اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: باب تفكر

بَابُ التَّفَكُّرِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ نَبِّهْ بِالتَّفَكُّرِ قَلْبَكَ وَ جَافِ عَنِ اللَّیْلِ جَنْبَكَ وَ اتَّقِ اللَّهَ رَبَّكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 91 روایة:1
امیرالمؤمنین (ع) مى فرمود: با تفكر دل خود را بیدار ساز و در شب پهلو از بستر خواب بدور دار، و از خداى پروردگارت پرواكن.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّا یَرْوِى النَّاسُ أَنَّ تَفَكُّرَ سَاعَةٍ خَیْرٌ مِنْ قِیَامِ لَیْلَةٍ قُلْتُ كَیْفَ یَتَفَكَّرُ قَالَ یَمُرُّ بِالْخَرِبَةِ أَوْ بِالدَّارِ فَیَقُولُ أَیْنَ سَاكِنُوكِ أَیْنَ بَانُوكِ مَا بَالُكِ لَا تَتَكَلَّمِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 91 روایة:2
حسن صیقل گوید: از امام صادق (ع) درباره آنچه مردم روایت میكنند كه: «یكساعت اندیشیدن بهتر از عبادت یكشب است » پرسیدم و گفتم: چگونه بیندیشد؟ فرمود: از خرابه یا خانه ایكه میگذرد بگوید: ساكنینت كجایند؟ سازندگانت كجایند؟ چرا سخن نمیگوئى؟
شرح - پیداست كه امام (ع) هم روایت را تصدیق فرموده است، و چون اندیشیدن یكساعت گاهى موجب توبه از گناهان و عبادت تمام عمر میگردد، از این رو از عبادت یكشب و بلكه یكسال و هفتاد سال چنانكه در روایات دیگر شنیده ام بهتر است وتوضیح امام در دو جمله اول نتیجه اش اینستكه انسان زود گذشتن و فناء دنیا را از نظر دور ندارد و آنرا تلقین بنفس كند تا ازحرص و طمع و ستم و افزون طلبیش كاسته شود و از جمله اخیر این نتیجه گرفته مى شود كه انسان مى فهمد خدا موجوداتى را جامد و بى شعور و غیر ناطق آفریده است، پس او را لازمست كه در برابر نعمت حیات و عقل و نطق خدا را سپاسگزارى كند، و ممكن است دنباله نتیجه دو جمله اول باشد.
3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى نَصْرٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَكُّرِ فِى اللَّهِ وَ فِى قُدْرَتِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 91 روایة:3
امام صادق علیه السلام فرمود: بهترین عبادت همواره اندیشیدن درباره خدا و قدرت اوست.
شرح - مراد بتفكر درباره خدا، تفكر در افعال بدیع و صنایع عجیب و نظم دستگاه آفرینش اوست تا از آنها بوجودش پى برد، و مقصود از اندیشیدن در قدرتش اندیشیدن در خلقت بشر از مشتى خاك و روزى دادن همه افراد و امثال اینهاست تا نتیجه گیرد كه چنین قدرتی میتواند دوباره این بشر را زنده كند و از آنها حساب كشد و نیز بداند خلقت این دستگاه عظیم جهان، یاوه و بیهوده نیست، بى منظور و بى هدف نباشد، چنانكه در آیات شریفه قرآن طریقه تفكر بهمین روش بیان شده است و آنچه ممنوع است تنها تفكر در ذات و حقیقت خداست كه چون از محیط فكر بشر بالاتر است، جز بهت وسرگردانى نتیجه دیگرى ندارد.
(1550)4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع یَقُولُ لَیْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِى أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 92 روایة:4
امام رضا علیه السلام میفرمود: عبادت بنماز و روزه بسیار نیست، همانا عبادت اندیشیدن در امر خداى عزوجل است.
شرح - یعنى عبادت منحصر بنماز و روزه بسیار نیست، بلكه عبادت كامل، تفكر در امر خدا است اگر چه نتیجه اش نماز و روزه اندك، ولى با معرفت و نورانیت قلب باشد.
5- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص إِنَّ التَّفَكُّرَ یَدْعُو إِلَى الْبِرِّ وَ الْعَمَلِ بِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 92 روایة:5
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمود: اندیشیدن انسانرا به نیكى و انجام آن میكشاند.
شرح - گویا مراد به نیكى فهمیدن معارف حقه و صفات حمیده و تحلى نفس بدانها میباشد و مراد بانجام آن، عمل كردن بواجبات ومستحبات و قضاء حوائج خلق و انجام سایر كارهاى نیك است.

باب: باب مكارم

بَابُ الْمَكَارِمِ
توضیح :مكارم صفاتى است موجب كرامت و شرف و بزرگوارى انسان میشود، و از صفات نیك عادى بالاتر است.
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِى مَسْرُوقٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمَكَارِمُ عَشْرٌ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ فِیكَ فَلْتَكُنْ فَإِنَّهَا تَكُونُ فِى الرَّجُلِ وَ لَا تَكُونُ فِى وَلَدِهِ وَ تَكُونُ فِى الْوَلَدِ وَ لَا تَكُونُ فِى أَبِیهِ وَ تَكُونُ فِى الْعَبْدِ وَ لَا تَكُونُ فِى الْحُرِّ قِیلَ وَ مَا هُنَّ قَالَ صِدْقُ الْبَأْسِ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّیْفِ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُكَافَأَةُ عَلَى الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَیَاءُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 92 روایة:1
حسین بن عطیه گوید: امام صادق (ع) فرمود: مكارم ده چیز است، اگر میتوانى آنها را داشته باش، زیرا گاهى شخصى آنها را دارد و فرزندش ندارد و گاهى در فرزند هست و در پدرش نیست، و گاهى در برده هست و در آزاد نیست، عرض شد: آنها چه هستند؟ فرمود: نومیدى حقیقى (از آنچه دست مردم است) و راستى زبان و اداء امانت وصله رحم و پذیرائى از مهمان و غذا دادن بسائل (كسیكه از او غذا طلبد) و جبران نیكى ها و مراعات حق همسایه و مراعات حق رفیق(11) و سر همه مكارم (افضل و عالیتر از همه) حیا و شرم است (زیرا كسیكه در برابر خالق و مخلوق شرم داشته باشد، همه این مكارم را انجام میدهد و همان خصلت حیا بر تمام این مكارم دائر و باعث میشود).
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّ رُسُلَهُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَامْتَحِنُوا أَنْفُسَكُمْ فَإِنْ كَانَتْ فِیكُمْ فَاحْمَدُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ ذَلِكَ مِنْ خَیْرٍ وَ إِنْ لَا تَكُنْ فِیكُمْ فَاسْأَلُوا اللَّهَ وَ ارْغَبُوا إِلَیْهِ فِیهَا قَالَ فَذَكَرَهَا عَشَرَةً الْیَقِینَ وَ الْقَنَاعَةَ وَ الصَّبْرَ وَ الشُّكْرَ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ السَّخَاءَ وَ الْغَیْرَةَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ الْمُرُوءَةَ قَالَ وَ رَوَى بَعْضُهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْخِصَالِ الْعَشَرَةِ وَ زَادَ فِیهَا الصِّدْقَ وَ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 93 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: خداى عزوجل پیغمبرانش را بمكارم اخلاق اختصاص داد، شما خود را بیازمائید، اگر آنها در وجود شما هم بود، خدا را سپاس گوئید و بدانید كه بودن آنها در شما خیر شماست و اگر در شما نبود، از خدا بخواهید و نسبت بآنها رغبت جوئید.
سپس آنها را ده چیز شمرد: یقین و قناعت و صبر و شكر و خویشتن دارى و خلق نیكو و سخاوت و غیرت و شجاعت و مروت.
بعضى از راویان دیگر این ده خصلت را ذكر نموده و راستگوئى و امانت دارى را هم بدانها افزوده است.
