فهرست کتاب


اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: فضل و امتیاز یقین

بَابُ فَضْلِ الْیَقِینِ
1- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَیْسَ شَیْ ءٌ إِلَّا وَ لَهُ حَدٌّ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَمَا حَدُّ التَّوَكُّلِ قَالَ الْیَقِینُ قُلْتُ فَمَا حَدُّ الْیَقِینِ قَالَ أَلَّا تَخَافَ مَعَ اللَّهِ شَیْئاً
اصول كافى جلد3 صفحه: 95 روایة:1
ابو بصیر گوید، امام صادق (ع) فرمود: چیزى نیست جز اینكه حدى دارد. عرض كردم: قربانت گردم، حد توكل چیست؟ فرمود: اینكه با وجود خدا از چیزى نترسى.
شرح - مراد به حد در اینجا اندازه وجودى و ظرفیت معنوى این صفات است نزدیك بهمان حدى است كه علماء منطق در باب كلیات خمس میگویند، پس همچنانكه حیوان ناطق اندازه وجودى انسانرا تعیین میكند، یقین هم اندازه وجودى توكل را مشخص مى سازد.
(1560)2- عَنْهُ عَنْ مُعَلًّى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِى وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مِنْ صِحَّةِ یَقِینِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ لَا یُرْضِیَ النَّاسَ بِسَخَطِ اللَّهِ وَ لَا یَلُومَهُمْ عَلَى مَا لَمْ یُؤْتِهِ اللَّهُ فَإِنَّ الرِّزْقَ لَا یَسُوقُهُ حِرْصُ حَرِیصٍ وَ لَا یَرُدُّهُ كَرَاهِیَةُ كَارِهٍ وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ فَرَّ مِنْ رِزْقِهِ كَمَا یَفِرُّ مِنَ الْمَوْتِ لَأَدْرَكَهُ رِزْقُهُ كَمَا یُدْرِكُهُ الْمَوْتُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ بِعَدْلِهِ وَ قِسْطِهِ جَعَلَ الرَّوْحَ وَ الرَّاحَةَ فِى الْیَقِینِ وَ الرِّضَا وَ جَعَلَ الْهَمَّ وَ الْحَزَنَ فِى الشَّكِّ وَ السَّخَطِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 95 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: از نشانه هاى درستى یقین مرد مسلمان اینستكه: مردم را بوسیله خشم خدا خرسند نكند (مانند كسیكه طبق میل مردم برخلاف حق فتوى دهد و نهى از منكر نكند) و مردم را بر آنچه خدا بخود او نداده سرزنش ننماید (مردم را براى آنچه بدو ندهند، زیرا خدا روزیش نكرده سرزنش نكند) زیرا روزى را نه شره و آز حریص بیاورد و نه نخواستن ناخواه رد كند، و اگر شخصى از شما چنانكه از مرگ میگریزید، از روزیش بگریزد روزیش باو برسد، همچنانكه مرگ باو میرسد. سپس فرمود: خدا به عدالت و داد خویش نشاط و آسایش را در یقین و رضا قرار داده و غم و اندوه را در شك و ناخرسندى.
3- ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ الْعَمَلَ الدَّائِمَ الْقَلِیلَ عَلَى الْیَقِینِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَمَلِ الْكَثِیرِ عَلَى غَیْرِ یَقِینٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 96 روایة:3
هشام بن سالم گوید: شنیدم امام صادق (ع) میفرمود: عمل پیوسته اندك با یقین، نزد خدا افضل است از عمل بسیار بدون یقین.
توضیح - یقین موجب مى شود كه انسان هر كار نیكى را پیوسته انجام دهد، ولى اگر یقین نباشد انجام عمل از روى اغراضى است كه تغییرپذیر است، و ممكن است یك روز هزار ركعت نماز بخواند خسته و ملول شود و روز دیگر هیچ نخواند.
4- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص عَلَى الْمِنْبَرِ لَا یَجِدُ أَحَدُكُمْ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّى یَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ یَكُنْ لِیُخْطِئَهُ وَ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ یَكُنْ لِیُصِیبَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 96 روایة:4
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه بر منبر فرمود، هیچیك از شما مزه ایمان را نچشد، تا آنكه بداند، آنچه باو رسیده، ممكن نبود كه از او بگذرد (و باو نرسد) و آنچه از او گذشت ممكن نبود كه باو برسد (زیرا قوه ئى قادر و حكیم و مهربان بالاى سر این جهانست و مواهب و عطایاى خویش را طبق مصلحت و استعداد افراد تقسیم میكند).
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ص جَلَسَ إِلَى حَائِطٍ مَائِلٍ یَقْضِى بَیْنَ النَّاسِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَا تَقْعُدْ تَحْتَ هَذَا الْحَائِطِ فَإِنَّهُ مُعْوِرٌ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص حَرَسَ امْرَأً أَجَلُهُ فَلَمَّا قَامَ سَقَطَ الْحَائِطُ قَالَ وَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مِمَّا یَفْعَلُ هَذَا وَ أَشْبَاهَهُ وَ هَذَا الْیَقِینُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 96 روایة:5
امام صادق (ع) فرمود: امیرالمؤمنین (ص) كنار دیوار خمیده ئى نشسته بود و میان مردمى داورى میكرد، یكى از آنها عرض كرد: زیر این دیوار منشین كه شكسته است. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: مرد را اجلش نگهدار است (چون زمان مرگ هر كسى نزد خدا معین است. همین امر سبب میشود كه پیش از آن نمیرد) و چون حضرت از آنجا برخاست دیوار فرو ریخت، امام صادق (ع) فرمود: و امیرالمؤمنین علیه السلام این گونه كارها و أمثال آن را میكرد، و همین است یقین.
6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِى الْمَدِینَةِ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ مَا كَانَ ذَهَباً وَ لَا فِضَّةً وَ إِنَّمَا كَانَ أَرْبَعَ كَلِمَاتٍ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا مَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ لَمْ یَضْحَكْ سِنُّهُ وَ مَنْ أَیْقَنَ بِالْحِسَابِ لَمْ یَفْرَحْ قَلْبُهُ وَ مَنْ أَیْقَنَ بِالْقَدَرِ لَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 97 روایة:6
صفوان جمال گوید: از امام صادق (ع) درباره این قول خداى عزوجل پرسیدم: «و اما دیوار از آن دو پسر بچه یتیم در آن شهر بود و در زیرش گنجى متعلق بآنها بود، 82 سوره 18» فرمود: همانا آن گنجینه طلا و نقره نبود. بلكه چهار كلمه بود: 1- شایسته پرستشى جز من نیست 2- هر كه بمرگ یقین داشته باشد: خنده دندان نما نكند 3- هر كه بحساب (روز قیامت) یقین داشته باشد، دلش شادمان نباشد، 4- هر كه بتقدیر یقین داشته باشد، جز از خدا نترسد.
