اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب

بَابٌ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْأَحْوَلِ عَنْ سَلَّامِ بْنِ الْمُسْتَنِیرِ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَلَا إِنَّ لِكُلِّ عِبَادَةٍ شِرَّةً ثُمَّ تَصِیرُ إِلَى فَتْرَةٍ فَمَنْ صَارَتْ شِرَّةُ عِبَادَتِهِ إِلَى سُنَّتِى فَقَدِ اهْتَدَى وَ مَنْ خَالَفَ سُنَّتِى فَقَدْ ضَلَّ وَ كَانَ عَمَلُهُ فِى تَبَابٍ أَمَا إِنِّى أُصَلِّى وَ أَنَامُ وَ أَصُومُ وَ أُفْطِرُ وَ أَضْحَكُ وَ أَبْكِى فَمَنْ رَغِبَ عَنْ مِنْهَاجِى وَ سُنَّتِى فَلَیْسَ مِنِّى وَ قَالَ كَفَى بِالْمَوْتِ مَوْعِظَةً وَ كَفَى بِالْیَقِینِ غِنًى وَ كَفَى بِالْعِبَادَةِ شُغُلًا
اصول كافى جلد3 صفحه: 136 روایة:1
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: همانا براى هر عبادتى شور و جنبشى است و سپس بسستى و آرامش گراید، پس هر كه شور و جنبش عبادتش بسوى سنت من باشد هدایت شده و هر كه خالفت سنت من كند، گمراه گشته و عملش بهلاكت كشد، همانا من نماز مى گزارم و مى خوابم و روزه مى گیرم و افطار مى كنم و مى خندم و مى گریم و هر كه از طریقه و روش من رو بگرداند از من نیست.
و فرمود: براى موعظه و پند مرگ كافى است و براى بى نیازى یقین كافى است و براى مشغول بودن عبادت بس است .
شرح - راجع به قسمت اول حدیث به شماره 207 ج 1 ص 90 رجوع شود و اما قسمت اخیر حدیث توضیحش این است كه: چون هركس مرگ رفقایش را مى بیند و خودش هم عاقبت مى میرد، محتاج بموعظه و پند دیگرى نیست و كسیكه یقین دارد آنچه خدا برایش مقدر كند، خیر و صلاح او است، مناعت طبع و بى نیازى نفسى پیدا مى كند كه محتاج به بى نیازى دیگرى نیست و هر كه خود را بعبادت خدا مشغول دارد، برایش بهترین شغل است و محتاج بسرگرمى دیگرى نیست.
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِكُلِّ أَحَدٍ شِرَّةٌ وَ لِكُلِّ شِرَّةٍ فَتْرَةٌ فَطُوبَى لِمَنْ كَانَتْ فَتْرَتُهُ إِلَى خَیْرٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 137 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: هر كسى را شور و جنبشى است و هر شور و جنبشى، سستى و آرامشى در پى دارد، خوشا حال آنكه آرامشش بسوى خیر باشد.