3- عَنْهُ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَاشِمِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ قَالَ بَكْرٌ وَ أَظُنُّنِی قَدْ سَمِعْتُهُ مِنْ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَیْرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّا لَنُحِبُّ مَنْ كَانَ عَاقِلًا فَهِماً فَقِیهاً حَلِیماً مُدَارِیاً صَبُوراً صَدُوقاً وَفِیّاً إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّ الْأَنْبِیَاءَ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَمَنْ كَانَتْ فِیهِ فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ عَلَى ذَلِكَ وَ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِیهِ فَلْیَتَضَرَّعْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لْیَسْأَلْهُ إِیَّاهَا قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ مَا هُنَّ قَالَ هُنَّ الْوَرَعُ وَ الْقَنَاعَةُ وَ الصَّبْرُ وَ الشُّكْرُ وَ الْحِلْمُ وَ الْحَیَاءُ وَ السَّخَاءُ وَ الشَّجَاعَةُ وَ الْغَیْرَةُ وَ الْبِرُّ وَ صِدْقُ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 93 روایة:3
امام صادق (ع) فرمود: ما دوست داریم كسى را كه عاقل، فهمیده، فقیه، خویشن دار، بامدارا، بردبار، راستگو، باوفا باشد، زیرا خداى عزوجل پیغمبران را بمكارم اخلاق احتصاص داد (یعنى خصال نكوهیده را از آنها دور ساخت) پس هر كه این مكارم را داشته باشد، باید خدا را سپاس گزارد و هر كس آنها را نداشته باشد، باید بسوى خداى عزوجل تضرع كند و آنها را از او بخواهد.
راوى گوید: عرض كردم، قربانت آنها چه صفاتى هستند؟ فرمود: پرهیزگارى و قناعت و صبر و شكر و خویشتن دارى و حیا و سخاوت و شجاعت و غیرت و خوش رفتارى و راستى گفتار و امانت دارى.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ارْتَضَى لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً فَأَحْسِنُوا صُحْبَتَهُ بِالسَّخَاءِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 94 روایة:4
امام صادق (ع): فرمود: خداى عزوجل اسلام را دین شما پسندید، پس بسبب سخاوت و خلق نیكو با آن نیكو معاشرت كنید.
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص الْإِیمَانُ أَرْبَعَةُ أَرْكَانٍ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ وَ تَفْوِیضُ الْأَمْرِ إِلَى اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِ اللَّهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 94 روایة:5
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمود: ایمان از چهار پایه مركب است: 1- راضى بودن بقضاء خدا 2- توكل بر خدا 3- واگذاردن امر بخدا 4- تسلیم امر خدا بودن.
6- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ قَالَ أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِیهِ كَمَلَ إِسْلَامُهُ وَ لَوْ كَانَ مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ خَطَایَا لَمْ تَنْقُصْهُ الصِّدْقُ وَ الْحَیَاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الشُّكْرُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 94 روایة:6
ابن سنان گوید: مردى از بنى هاشم (كه گویا مراد امام صادق (ع) باشد و از شدت تقیه این گونه تعبیر شده است) فرماید: چهار چیز است كه هر كس آنها را دارا باشد، اسلامش كامل است، و اگر سر تا پایش خطاكارى باشد، از قدر او نكاهد: راستگوئى و حیا و خوش خلقى و سپاسگزارى.
توضیح - یكى از این صفات حیاء است كه در حدیث اول این باب گفته شد، حیا سر همه مكارم است پس كسیكه این چهار صفت را داشته باشد خطائى بمعنى گناه و صفت مذموم ندارد، مگر اینكه مقصود از خطا، سهو و اشتباه و نقایص بدنى و نژادى و أمثال آن باشد.
7- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِخَیْرِ رِجَالِكُمْ قُلْنَا بَلَى یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِنَّ مِنْ خَیْرِ رِجَالِكُمُ التَّقِیَّ النَّقِیَّ السَّمْحَ الْكَفَّیْنِ النَّقِیَّ الطَّرَفَیْنِ الْبَرَّ بِوَالِدَیْهِ وَ لَا یُلْجِئُ عِیَالَهُ إِلَى غَیْرِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 94 روایة:7
جابر بن عبدالله گوید: رسولخدا (ص) فرمود: نمیخواهید بهترین مردان شما را بشما بگویم؟ عرض كردیم: چرا، اى رسولخدا، فرمود: برخى از بهترین مردان شما، مرد پرهیزكار ناآلوده، دست باز (با سخاوت) زبان و دامن پاك، خوش رفتار با پدر و مادر است كه عیالاتش را به پناهندگى بدیگران مجبور نسازد.