(1565)7- عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ لَا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّى یَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ یَكُنْ لِیُخْطِئَهُ وَ أَنَّ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ یَكُنْ لِیُصِیبَهُ وَ أَنَّ الضَّارَّ النَّافِعَ هُوَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ
اصول كافى جلد3 صفحه: 97 روایة:7
امیرالمؤمنین علیه السلام میفرمود: هیچ بنده اى مزه ایمان نچشد، تا اینكه بداند آنچه باو رسیده، از او نمیگذشت و آنچه از او گذشته باو نمیرسد، و اینكه زیان بخش و سودرسان تنها خداى عزوجل است. (بشماره 1563 رجوع شود).
توضیح - گویا مقصود از جمله اخیر اینست كه هر سود و زیانى بتقدیر خداى عزوجل است، اگر چه بتوسط دیگرى بانسان برسد، و رسیدن و نرسیدن از دیگرى هم بتوفیق و یا خذلان اوست.
8- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ قَیْسٍ الْهَمْدَانِیِّ قَالَ نَظَرْتُ یَوْماً فِی الْحَرْبِ إِلَى رَجُلٍ عَلَیْهِ ثَوْبَانِ فَحَرَّكْتُ فَرَسِی فَإِذَا هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فِى مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ نَعَمْ یَا سَعِیدَ بْنَ قَیْسٍ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ لَهُ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ وَ وَاقِیَةٌ مَعَهُ مَلَكَانِ یَحْفَظَانِهِ مِنْ أَنْ یَسْقُطَ مِنْ رَأْسِ جَبَلٍ أَوْ یَقَعَ فِى بِئْرٍ فَإِذَا نَزَلَ الْقَضَاءُ خَلَّیَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ كُلِّ شَیْ ءٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 97 روایة:8
سعید بن قیس گوید: روزى در میدان جنگ مردى را دیدم كه تنها دو جامه بر تن داشت (بدون زره و خود) اسبم را بجانبش حركت دادم، دیدم امیرالمؤمنین علیه السلام است. عرض كردم: یا امیرالمؤمنین! در چنین جائى (با این لباس)؟! فرمود: آرى، اى سعید بن قیس! هیچ بنده ئى نیست جز آنكه براى او از جانب خدا بعنوان نگهبان و نگهدار، دو فرشته است كه او را نگه میدارند از اینكه از سركوهى سرنگون نشود یا در چاهى بیفتد، و چون قضاء خدا فرود آید (اجلش برسد) او را نسبت بهمه چیز واگذارند.
9- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع یَقُولُ كَانَ فِی الْكَنْزِ الَّذِى قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما كَانَ فِیهِ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ كَیْفَ یَفْرَحُ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْقَدَرِ كَیْفَ یَحْزَنُ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ رَأَى الدُّنْیَا وَ تَقَلُّبَهَا بِأَهْلِهَا كَیْفَ یَرْكَنُ إِلَیْهَا وَ یَنْبَغِى لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ لَا یَتَّهِمَ اللَّهَ فِى قَضَائِهِ وَ لَا یَسْتَبْطِئَهُ فِى رِزْقِهِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أُرِیدُ أَنْ أَكْتُبَهُ قَالَ فَضَرَبَ وَ اللَّهِ یَدَهُ إِلَى الدَّوَاةِ لِیَضَعَهَا بَیْنَ یَدَیَّ فَتَنَاوَلْتُ یَدَهُ فَقَبَّلْتُهَا وَ أَخَذْتُ الدَّوَاةَ فَكَتَبْتُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 98 روایة:9
على بن اسباط گوید: شنیدم امام رضا علیه السلام درباره گنجى كه خداى عزوجل میفرماید: «و زیرش گنجى براى آنها بود» فرمود: در آنجا بود:
بسم الله الرحمن الرحیم، در شگفتم از كسى كه یقین بمرگ دارد چگونه میخندد؟ و درشگفتم از كسى كه یقین بتقدیر دارد چگونه اندوهگین میشود؟ و در شگفتم از كسیكه دنیا و دگرگونیهایش را نسبت باهلش دیده است، چگونه بآن اعتماد میكند؟ و سزاوار است كسیكه خدا را با عقل شناخته (خدا باو عقل داده) خدا را در قضاء و قدرش متهم نسازد و در روزى رسانیدنش او را بكندى نسبت ندهد.
عرض كردم: قربانت گردم. میخواهم این را بنویسم، بخدا كه خود حضرت دست برد تا دوات را پیش من گذارد، من دستش را گرفتم و بوسیدم، و دوات را برداشتم و نوشتم.
مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ قَنْبَرٌ غُلَامُ عَلِیٍّ یُحِبُّ عَلِیّاً ع حُبّاً شَدِیداً فَإِذَا خَرَجَ عَلِیٌّ ص خَرَجَ عَلَى أَثَرِهِ بِالسَّیْفِ فَرَآهُ ذَاتَ لَیْلَةٍ فَقَالَ یَا قَنْبَرُ مَا لَكَ فَقَالَ جِئْتُ لِأَمْشِیَ خَلْفَكَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ وَیْحَكَ أَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ تَحْرُسُنِى أَوْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ لَا بَلْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ لَا یَسْتَطِیعُونَ لِى شَیْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ مِنَ السَّمَاءِ فَارْجِعْ فَرَجَعَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 98 روایة:10
امام صادق (ع) فرمود: قنبر غلام على (ع) آنحضرت را بسیار دوست میداشت، و چون بیرون میشد، قنبر هم با شمشیرى دنبالش میرفت، شبى او را دید و فرمود: این قنبر ترا چه شد؟ عرضكردم: یا امیرالمؤمنین آمده ام تا پشت سرت باشم. فرمود. واى بر تو! مرا از اهل آسمان حفظ میكنى یا از اهل زمین؟ عرضكرد: نه بلكه از اهل زمین، فرمود: اهل زمین جز باذن خدا نمیتوانند بمن كارى كنند، برگرد، او هم برگشت.
11- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ قَالَ قِیلَ لِلرِّضَا ع إِنَّكَ تَتَكَلَّمُ بِهَذَا الْكَلَامِ وَ السَّیْفُ یَقْطُرُ دَماً فَقَالَ إِنَّ لِلَّهِ وَادِیاً مِنْ ذَهَبٍ حَمَاهُ بِأَضْعَفِ خَلْقِهِ النَّمْلِ فَلَوْ رَامَهُ الْبَخَاتِیُّ لَمْ تَصِلْ إِلَیْهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 98 روایة:11
بامام رضا (ع) عرض شد: شما چنین سخنى میگوئید و از شمشیر خون میچكد (یعنى با وجود اینكه هارون آماده كشتن مخالفین خود است شما دعوى امامت دارید؟!) حضرت فرمود: خدا را بیابانى است از طلا كه آنرا با ناتوان ترین مخلوقش یعنى مورچه نگهداشته است، و اگر شتر خراسانى آهنگ آن كند بدان نرسد.