باب: میانه روى در عبادت

بَابُ الِاقْتِصَادِ فِى الْعِبَادَةِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى الْجَارُودِ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ هَذَا الدِّینَ مَتِینٌ فَأَوْغِلُوا فِیهِ بِرِفْقٍ وَ لَا تُكَرِّهُوا عِبَادَةَ اللَّهِ إِلَى عِبَادِ اللَّهِ فَتَكُونُوا كَالرَّاكِبِ الْمُنْبَتِّ الَّذِى لَا سَفَراً قَطَعَ وَ لَا ظَهْراً أَبْقَى
مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ عَنْ مُقَرِّنٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 137 روایة:1
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: همانا این دین محكم و متین است، پس با ملایمت در آن در آئید و عبادت خدا را به بندگان خدا با كراهت تحمیل نكنید تا مانند سوار درمانده ئى باشید كه نه مسافت را پیموده و نه مركبى بجا گذاشته (یعنى بواسطه زیادى سرعت، مركبش در بین راه از رفتار باز مانده و توضیح این روایت از مثالیكه امام (ع) در روایت 1523 بیان فرمود روشن مى گردد).
(1675)2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَا تُكَرِّهُوا إِلَى أَنْفُسِكُمُ الْعِبَادَةَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 137 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: عبادت را به خود مكروه و ناپسند ندارید.
شرح - مقصود نهى از زیاده روى در مستحبات است، بنحوى كه انسان را از شوق و نشاط بیندازد بنده مؤمن باید تا میل و رغبت دارد به ادعیه و نمازهاى مستحب پردازد و چون كسالت عارضش شد و افسرده گشت خود را بكار دیگرى سرگرم كند.
3- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً فَعَمِلَ عَمَلًا قَلِیلًا جَزَاهُ بِالْقَلِیلِ الْكَثِیرَ وَ لَمْ یَتَعَاظَمْهُ أَنْ یَجْزِیَ بِالْقَلِیلِ الْكَثِیرَ لَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 137 روایة:3
حنان بن سدیر گوید: شنیدم امام صادق (ع) مى فرماید: چون خداى عزوجل بنده ئى را دوست دارد و او عمل كوچكى انجام دهد، خدا او را پاداش بزرگى دهد و به عمل كم پاداش زیاد دادن بر او بزرگ و سنگین نیاید.
4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِى بَصِیرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَرَّ بِى أَبِى وَ أَنَا بِالطَّوَافِ وَ أَنَا حَدَثٌ وَ قَدِ اجْتَهَدْتُ فِى الْعِبَادَةِ فَرَآنِى وَ أَنَا أَتَصَابُّ عَرَقاً فَقَالَ لِى یَا جَعْفَرُ یَا بُنَیَّ إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ وَ رَضِیَ عَنْهُ بِالْیَسِیرِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 138 روایة:4
امام صادق (ع) فرمود: من در طواف بودم كه پدرم بر من گذشت، من جوان بودم و در عبادت كوشا پدرم مرا دید كه عرق از من سرازیر است بمن فرمود اى جعفر اى پسر جان! همانا چون خدا بنده اى را دوست دارد، او را به بهشت در آورد و با عمل اندك از او راضى شود.
شرح - مجلسى (ره) گوید: چون خدا بنده ئى را بسبب عقاید و اخلاق نیك و رعایت شرایط عمل كه یكى از آنها تقوى است دوست دارد او را به بهشت ببرد، و حاصل اخبارى كه در این باب رسیده این است كه: سعى و كوشش در كیفیت عمل بهتر ازسعى در كمیت آن است و سعى در تصحیح عقاید و اخلاق مهمتر از سعى در بسیارى عمل است.
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ اجْتَهَدْتُ فِى الْعِبَادَةِ وَ أَنَا شَابٌّ فَقَالَ لِى أَبِى ع یَا بُنَیَّ دُونَ مَا أَرَاكَ تَصْنَعُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً رَضِیَ عَنْهُ بِالْیَسِیرِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 138 روایة:5
امام صادق (ع) فرمود: من جوان بودم و در عبادت كوشا، پدرم فرمود: پسرجان! كمتر از آنچه مى بینم عبادت كن كه خداى عزوجل چون بنده اى را دوست دارد باندكى از او راضى شود.
6- حُمَیْدُ بْنُ زِیَادٍ عَنِ الْخَشَّابِ عَنِ ابْنِ بَقَّاحٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَا عَلِیُّ إِنَّ هَذَا الدِّینَ مَتِینٌ فَأَوْغِلْ فِیهِ بِرِفْقٍ وَ لَا تُبَغِّضْ إِلَى نَفْسِكَ عِبَادَةَ رَبِّكَ فَإِنَّ الْمُنْبَتَّ یَعْنِى الْمُفْرِطَ لَا ظَهْراً أَبْقَى وَ لَا أَرْضاً قَطَعَ فَاعْمَلْ عَمَلَ مَنْ یَرْجُو أَنْ یَمُوتَ هَرِماً وَ احْذَرْ حَذَرَ مَنْ یَتَخَوَّفُ أَنْ یَمُوتَ غَداً
اصول كافى جلد3 صفحه: 138 روایة:6
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: اى على! همانا این دین متین و محكم است در او با نرمى وارد شو و عبادت پروردگارت را مبغوض خود مگردان، زیرا خسته كننده مركوب یعنى كسیكه در راندن مركوب زیاده روى كرده نه مركوب باقى گذاشته و نه مسافت پیموده پس عمل كن مانند عمل كسیكه امید دارد در پیرى بمیرد (یعنى مستحبات را با رفق و تأنى انجام ده و فكر كن تا پیرى راه دوریست یا مقصود این است كه با زیادى روزه و بیدار خوابى خود را لاغر و نحیف مكن) و پرهیز كن مانند كسى كه مى ترسد فردا بمیرد (یعنى نسبت به پرهیز از محرمات خیال كن فردا مى میرى و كوچكترین آنها را هم بخود اجازه مده و مگو وقت مردن توبه خواهم كرد).

