

باب: نرمى و ملاطفت

بَابُ الرِّفْقِ
1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِى لَیْلَى عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ لِكُلِّ شَیْ ءٍ قُفْلًا وَ قُفْلُ الْإِیمَانِ الرِّفْقُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 180 روایة:1
امام باقر علیه السلام فرمود: براى هر چیزى قفلى است (كه آنرا بدو نگهدارند) و قفل ایمان نرمى ملاطفت است. (چه آنكه هر كس نرمى را از دست دهد و خشم و قهر و خشونت پیش گیرد، ناچار باعمالى دست زند كه ایمانش از دست برود).
(1840)2- وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ قُسِمَ لَهُ الرِّفْقُ قُسِمَ لَهُ الْإِیمَانُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 181 روایة:2
امام باقر (ع) فرمود: بهركه نرمى نصیب شد، ایمان نصیب شد.
3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَى عَنْ یَحْیَى الْأَزْرَقِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ فَمِنْ رِفْقِهِ بِعِبَادِهِ تَسْلِیلُهُ أَضْغَانَهُمْ وَ مُضَادَّتَهُمْ لِهَوَاهُمْ وَ قُلُوبِهِمْ وَ مِنْ رِفْقِهِ بِهِمْ أَنَّهُ یَدَعُهُمْ عَلَى الْأَمْرِ یُرِیدُ إِزَالَتَهُمْ عَنْهُ رِفْقاً بِهِمْ لِكَیْلَا یُلْقِیَ عَلَیْهِمْ عُرَى الْإِیمَانِ وَ مُثَاقَلَتَهُ جُمْلَةً وَاحِدَةً فَیَضْعُفُوا فَإِذَا أَرَادَ ذَلِكَ نَسَخَ الْأَمْرَ بِالْ آخَرِ فَصَارَ مَنْسُوخاً
اصول كافى جلد3 صفحه: 181 روایة:3
امام صادق (ع) فرمود: خداى تبارك و تعالى ملایم است و ملایمت را دوست دارد، از ملایمت او نسبت به بندگانش، بیرون ساختن كینه ها و مخالفت هوسها و دلهایشانست و نیز از ملایمت او نسبت به بندگان اینستكه: امرى را كه میخواهد مردم را از آن بر كنار كند، براى ملایمت با آنها ایشان را با آن امر وامیگذارید (كه طبق عادت رفتار كنند و از ابتدا بر آنها سخت نمیگیرد) تا سنگینى امر ایمان یكباره بر آنها نیفتد كه ناتوان گردند، و چون اراده بركنارى آنها كند، آن امر را بامر دیگرى نسخ فرماید تا امر اول منسوخ گردد (چنانكه در صدر اسلام مردم را بقبله بیت المقدس وا گذاشت و چون باحكام اسلام انس و الفت پیدا كردند، آنها را متوجه كعبه فرمود و بیت المقدس منسوخ گردید).
شرح : مقصود از بیرون ساختن كینه ها اینستكه: به پیغمبران و اوصیائشان دستور داده، نسبت بكفار و منافقین نرمى و ملایمت نمایند و با احسان و دستگیرى و خوشرفتارى دلهایشانرا باسلام گرم كنند تا كینه از دلهایشان خارج شود.
و ممكن است مقصود این باشد كه كینه هاى كفار را در گفتار و رفتارشان بمسلمین نشان میدهد تا مسلمین فریب نخورند و از نیرنگ آنها بر حذر باشند و یا مراد اینستكه كینه هائى كه در دل مردم است بسبب گفتارهاى تند و زشت نسبت بآنكه از او كینه دارند بتدریج خارج میشود و گرنه مردم یكدیگر را میكشتند.
و اما راجع به مخالفت هوسها و دلها چند وجه گفته اند:
(1) خدایتعالى بكفار و منافقین آراء و افكار مختلف داد و اگر همگى یك رأى بودند مسلمین را ریشه كن مینمودند.
(2) خدا میان هوس و عقل هر كسى مخالفت انداخت، تا هر كه خواهد پیروى عقل كند و راه آخرت گیرد.
(3) هوسهاى برخى از بندگانش را بهوسهاى برخى دیگر از میان میبرد، و این معنى نزدیك بمعانى جمله اولست.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الرِّفْقُ یُمْنٌ وَ الْخُرْقُ شُؤْمٌ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:4
رسولخدا (ص) فرمود: نرمى میمنت دارد و خشونت نحوست.
5- عَنْهُ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ وَ یُعْطِى عَلَى الرِّفْقِ مَا لَا یُعْطِى عَلَى الْعُنْفِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:5
امام باقر (ع) فرمود: خداى عزوجل ملایم است و ملایمت را دوست دارد و پاداشى كه بملایمت میدهد بخشونت و سختگیرى نمیدهد.
6- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ الرِّفْقَ لَمْ یُوضَعْ عَلَى شَیْ ءٍ إِلَّا زَانَهُ وَ لَا نُزِعَ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا شَانَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:6
رسولخدا (ص) فرمود: نرمى روى هر چه گذاشته شد، آنرا زینت داد و از هر چه برداشته شد، زشتش ساخت.
(1845)7- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ رَفَعَهُ إِلَى النَّبِیِّ ص قَالَ إِنَّ فِی الرِّفْقِ الزِّیَادَةَ وَ الْبَرَكَةَ وَ مَنْ یُحْرَمِ الرِّفْقَ یُحْرَمِ الْخَیْرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:7
پیغمبر (ص) فرمود: در نرمى زیادى و بركت است و هر كه از نرمى محروم شد از خیر محروم گشت.
8- عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَا زُوِیَ الرِّفْقُ عَنْ أَهْلِ بَیْتٍ إِلَّا زُوِیَ عَنْهُمُ الْخَیْرُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:8
امام صادق (ع) فرمود: از هر خاندانى كه نرمى دور شد، خیر از آنها دور گشت.
9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُعَلَّى عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادِ بْنِ أَرْقَمَ الْكُوفِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَیُّمَا أَهْلِ بَیْتٍ أُعْطُوا حَظَّهُمْ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فِى الرِّزْقِ وَ الرِّفْقُ فِى تَقْدِیرِ الْمَعِیشَةِ خَیْرٌ مِنَ السَّعَةِ فِى الْمَالِ وَ الرِّفْقُ لَا یَعْجِزُ عَنْهُ شَیْ ءٌ وَ التَّبْذِیرُ لَا یَبْقَى مَعَهُ شَیْ ءٌ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 182 روایة:9
امام صادق (ع) فرمود: هر خانواده اى كه بهره خود را از نرمى گرفتند، خدا روزى ایشان را وسعت داد و نرمى در تقدیر معیشت (اقتصاد و میانه روى در خرج) از وسعت مال بهتر است، و با میانه روى درماندگى نباشد و با ولخرجى چیزى باقى نماند، همانا خداى عزوجل نرمى كند و نرمى را دوست دارد.
10- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ رَفَعَهُ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ قَالَ لِی وَ جَرَى بَیْنِی وَ بَیْنَ رَجُلٍ مِنَ الْقَوْمِ كَلَامٌ فَقَالَ لِى ارْفُقْ بِهِمْ فَإِنَّ كُفْرَ أَحَدِهِمْ فِى غَضَبِهِ وَ لَا خَیْرَ فِیمَنْ كَانَ كُفْرُهُ فِى غَضَبِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:10
هشام بن احمد گوید: مرا با مردى از آنقوم سخن در گرفته بود (با یكى از مخالفین نزاع میكردم) حضرت ابوالحسن (ع) بمن فرمود: با آنها نرمى كن، زیرا كفر ایشان در خشم آنهاست (چون خشمگین شوند سخن كفرآمیز گویند) و خیرى نیست در كسیكه كفرش در خشمش باشد.
11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَى ع قَالَ الرِّفْقُ نِصْفُ الْعَیْشِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:11
موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: نرمى نیمى از زندگى است.
(1850)12- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الرِّفْقَ وَ یُعِینُ عَلَیْهِ فَإِذَا رَكِبْتُمُ الدَّوَابَّ الْعُجْفَ فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا فَإِنْ كَانَتِ الْأَرْضُ مُجْدِبَةً فَانْجُوا عَنْهَا وَ إِنْ كَانَتْ مُخْصِبَةً فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:12
رسول خدا (ص) فرمود: خدا نرمى را دوست دارد و بآن كمك میكند (چنانچه در حدیث 1841 ذكر شد) پس چون مركوبهاى لاغر را سوار شدید، آنها را بمنزلگاه مقرر خود فرود آورید (تا علوفه خورند و استراحت كنند) و اگر زمین خشك و بى گیاه باشد، با شتاب بگذرید و اگر پر گیاه باشد، آنها را فرود آرید (پس نرمى و ملاطفت حتى نسبت بحیوانات هم خوب و پسندیده است).
13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ كَانَ الرِّفْقُ خَلْقاً یُرَى مَا كَانَ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ شَیْ ءٌ أَحْسَنَ مِنْهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:13
رسول خدا (ص) فرمود: اگر نرمى مخلوقى میبودكه دیده میشد، در میان مخلوقات خدا از او نیكوتر نبود.
14- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ وَ مِنْ رِفْقِهِ بِكُمْ تَسْلِیلُ أَضْغَانِكُمْ وَ مُضَادَّةِ قُلُوبِكُمْ وَ إِنَّهُ لَیُرِیدُ تَحْوِیلَ الْعَبْدِ عَنِ الْأَمْرِ فَیَتْرُكُهُ عَلَیْهِ حَتَّى یُحَوِّلَهُ بِالنَّاسِخِ كَرَاهِیَةَ تَثَاقُلِ الْحَقِّ عَلَیْهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 183 روایة:14
امام باقر یا امام صادق (ع) فرمود: خدا ملایم است و ملایمت را دوست دارد و از ملایمتش نسبت بشما، بیرون بردن كینه ها و مخالفت دلهاى شماست، و همانا او میخواهد بنده را از امرى بگرداند، پس او را بر آنحال میگذارد تا با ناسخى دگرگونش كند، كه مبادا حق بر او سنگینى كند (بحدیث 1840 رجوع شود).
15- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا اصْطَحَبَ اثْنَانِ إِلَّا كَانَ أَعْظَمُهُمَا أَجْراً وَ أَحَبُّهُمَا إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْفَقَهُمَا بِصَاحِبِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 184 روایة:15
رسولخدا (ص) فرمود: هیچ دو نفرى با هم رفاقت و همدمى نكنند، جز آنكه نرمیش با رفیقش بیشتر است، نزد خداى عزوجل پاداشش بزرگتر و محبوبیتش بیشتر است.
16- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ كَانَ رَفِیقاً فِى أَمْرِهِ نَالَ مَا یُرِیدُ مِنَ النَّاسِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 184 روایة: 16
امام صادق (ع) میفرمود: هر كه در كار خود نرمى كند، هر چه از مردم خواهد بدان برسد.