توضیح : گویا جواب حضرت استعاره تمثیله و یا مثالیست براى بیان قدرت حق تعالى بر خلاف آثار ظاهرى و جریان عادى كه انسان تصور مى كند، و اینكه براى قدرت خدا ممكن است بمورچه ظاهر ناتوان نیرو وقوه ئى عطا كند كه بشتران بسیار قوى عطا نكند.

باب: راضى بودن بقضاء خدا

بَابُ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ
(1570)1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ بَعْضِ أَشْیَاخِ بَنِی النَّجَاشِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ الصَّبْرُ وَ الرِّضَا عَنِ اللَّهِ فِیمَا أَحَبَّ الْعَبْدُ أَوْ كَرِهَ وَ لَا یَرْضَى عَبْدٌ عَنِ اللَّهِ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ إِلَّا كَانَ خَیْراً لَهُ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 99 روایة:1
امام صادق (ع) فرمود: سر طاعت خدا صبر است و راضى بودن از خدا نسبت بآنچه بنده دوست داشته یا ناپسند داشته باشد، و هیچ بنده ئى از خدا نسبت بآنچه دوست یا ناپسند دارد، راضى نباشد، جز آنكه خیرش باشد در آنچه دوست یا ناپسند داشته است.
شرح - استعاره آوردن سر را براى صبر از این نظر است كه عبادت و طاعت بانسانى تشبیه شده و صبر بجاى سر انسان قرار گرفته، یعنى شریفترین عبادت صبر است و یا آنچه مایه قوام و بقاء سایر عباداتست صبر است.
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِاللَّهِ أَرْضَاهُمْ بِقَضَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ
اصول كافى جلد3 صفحه: 99 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: داناترین مردم بخدا، راضى ترین آنها است از خداى عزوجل.
3- عَنْهُ عَنْ یَحْیَى بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِى الْبِلَادِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ الصَّبْرُ وَ الرِّضَا عَنِ اللَّهِ رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ وَ مَنْ صَبَرَ وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ فِیمَا قَضَى عَلَیْهِ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ لَمْ یَقْضِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ إِلَّا مَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 99 روایة:3
على بن الحسین علیهما السلام فرمود: صبر و راضى بودن از خدا، سر اطاعت خداست، و هر كه صبر كند و از خدا راضى باشد نسبت بآنچه درباره او حكم فرماید، چه دوست داشته و یا ناخوش داشته باشد، خداى عزوجل در آنچه دوست یا ناخوش دارد، براى او حكم نكند، جز آنچه خیر او باشد.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ عِبَاداً لَا یَصْلُحُ لَهُمْ أَمْرُ دِینِهِمْ إِلَّا بِالْغِنَى وَ السَّعَةِ وَ الصِّحَّةِ فِى الْبَدَنِ فَأَبْلُوهُمْ بِالْغِنَى وَ السَّعَةِ وَ صِحَّةِ الْبَدَنِ فَیُصْلِحُ عَلَیْهِمْ أَمْرَ دِینِهِمْ
وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ لَعِبَاداً لَا یَصْلُحُ لَهُمْ أَمْرُ دِینِهِمْ إِلَّا بِالْفَاقَةِ وَ الْمَسْكَنَةِ وَ السُّقْمِ فِی أَبْدَانِهِمْ فَأَبْلُوهُمْ بِالْفَاقَةِ وَ الْمَسْكَنَةِ وَ السُّقْمِ فَیُصْلِحُ عَلَیْهِمْ أَمْرَ دِینِهِمْ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمَا یَصْلُحُ عَلَیْهِ أَمْرُ دِینِ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ
وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ لَمَنْ یَجْتَهِدُ فِی عِبَادَتِی فَیَقُومُ مِنْ رُقَادِهِ وَ لَذِیذِ وِسَادِهِ فَیَتَهَجَّدُ لِیَ اللَّیَالِیَ فَیُتْعِبُ نَفْسَهُ فِی عِبَادَتِی فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّیْلَةَ وَ اللَّیْلَتَیْنِ نَظَراً مِنِّی لَهُ وَ إِبْقَاءً عَلَیْهِ فَیَنَامُ حَتَّى یُصْبِحَ فَیَقُومُ وَ هُوَ مَاقِتٌ لِنَفْسِهِ زَارِئٌ عَلَیْهَا وَ لَوْ أُخَلِّى بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا یُرِیدُ مِنْ عِبَادَتِى لَدَخَلَهُ الْعُجْبُ مِنْ ذَلِكَ فَیُصَیِّرُهُ الْعُجْبُ إِلَى الْفِتْنَةِ بِأَعْمَالِهِ فَیَأْتِیهِ مِنْ ذَلِكَ مَا فِیهِ هَلَاكُهُ لِعُجْبِهِ بِأَعْمَالِهِ وَ رِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ حَتَّى یَظُنَّ أَنَّهُ قَدْ فَاقَ الْعَابِدِینَ وَ جَازَ فِى عِبَادَتِهِ حَدَّ التَّقْصِیرِ فَیَتَبَاعَدُ مِنِّى عِنْدَ ذَلِكَ وَ هُوَ یَظُنُّ أَنَّهُ یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ
فَلَا یَتَّكِلِ الْعَامِلُونَ عَلَى أَعْمَالِهِمُ الَّتِی یَعْمَلُونَهَا لِثَوَابِی فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا وَ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَفْنَوْا أَعْمَارَهُمْ فِى عِبَادَتِى كَانُوا مُقَصِّرِینَ غَیْرَ بَالِغِینَ فِى عِبَادَتِهِمْ كُنْهَ عِبَادَتِى فِیمَا یَطْلُبُونَ عِنْدِى مِنْ كَرَامَتِى وَ النَّعِیمِ فِى جَنَّاتِى وَ رَفِیعِ دَرَجَاتِیَ الْعُلَى فِی جِوَارِی وَ لَكِنْ فَبِرَحْمَتِی فَلْیَثِقُوا وَ بِفَضْلِى فَلْیَفْرَحُوا وَ إِلَى حُسْنِ الظَّنِّ بِى فَلْیَطْمَئِنُّوا فَإِنَّ رَحْمَتِى عِنْدَ ذَلِكَ تَدَارَكُهُمْ وَ مَنِّى یُبَلِّغُهُمْ رِضْوَانِى وَ مَغْفِرَتِى تُلْبِسُهُمْ عَفْوِى فَإِنِّى أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ وَ بِذَلِكَ تَسَمَّیْتُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 100 روایة:4
رسولخدا (ص) فرمود: خداى عزوجل فرماید: برخى از بندگان مؤمنم كسانى باشند كه امر دینشان جز با ثروتمندى و وسعت و تندرستى اصلاح نشود، آنها را با ثروت و وسعت و تندرستى میآزمایم تا امر دینشان اصلاح شود.