باب: درباره كسى كه ثواب خدا را بر عملى بشنود

بَابُ مَنْ بَلَغَهُ ثَوَابٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى عَمَلٍ
(1680)1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنْ سَمِعَ شَیْئاً مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَیْ ءٍ فَصَنَعَهُ كَانَ لَهُ وَ إِنْ لَمْ یَكُنْ عَلَى مَا بَلَغَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 139 روایة:1
امام صادق (ع) فرمود: كسى كه ثوابى را بر عملى بشنود و آن را بجا آورد آن ثواب را ببرد. اگر چه چنانكه به او رسیده نباشد.
2- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ مَنْ بَلَغَهُ ثَوَابٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى عَمَلٍ فَعَمِلَ ذَلِكَ الْعَمَلَ الْتِمَاسَ ذَلِكَ الثَّوَابِ أُوتِیَهُ وَ إِنْ لَمْ یَكُنِ الْحَدِیثُ كَمَا بَلَغَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 139 روایة:2
محمد بن مروان گوید: شنیدم امام صادق (ع) فرمود: كسیكه ثواب بر عملى از خدا به او برسد و آن عمل را به امید آن ثواب انجام دهد، به او مى دهند اگر چه حدیث چنانكه به او رسیده نباشد.
شرح- به مضنون این دو روایت روایت دیگرى هم وارد شده كه به حد استفاضه رسیده است. و مرحوم مجلسى برخى از آنها را در مرآت العقول ذكر مى كند. این روایات به اخبار من بلغ معروفست و نتیجه و مضمون آنها به تسامح در ادله سنن مشهور گشته است، و حاصل این روایت این است كه:
چنانچه مسلمانى بشنود یا در كتابى به بیند كه اگر كسى مثلاً چنین نمازى را بخواند چنان پاداشى را در دنیا یا در آخرت به او داده مى شود، پس اگر او آن نماز را گزارد خدا آن پاداش را به او مى دهد. اگر چه واقع حقیقت چنان نباشد و آن گوینده و كتاب دروغى جعل كرده و یا اشتباه كرده باشند، زیرا كرم و فضل خدا زیاد است و به خود اجازه نمى دهد كه چون بنده اى به او حسن ظن پیدا كرد و امیدوار شد ناامیدش كند، از این رو فقها و دانشمندان اسلامى گفته اند درباره مستحبات نماز لازم نیست كه همیشه دنبال خبرى صحیح و موثق بگردیم، بلكه به اخبار ضعیف و مجهول در این باره مى توان استناد كرد، بخلاف واجبات و محرمات كه جز با خبر صحیح و موثق ثابت نگردد. اخبار من بلغ را اصولیین در باب برائت و احتیاط ذكر نموده و برخى از محدثین هم در بیان و شرح این احادیث تفاصیلى مى دهند و در مقدار دلالت و استفاده استجابت از این اخبار، اشكالات و جوابهائى ذكر نموده و نقض و ابرامهائى كرده اند كه مناسب این مختصر نیست به مرآت العقول ج 2 ص 106 رجوع شود.