و برخى از بندگان مؤمنم كسانى باشند كه امر دینشان جز با فقر و تهیدستى و ناتندرستى اصلاح نشود، آنها را با فقر و تهدیستى و ناتندرستى میآزمایم تا امر دینشان اصلاح شود. من بآنچه امر دین بندگان مؤمنم را اصلاح كند داناترم.
و برخى از بندگانم كسى است كه در عبادتم كوشش كند و از خواب و بستر بالذت خود برخیزد و در شبها براى خاطر من نماز شب خواند و خود را در راه عبادتم بزحمت اندازد، من یك شب و دو شب او را بچرت اندازم، براى نظر لطفى كه نسبت باو دارم و میخواهم باقیش دارم، پس او تا صبح میخوابد، سپس برمیخیزد و خود را مبغوض دارد و سرزنش میكند (كه چرا امشب از عبادتم محروم شدم) در صورتیكه اگر او را واگذارم تا هر چه خواهد عبادتم كند، از آنراه او را خود بینى فرا گیرد و همان خود بینى او را نسبت باعمالش فریفته سازد و حالتى باو دست دهد كه هلاك دینش در آن باشد، بجهت عجب باعمال و از خود راضى بودنش، تا آنجا كه گمان كند بر همه عابدان برترى گرفته و در عبادت از حد تقصیر در گذشته (در صورتیكه پیغمبران هم اعتراف بتقصیر در عبادت میكنند) آنهنگام از من دور شود و خودش گمان كند بمن نزدیك است.
پس كسانیكه اعمالى بخاطر ثواب من انجام میدهند، نباید بآن اعمال تكیه كنند، زیرا اگر آنها هر چه كوشش كنند و خود را بزحمت افكنند و عمر خود را در راه عبادتم بسپرند، باز مقصر باشند و با عبادت خود بكنه و حقیقت عبادتم نرسند، نسبت بكرامت و نعمت بهشت و درجات عالى كه در جوارم طلب میكنند، ولى تنها باید برحتم اعتماد كنند و بفضلم شادمان باشند و با حسن ظن مطمئن باشند، در آنهنگام رحمتم دستگیرشان شود و رضوانم بآنها برسد و آمرزشم بر آنها لباس گذشت پوشد، همانا منم خداى رحمن و رحیم و بدان نامیده و منسوب شده ام، (اسم رحمن و رحیم روى خود گذاشته ام).
5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِى الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ یَنْبَغِى لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ لَا یَسْتَبْطِئَهُ فِى رِزْقِهِ وَ لَا یَتَّهِمَهُ فِى قَضَائِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 101 روایة:5
موسى بن جعفر (ع) فرمود: كسیكه خدا را شناخت (عقل خدایى پیدا كرد) سزاوار است. روزى دادن او را كند و دیر نشمارد و او را در حكمش متهم ندارد.
(1575)6- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَمْرِو بْنِ نُهَیْكٍ بَیَّاعِ الْهَرَوِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنَ لَا أَصْرِفُهُ فِی شَیْ ءٍ إِلَّا جَعَلْتُهُ خَیْراً لَهُ فَلْیَرْضَ بِقَضَائِى وَ لْیَصْبِرْ عَلَى بَلَائِى وَ لْیَشْكُرْ نَعْمَائِى أَكْتُبْهُ یَا مُحَمَّدُ مِنَ الصِّدِّیقِینَ عِنْدِى
اصول كافى جلد3 صفحه: 101 روایة: 6
امام صادق (ع) فرمود: خداى عزّوجلّ فرماید: بنده مؤمنم را بهر سو بگردانم، برایش خیر است، پس باید بقضاء من راضى باشد و بر بلاى من صبر كند و نعمتهایم را سپاسگزارد تا او را اى محمد در زمره صدیقین نزد خود ثبت كنم.
7- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ فِیمَا أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ ع یَا مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ فَإِنِّی إِنَّمَا أَبْتَلِیهِ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أُعَافِیهِ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَزْوِی عَنْهُ مَا هُوَ شَرٌّ لَهُ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمَا یَصْلُحُ عَلَیْهِ عَبْدِى فَلْیَصْبِرْ عَلَى بَلَائِى وَ لْیَشْكُرْ نَعْمَائِى وَ لْیَرْضَ بِقَضَائِى أَكْتُبْهُ فِى الصِّدِّیقِینَ عِنْدِى إِذَا عَمِلَ بِرِضَائِى وَ أَطَاعَ أَمْرِى
اصول كافى جلد3 صفحه: 102 روایة: 7
امام صادق (ع) فرمود: در ضمن آنچه خداى عزّوجلّ به موسى بن عمران وحى كرد این بود كه: اى موسى بن عمران، مخلوقى كه نزدم دوست تر از بنده مؤمن باشد نیافریدم، من او را مبتلى كنم بآنچه براى او خیر است و عافیت دهم بآنچه برایش خیر است. آنچه شر اوست از او بگردانم، براى آنچه نزد او خیر است، و من بآنچه بنده ام را اصلاح كند داناترم، پس باید بر بلایم صبر كند و نعمتهایم را شكر نماید و بقضائم راضى باشد، تا او را در زمره صدیقین نزد خود نویسم، زمانى كه برضاى من عمل كند و امرم را اطاعت نماید.
8- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَى عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ عَجِبْتُ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ لَا یَقْضِى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ قَضَاءً إِلَّا كَانَ خَیْراً لَهُ وَ إِنْ قُرِّضَ بِالْمَقَارِیضِ كَانَ خَیْراً لَهُ وَ إِنْ مَلَكَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا كَانَ خَیْراً لَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 102 روایة: 8
امام صادق (ع) فرمود: در شگفتم از مرد مسلمان كه خداى عزّوجلّ برایش سرنوشتى نكند، جز آنكه خیر او باشد، اگر بدنش را با قیچى ببرند خیر اوست و اگر هم تمام خاور و باختر روى زمین را مالك شود خیر اوست.
9- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ أَحَقُّ خَلْقِ اللَّهِ أَنْ یُسَلِّمَ لِمَا قَضَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ رَضِیَ بِالْقَضَاءِ أَتَى عَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ عَظَّمَ اللَّهُ أَجْرَهُ وَ مَنْ سَخِطَ الْقَضَاءَ مَضَى عَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ أَحْبَطَ اللَّهُ أَجْرَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 102 روایة: 9
امام باقر (ع) فرمود: در میان مخلوق خدا سزاوارترین كس بتسلیم بودن قضاء خداى عزّوجلّ كسى است كه خداى عزّوجلّ را بشناسد و هر كه بقضاء راضى باشد، قضا بر او وارد شود و خدا اجر او را بزرگ فرماید و هر كه قضا را ناخوش دارد، قضا بر او وارد شود و خدا اجرش را تباه سازد.
10- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِیدِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ لِى عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا الزُّهْدُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ أَعْلَى دَرَجَةِ الزُّهْدِ أَدْنَى دَرَجَةِ الْوَرَعِ وَ أَعْلَى دَرَجَةِ الْوَرَعِ أَدْنَى دَرَجَةِ الْیَقِینِ وَ أَعْلَى دَرَجَةِ الْیَقِینِ أَدْنَى دَرَجَةِ الرِّضَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 102 روایة:10
على بن الحسین صلوات الله علیهما فرمود: زهد را ده جزء است، بالاترین درجه زهد پست ترین درجه ورع است، و بالاترین درجه ورع پست ترین درجه یقین است، و بالاترین درجه یقین پست ترین درجه رضاست.
شرح : از این روایت استفاده مى شود كه براى زهد (بیرغبتى و عدم تمایل بدنیا) مراتب و درجاتى است كه چون سالك الى الله ببالاترین درجاتش رسد، وارد پایین ترین درجات ورع (ترك محرمات و شبهات) گشته است و نیز از آنجا صعود مى كند وبمراتب یقین و سپس بمراتب رضا مى رسد.
(1580)11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَقِیَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ع عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ فَقَالَ یَا عَبْدَ اللَّهِ كَیْفَ یَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً وَ هُوَ یَسْخَطُ قِسْمَهُ وَ یُحَقِّرُ مَنْزِلَتَهُ وَ الْحَاكِمُ عَلَیْهِ اللَّهُ وَ أَنَا الضَّامِنُ لِمَنْ لَمْ یَهْجُسْ فِى قَلْبِهِ إِلَّا الرِّضَا أَنْ یَدْعُوَ اللَّهَ فَیُسْتَجَابَ لَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 103 روایة: 11
امام صادق (ع) فرمود: حسن بن على علیهما السلام به عبدالله بن جعفر بر خورد و باو فرمود اى عبدالله؟ چگونه مؤمن، مؤمن باشد، با آنكه از قسمت مقدر خود ناراضى باشد و مقام خود را كوچك كند، در صورتیكه حاكم بالاى سر او خدا است و من ضامنم براى كسى كه جز خدا در دلش خطور نكند دعا كردنش بدرگاه خدا مستجاب شود.
12- عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ بِأَیِّ شَیْ ءٍ یُعْلَمُ الْمُؤْمِنُ بِأَنَّهُ مُؤْمِنٌ قَالَ بِالتَّسْلِیمِ لِلَّهِ وَ الرِّضَا فِیمَا وَرَدَ عَلَیْهِ مِنْ سُرُورٍ أَوْ سَخَطٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 103 روایة: 12
مردى گوید: بامام صادق (ع) عرضكردم: بچه علامت دانسته مى شود كه شخص مؤمن است؟ فرمود: به تسلیم خدا بودن، و راضى بودن بآنچه برایش پیش مى آید، از شادى و ناخرسندى.
13- عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِى یَعْفُورٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَمْ یَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ص یَقُولُ لِشَیْ ءٍ قَدْ مَضَى لَوْ كَانَ غَیْرُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 103 روایة: 13
امام صادق (ع) فرمود: رسول خدا صلى الله علیه و آله هیچگاه نسبت به امرى كه میگذشت نمى فرمود: كاش غیر این مى بود.

باب: واگذاردن امر بخدا و توكل بر او

بَابُ التَّفْوِیضِ إِلَى اللَّهِ وَ التَّوَكُّلِ عَلَیْهِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّلٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى دَاوُدَ ع مَا اعْتَصَمَ بِى عَبْدٌ مِنْ عِبَادِى دُونَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِى عَرَفْتُ ذَلِكَ مِنْ نِیَّتِهِ ثُمَّ تَكِیدُهُ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ الْمَخْرَجَ مِنْ بَیْنِهِنَّ وَ مَا اعْتَصَمَ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِى بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِى عَرَفْتُ ذَلِكَ مِنْ نِیَّتِهِ إِلَّا قَطَعْتُ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ یَدَیْهِ وَ أَسَخْتُ الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهِ وَ لَمْ أُبَالِ بِأَیِّ وَادٍ هَلَكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 103 روایة: 1
امام صادق (ع) فرمود: خداى عزّوجلّ بداود (ع) وحى فرستاد كه: هیچیك از بندگانم بدون توجه به احدى از مخلوقم بمن پناهنده نشود كه من بدانم نیت و قصد او همین است، سپس آسمانها و زمین و هر كه در آنهاست با او نیرنگ بازند، جز آنكه راه چاره از میان آنها را برایش فراهم آورم و هیچیك از بندگانم بیكى از مخلوقم پناه نبرد كه بدانم قصدش همانست، جز آنكه اسباب و وسائل آسمانها و زمین را از دستش ببرم زیر پایش را فرو برم و بهر وادى هلاكتى افتد باك ندارم.
2- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَفْصٍ الْأَعْشَى عَنْ عَمْرِو [عُمَرَ ]بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ص قَالَ خَرَجْتُ حَتَّى انْتَهَیْتُ إِلَى هَذَا الْحَائِطِ فَاتَّكَأْتُ عَلَیْهِ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَیْهِ ثَوْبَانِ أَبْیَضَانِ یَنْظُرُ فِى تُجَاهِ وَجْهِى ثُمَّ قَالَ یَا عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ مَا لِی أَرَاكَ كَئِیباً حَزِیناً أَ عَلَى الدُّنْیَا فَرِزْقُ اللَّهِ حَاضِرٌ لِلْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ قُلْتُ مَا عَلَى هَذَا أَحْزَنُ وَ إِنَّهُ لَكَمَا تَقُولُ قَالَ فَعَلَى الْ آخِرَةِ فَوَعْدٌ صَادِقٌ یَحْكُمُ فِیهِ مَلِكٌ قَاهِرٌ أَوْ قَالَ قَادِرٌ قُلْتُ مَا عَلَى هَذَا أَحْزَنُ وَ إِنَّهُ لَكَمَا تَقُولُ فَقَالَ مِمَّ حُزْنُكَ قُلْتُ مِمَّا نَتَخَوَّفُ مِنْ فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَیْرِ وَ مَا فِیهِ النَّاسُ قَالَ فَضَحِكَ ثُمَّ قَالَ یَا عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ هَلْ رَأَیْتَ أَحَداً دَعَا اللَّهَ فَلَمْ یُجِبْهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ رَأَیْتَ أَحَداً تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ فَلَمْ یَكْفِهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ رَأَیْتَ أَحَداً سَأَلَ اللَّهَ فَلَمْ یُعْطِهِ قُلْتُ لَا ثُمَّ غَابَ عَنِّى عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 104 روایة: 2
على بن الحسین صلوات الله علیهما فرمود: روزى بیرون شدم تا باین دیوار رسیدم و بر آن تكیه دادم، ناگاه مردى كه جامه سفید بر تن داشت پیدا شد و در رویم نگریست، سپس گفت: اى على بن الحسین! چه شده كه ترا اندوهگین و محزون مى بینم؟ آیا اندهت براى دنیاست كه روزى خدا براى نیكوكار و بدكردار آماده است.
گفتم: براى دنیا اندوهیگن نیستم، زیرا چنانست كه تو گویى، گفت: پس براى آخرتست؟ كه وعده ایست درست و سلطانى قاهر قادرنسبت بآن حكم مى فرماید.
گفتم: براى آنهم اندوه ندارم، زیرا چنانست كه مى گویى.
گفت: اندوهت براى چیست؟
گفتم: از فتنه ابن زبیر و وضعى كه مردم دارند مى ترسم.
او خندید و گفت: اى على بن الحسین! آیا دیده ئى كسى بدرگاه خدا دعا كند و مستجاب نشود؟ گفتم: نه.
گفت: آیا دیده ئی كسى بر خدا توكل كند و خدا كارگزاریش نكند؟ گفتم نه.
گفت آیا كسى را دیده ئى كه چیزى از خدا بخواهد و باو ندهند؟ گفتم نه. سپس از نظرم غایب شد.
شرح : ابن زبیر همان عبدالله بن زبیر است كه دشمن ترین مردم بود نسبت به خاندان پیغمبر و گویند علت دشمنى پدرش با امیرالمؤمنین و همدستى او با طلحه و بپا كردن جنگ جمل هم او بود، و روایت است كه امیرالمؤمنین (ع) فرمود: ما زال الزبیر معنا حتى ادرك فرخه «زبیر همیشه با ما بود تا آنكه جوجه اش بزرگ شد» (و او را از ما منحرف كرد) و چون پدرش در جنگ جمل كشته شده بود، میخواست از شیعیان امیرالمؤمنین (ع) انتقام گیرد تا عاقبت حجاج بن یوسف بدستور عبدالملك بن مروان او را در مكه بكشت و سرش را وارونه بدار آویخت و سپس فرود آورد و در گورستان یهودیان بخاك سپرد، چنانكه داستانش در تواریخ مذكور است، و ظاهراً شخصى كه با امام سخن گفته فرشته ئى بوده كه بصورت انسان مجسم گشته و یا از جنس بشر بوده مانند خضر و الیاس، و گفته اند كه آنحضرت مى خواست بر ابن زبیر نفرین كند، ولى نمى كرد، چون این شخص را دید و سخنان او را كه عنوان تذكر از جانب خدا داشت شنید بر او نفرین كرد.
و فرق میان دعا و سؤال از خدا اینست كه: دعا براى دفع زیان است، چنانكه در كتاب دعا در جلد چهارم انشاءالله بیان مى شود، ولى سؤالى براى جلب منفعت و سود است.
(1585)3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ الْغِنَى وَ الْعِزَّ یَجُولَانِ فَإِذَا ظَفِرَا بِمَوْضِعِ التَّوَكُّلِ أَوْطَنَا
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ مِثْلَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 105 روایة: 3
امام صادق (ع) فرمود: بى نیازى و عزت بهر طرف در گردشند تا چون بمحل توكل برسند وطن گیرند.
شرح : استعاره تمثیله بسیار جالبى است، براى مجسم ساختن بى نیازى و عزتیكه همواره براى شخص متوكل حاصل است، كه گویا بى نیازى و عزت را مانند هماى سعادت و شرف در جستجوى هدف و مقصودى در گردنش دانسته. و هدف و مقصودآنها را توكل معرفى فرموده و فرودگاهى جز توكل براى آنها مناسب نداسته است، پس هرگاه شخص متوكلى را جستند، بر سر او مقام گیرند و همواره همراه او باشند از اینرو شخص متوكل همواره بى نیاز و عزیز است، اگر چه ثروتمند ومالدار نباشد، اما مناعت طبع و علو همتش هرگز اجازه نمى دهد كه در برابر مخلوق براى ثروت و مقام تملق و چاپلوسى كند یا خواهش و تقاضا نماید.
و توكل را محقق طوسى در كتاب «اوصاف الاشراف» چنین تعریف كرده است: مقصود از توكل اینست كه بنده هر كاریكه مى كند وبراى او پیش مى آید بخدایتعالى واگذارد، زیرا كه مى داند خدا از خود او تواناتر و قویتر است و بنحو احسن انجام مى دهد، و سپس بقضاء خدا راضى باشد، و با وجود این در امورى كه خدا باو واگذار فرموده است كوشش و جدیت كند وخود را با كوشش و قدرت و اراده خویش از اسباب و شروطى بداند كه موجب تعلق اراده و قدرت خدا بامر اومى شود، و معنى لاجبر و لا تفویض بل امر بین امرین هم از این بیان ظاهر مى گردد.
مرحوم حاج ملا هادى سبزوارى هم قریب باین مضمون گفته است:
توكل ان تدع الامر الى - مقدر الامور جل و علا
و لیس هذا ان تكف عن عمل - اذ رب امر بوسائط حصل
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَیُّمَا عَبْدٍ أَقْبَلَ قِبَلَ مَا یُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَقْبَلَ اللَّهُ قِبَلَ مَا یُحِبُّ وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ عَصَمَهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَقْبَلَ اللَّهُ قِبَلَهُ وَ عَصَمَهُ لَمْ یُبَالِ لَوْ سَقَطَتِ السَّمَاءُ عَلَى الْأَرْضِ أَوْ كَانَتْ نَازِلَةٌ نَزَلَتْ عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ فَشَمِلَتْهُمْ بَلِیَّةٌ كَانَ فِى حِزْبِ اللَّهِ بِالتَّقْوَى مِنْ كُلِّ بَلِیَّةٍ أَ لَیْسَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِى مَقامٍ أَمِینٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 106 روایة: 4
امام صادق (ع) فرمود: هر بنده اى كه به آنچه خداى عزّوجلّ دوست دارد، روى آورد، خدا بآنچه او دوست دارد روى آورد، و هر كه در پناه خدا رود، خدایش پناه دهد. و كسیكه خدا باو روآورده و او را پناه داده است، باك ندارد، و اگر آسمان بر زمین افتد یا بلائى بر اهل زمین نازل شود و همه را فراگیرد، او بسبب تقوایش در زمره حزب خداست (كه فرماید: الا ان حزب الله هم الغالبون «یعنى حزب خدا پیروزند» ) و از هر بلا محفوظ است، مگر نه اینست كه خداى عزّوجلّ مى فرماید: «مردم با تقوى در جایگاه امنى هستند. 51 سوره 44» (كه حوادث و آفات بآنها نرسد).
5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ فَقَالَ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ دَرَجَاتٌ مِنْهَا أَنْ تَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ فِى أُمُورِكَ كُلِّهَا فَمَا فَعَلَ بِكَ كُنْتَ عَنْهُ رَاضِیاً تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا یَأْلُوكَ خَیْراً وَ فَضْلًا وَ تَعْلَمُ أَنَّ الْحُكْمَ فِى ذَلِكَ لَهُ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ بِتَفْوِیضِ ذَلِكَ إِلَیْهِ وَ ثِقْ بِهِ فِیهَا وَ فِى غَیْرِهَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 106 روایة: 5
على بن سوید گوید: از موسى بن جعفر (ع)، قول خداى عزّوجلّ را پرسیدم: «هر كه بر خدا توكل كند، خدا او را بس است، 3 سوره 65» فرمود: توكل بر خدا درجاتى دارد: بعضى از آن درجات اینستكه: در همه امورت بر خدا توكل كنى و هر چه درباره تو كند راضى باشى و بدانى كه او از هیچ خیر و فضلى درباره تو كوتاهى نكند و بدانى كه حكم و فرمان در این جهت با اوست، پس با واگذارى امورت بخدا بر او توكل نما و باو اعتماد داشته باش، در امور خودت و غیر آن (امور فامیل و پیروان و دوستانت كه بتو ارتباط دارد).
6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ یَحْیَى بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنْ أُعْطِیَ ثَلَاثاً لَمْ یُمْنَعْ ثَلَاثاً مَنْ أُعْطِیَ الدُّعَاءَ أُعْطِیَ الْإِجَابَةَ وَ مَنْ أُعْطِیَ الشُّكْرَ أُعْطِیَ الزِّیَادَةَ وَ مَنْ أُعْطِیَ التَّوَكُّلَ أُعْطِیَ الْكِفَایَةَ ثُمَّ قَالَ أَ تَلَوْتَ كِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ وَ قَالَ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّكُمْ وَ قَالَ ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 107 روایة: 6
امام صادق (ع) فرمود: بهر كه سه چیز دادند، از سه چیزش باز نگرفتند: بهر كه دعا دادند، اجابت دادند، بهر که سپاسگزاری دادند، افزونى بخشیدند بهر كه توكل دادند، كارگزارى دادند، سپس فرمود: آیا كتاب خداى عزّوجلّ را خوانده ئى: «هر كه بر خدا توكل كند، او را بس است «3 سوره 65» و فرماید: «اگر سپاسگزارید، شما را افزونى دهم، 7 سوره 14» و فرماید «مرا بخوانید تا براى شما مستجاب كنم، 60 سوره 40».
7- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِى عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ قَالَ كُنَّا فِى مَجْلِسٍ نَطْلُبُ فِیهِ الْعِلْمَ وَ قَدْ نَفِدَتْ نَفَقَتِى فِى بَعْضِ الْأَسْفَارِ فَقَالَ لِى بَعْضُ أَصْحَابِنَا مَنْ تُؤَمِّلُ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ فَقُلْتُ فُلَاناً فَقَالَ إِذاً وَ اللَّهِ لَا تُسْعَفُ حَاجَتُكَ وَ لَا یَبْلُغُكَ أَمَلُكَ وَ لَا تُنْجَحُ طَلِبَتُكَ قُلْتُ وَ مَا عَلَّمَكَ رَحِمَكَ اللَّهُ قَالَ إِنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع حَدَّثَنِى أَنَّهُ قَرَأَ فِى بَعْضِ الْكُتُبِ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى یَقُولُ وَ عِزَّتِى وَ جَلَالِى وَ مَجْدِى وَ ارْتِفَاعِى عَلَى عَرْشِى لَأَقْطَعَنَّ أَمَلَ كُلِّ مُؤَمِّلٍ [مِنَ النَّاسِ ]غَیْرِى بِالْیَأْسِ وَ لَأَكْسُوَنَّهُ ثَوْبَ الْمَذَلَّةِ عِنْدَ النَّاسِ وَ لَأُنَحِّیَنَّهُ مِنْ قُرْبِى وَ لَأُبَعِّدَنَّهُ مِنْ فَضْلِى أَ یُؤَمِّلُ غَیْرِى فِى الشَّدَائِدِ وَ الشَّدَائِدُ بِیَدِى وَ یَرْجُو غَیْرِى وَ یَقْرَعُ بِالْفِكْرِ بَابَ غَیْرِى وَ بِیَدِى مَفَاتِیحُ الْأَبْوَابِ وَ هِیَ مُغْلَقَةٌ وَ بَابِی مَفْتُوحٌ لِمَنْ دَعَانِی فَمَنْ ذَا الَّذِی أَمَّلَنِی لِنَوَائِبِهِ فَقَطَعْتُهُ دُونَهَا وَ مَنْ ذَا الَّذِى رَجَانِى لِعَظِیمَةٍ فَقَطَعْتُ رَجَاءَهُ مِنِّى جَعَلْتُ آمَالَ عِبَادِى عِنْدِى مَحْفُوظَةً فَلَمْ یَرْضَوْا بِحِفْظِى وَ مَلَأْتُ سَمَاوَاتِى مِمَّنْ لَا یَمَلُّ مِنْ تَسْبِیحِى وَ أَمَرْتُهُمْ أَنْ لَا یُغْلِقُوا الْأَبْوَابَ بَیْنِى وَ بَیْنَ عِبَادِى فَلَمْ یَثِقُوا بِقَوْلِى أَ لَمْ یَعْلَمْ [أَنَّ ]مَنْ طَرَقَتْهُ نَائِبَةٌ مِنْ نَوَائِبِى أَنَّهُ لَا یَمْلِكُ كَشْفَهَا أَحَدٌ غَیْرِى إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِى فَمَا لِى أَرَاهُ لَاهِیاً عَنِّى أَعْطَیْتُهُ بِجُودِى مَا لَمْ یَسْأَلْنِى ثُمَّ انْتَزَعْتُهُ عَنْهُ فَلَمْ یَسْأَلْنِى رَدَّهُ وَ سَأَلَ غَیْرِى أَ فَیَرَانِى أَبْدَأُ بِالْعَطَاءِ قَبْلَ الْمَسْأَلَةِ ثُمَّ أُسْأَلُ فَلَا أُجِیبُ سَائِلِى أَ بَخِیلٌ أَنَا فَیُبَخِّلُنِى عَبْدِى أَ وَ لَیْسَ الْجُودُ وَ الْكَرَمُ لِى أَ وَ لَیْسَ الْعَفْوُ وَ الرَّحْمَةُ بِیَدِى أَ وَ لَیْسَ أَنَا مَحَلَّ الْ آمَالِ فَمَنْ یَقْطَعُهَا دُونِى أَ فَلَا یَخْشَى الْمُؤَمِّلُونَ أَنْ یُؤَمِّلُوا غَیْرِى فَلَوْ أَنَّ أَهْلَ سَمَاوَاتِى وَ أَهْلَ أَرْضِى أَمَّلُوا جَمِیعاً ثُمَّ أَعْطَیْتُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِثْلَ مَا أَمَّلَ الْجَمِیعُ مَا انْتَقَصَ مِنْ مُلْكِى مِثْلَ عُضْوِ ذَرَّةٍ وَ كَیْفَ یَنْقُصُ مُلْكٌ أَنَا قَیِّمُهُ فَیَا بُؤْساً لِلْقَانِطِینَ مِنْ رَحْمَتِى وَ یَا بُؤْساً لِمَنْ عَصَانِى وَ لَمْ یُرَاقِبْنِى
اصول كافى جلد3 صفحه: 107 روایة: 7
حسین بن علوان گوید: در مجلسى نشسته بودیم كه دانش مى آموختیم و هزینه سفر من تمام شده بود، یكى از رفقا بمن گفت: براى این گرفتاریت بكه امیدوارى؟ گفتم: بفلانى، گفت: پس بخدا كه حاجتت برآورده نشود و به آرزویت نرسى، و مرادت حاصل نشود، گفتم: تو از كجا دانستى خدایت رحمت كناد؟
گفت: امام صادق (ع) بمن حدیث فرمود كه: در یكى از كتابها خوانده است كه خداى تبارك و تعالى مى فرماید: بعزت و جلال و بزرگوارى و رفعتم بر عرشم سوگند كه آرزوى هر كس را كه بغیر من امید بندد، بنومیدى قطع مى كنم. و نزد مردم بر او جامه خوارى مى پوشم، و او را از تقرب خود مى رانم و از فضلم دور مى كنم، او در گرفتاریها بغیر من آرزو مى بندد، در صورتیكه گرفتاریها بدست من است؟ و بغیر من امیدوار مى شود و در فكر خود در خانه جز مرا مى كوبد؟ با آنكه كلیدهاى همه درهاى بسته نزد من است و در خانه من براى كسیكه مرا بخواند باز است.
كیست كه در گرفتاریهایش بمن امید بسته و من امیدش را قطع كرده باشم؟ كیست كه در كارهاى بزرگش بمن امیدوار گشته و من امیدش را از خود بریده باشم، من آرزوهاى بندگانم را نزد خود محفوظ داشته و آنها را بحفظ و نگهدارى من راضى نگشتند و آسمانهایم را از كسانیكه از تسبیحم خسته نشوند (فرشتگان) پر كردم و بآنها دستور دادم كه درهاى میان من و بندگانم را نبندند. ولى آنها بقول من اعتماد نكردند، مگر آن بنده نمیداند كه چون حادثه اى از حوادث من او ار بكوبد، كسى جز باذن من آنرا از او برندارد، پس چرا از من روى گردانست، من با جود و بخشش خود آنچه را از من نخواسته باو مى دهم سپس آنرا از او مى گیرم، و او برگشتش را از من نمیخواهد و از غیر من میخواهد؟
او درباره من فكر مى كند كه ابتدا و پیش از خواستن او عطا مى كنم، ولى چون از من بخواهد بسائل خود جواب نمى گویم؟ مگر من بخیلم كه بنده ام مرا بخیل مى داند؟ مگر هر جود و كرمى از من نیست؟ مگر عفو و رحمت دست من نیست؟
مگر من محل آرزوها نیستم؟ پس كه مى تواند آرزوها را پیش از رسیدن به من قطع كند (كه مى تواند آرزوها را جز من قطع كند) آیا آنها كه بغیر من امید دارند نمى ترسند؟ (از عذابم یا از بریدن آرزویشان یا از مقام قربم یا از قطع نعمتهایم از آنها) اگر همه اهل آسمانها و زمینم بمن امید بندند، و بهر یك از آنها باندازه امیدوارى همه دهم، بقدر عضو مورچه اى از ملكم كاسته نشود، چگونه كاسته شود از ملكى كه من سرپرست او هستم؟ پس بدا بحال آنها كه از رحمتم نومیدند، و بدا بحال آنها كه نافرمانیم كنند و از من پروا نكنند.
(1590) 8-مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ الرَّوَاجِنِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ كُنْتُ مَعَ مُوسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بِیَنْبُعَ وَ قَدْ نَفِدَتْ نَفَقَتِى فِى بَعْضِ الْأَسْفَارِ فَقَالَ لِى بَعْضُ وُلْدِ الْحُسَیْنِ مَنْ تُؤَمِّلُ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ فَقُلْتُ مُوسَى بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِذاً لَا تُقْضَى حَاجَتُكَ ثُمَّ لَا تُنْجَحُ طَلِبَتُكَ قُلْتُ وَ لِمَ ذَاكَ قَالَ لِأَنِّى قَدْ وَجَدْتُ فِى بَعْضِ كُتُبِ آبَائِى أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ ثُمَّ ذَكَرَ مِثْلَهُ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَمْلِ عَلَیَّ فَأَمْلَاهُ عَلَیَّ فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ مَا أَسْأَلُهُ حَاجَةً بَعْدَهَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 109 روایة:8
سعید بن عبدالرحمن گوید: با موسى بن عبدالله (بن حسن) در ینبع بودم و هزینه سفرم تمام شده بود، یكى از فرزندان حسین علیه السلام بمن گفت: در این گرفتاریت بلكه امیدوارى؟ گفتم: بموسى بن عبدالله، گفت: بنابراین حاجتت روا نشود و بمقصودت نرسى. گفتم: براى چه؟ گفت: زیرا در یكى از كتابهاى پدرم دیدم كه خداى عزّوجلّ مى فرماید: سپس مانند حدیث سابق ذكر نمود من گفتم: پسر پیغمبر! برایم املا كن. برایم املا فرمود. من گفتم: نه به خدا بعد از این از او حاجتى نخواهم.