باب: فضل و امتیاز یقین

بَابُ فَضْلِ الْیَقِینِ
1- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَیْسَ شَیْ ءٌ إِلَّا وَ لَهُ حَدٌّ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَمَا حَدُّ التَّوَكُّلِ قَالَ الْیَقِینُ قُلْتُ فَمَا حَدُّ الْیَقِینِ قَالَ أَلَّا تَخَافَ مَعَ اللَّهِ شَیْئاً
اصول كافى جلد3 صفحه: 95 روایة:1
ابو بصیر گوید، امام صادق (ع) فرمود: چیزى نیست جز اینكه حدى دارد. عرض كردم: قربانت گردم، حد توكل چیست؟ فرمود: اینكه با وجود خدا از چیزى نترسى.
شرح - مراد به حد در اینجا اندازه وجودى و ظرفیت معنوى این صفات است نزدیك بهمان حدى است كه علماء منطق در باب كلیات خمس میگویند، پس همچنانكه حیوان ناطق اندازه وجودى انسانرا تعیین میكند، یقین هم اندازه وجودى توكل را مشخص مى سازد.
(1560)2- عَنْهُ عَنْ مُعَلًّى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِى وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مِنْ صِحَّةِ یَقِینِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ لَا یُرْضِیَ النَّاسَ بِسَخَطِ اللَّهِ وَ لَا یَلُومَهُمْ عَلَى مَا لَمْ یُؤْتِهِ اللَّهُ فَإِنَّ الرِّزْقَ لَا یَسُوقُهُ حِرْصُ حَرِیصٍ وَ لَا یَرُدُّهُ كَرَاهِیَةُ كَارِهٍ وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ فَرَّ مِنْ رِزْقِهِ كَمَا یَفِرُّ مِنَ الْمَوْتِ لَأَدْرَكَهُ رِزْقُهُ كَمَا یُدْرِكُهُ الْمَوْتُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ بِعَدْلِهِ وَ قِسْطِهِ جَعَلَ الرَّوْحَ وَ الرَّاحَةَ فِى الْیَقِینِ وَ الرِّضَا وَ جَعَلَ الْهَمَّ وَ الْحَزَنَ فِى الشَّكِّ وَ السَّخَطِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 95 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: از نشانه هاى درستى یقین مرد مسلمان اینستكه: مردم را بوسیله خشم خدا خرسند نكند (مانند كسیكه طبق میل مردم برخلاف حق فتوى دهد و نهى از منكر نكند) و مردم را بر آنچه خدا بخود او نداده سرزنش ننماید (مردم را براى آنچه بدو ندهند، زیرا خدا روزیش نكرده سرزنش نكند) زیرا روزى را نه شره و آز حریص بیاورد و نه نخواستن ناخواه رد كند، و اگر شخصى از شما چنانكه از مرگ میگریزید، از روزیش بگریزد روزیش باو برسد، همچنانكه مرگ باو میرسد. سپس فرمود: خدا به عدالت و داد خویش نشاط و آسایش را در یقین و رضا قرار داده و غم و اندوه را در شك و ناخرسندى.
3- ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ الْعَمَلَ الدَّائِمَ الْقَلِیلَ عَلَى الْیَقِینِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَمَلِ الْكَثِیرِ عَلَى غَیْرِ یَقِینٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 96 روایة:3
هشام بن سالم گوید: شنیدم امام صادق (ع) میفرمود: عمل پیوسته اندك با یقین، نزد خدا افضل است از عمل بسیار بدون یقین.
توضیح - یقین موجب مى شود كه انسان هر كار نیكى را پیوسته انجام دهد، ولى اگر یقین نباشد انجام عمل از روى اغراضى است كه تغییرپذیر است، و ممكن است یك روز هزار ركعت نماز بخواند خسته و ملول شود و روز دیگر هیچ نخواند.
4- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص عَلَى الْمِنْبَرِ لَا یَجِدُ أَحَدُكُمْ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّى یَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ یَكُنْ لِیُخْطِئَهُ وَ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ یَكُنْ لِیُصِیبَهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 96 روایة:4
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه بر منبر فرمود، هیچیك از شما مزه ایمان را نچشد، تا آنكه بداند، آنچه باو رسیده، ممكن نبود كه از او بگذرد (و باو نرسد) و آنچه از او گذشت ممكن نبود كه باو برسد (زیرا قوه ئى قادر و حكیم و مهربان بالاى سر این جهانست و مواهب و عطایاى خویش را طبق مصلحت و استعداد افراد تقسیم میكند).
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ص جَلَسَ إِلَى حَائِطٍ مَائِلٍ یَقْضِى بَیْنَ النَّاسِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَا تَقْعُدْ تَحْتَ هَذَا الْحَائِطِ فَإِنَّهُ مُعْوِرٌ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص حَرَسَ امْرَأً أَجَلُهُ فَلَمَّا قَامَ سَقَطَ الْحَائِطُ قَالَ وَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مِمَّا یَفْعَلُ هَذَا وَ أَشْبَاهَهُ وَ هَذَا الْیَقِینُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 96 روایة:5
امام صادق (ع) فرمود: امیرالمؤمنین (ص) كنار دیوار خمیده ئى نشسته بود و میان مردمى داورى میكرد، یكى از آنها عرض كرد: زیر این دیوار منشین كه شكسته است. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: مرد را اجلش نگهدار است (چون زمان مرگ هر كسى نزد خدا معین است. همین امر سبب میشود كه پیش از آن نمیرد) و چون حضرت از آنجا برخاست دیوار فرو ریخت، امام صادق (ع) فرمود: و امیرالمؤمنین علیه السلام این گونه كارها و أمثال آن را میكرد، و همین است یقین.
6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِى الْمَدِینَةِ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ مَا كَانَ ذَهَباً وَ لَا فِضَّةً وَ إِنَّمَا كَانَ أَرْبَعَ كَلِمَاتٍ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا مَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ لَمْ یَضْحَكْ سِنُّهُ وَ مَنْ أَیْقَنَ بِالْحِسَابِ لَمْ یَفْرَحْ قَلْبُهُ وَ مَنْ أَیْقَنَ بِالْقَدَرِ لَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 97 روایة:6
صفوان جمال گوید: از امام صادق (ع) درباره این قول خداى عزوجل پرسیدم: «و اما دیوار از آن دو پسر بچه یتیم در آن شهر بود و در زیرش گنجى متعلق بآنها بود، 82 سوره 18» فرمود: همانا آن گنجینه طلا و نقره نبود. بلكه چهار كلمه بود: 1- شایسته پرستشى جز من نیست 2- هر كه بمرگ یقین داشته باشد: خنده دندان نما نكند 3- هر كه بحساب (روز قیامت) یقین داشته باشد، دلش شادمان نباشد، 4- هر كه بتقدیر یقین داشته باشد، جز از خدا نترسد.
(1565)7- عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ لَا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّى یَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ یَكُنْ لِیُخْطِئَهُ وَ أَنَّ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ یَكُنْ لِیُصِیبَهُ وَ أَنَّ الضَّارَّ النَّافِعَ هُوَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ
اصول كافى جلد3 صفحه: 97 روایة:7
امیرالمؤمنین علیه السلام میفرمود: هیچ بنده اى مزه ایمان نچشد، تا اینكه بداند آنچه باو رسیده، از او نمیگذشت و آنچه از او گذشته باو نمیرسد، و اینكه زیان بخش و سودرسان تنها خداى عزوجل است. (بشماره 1563 رجوع شود).
توضیح - گویا مقصود از جمله اخیر اینست كه هر سود و زیانى بتقدیر خداى عزوجل است، اگر چه بتوسط دیگرى بانسان برسد، و رسیدن و نرسیدن از دیگرى هم بتوفیق و یا خذلان اوست.
8- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ قَیْسٍ الْهَمْدَانِیِّ قَالَ نَظَرْتُ یَوْماً فِی الْحَرْبِ إِلَى رَجُلٍ عَلَیْهِ ثَوْبَانِ فَحَرَّكْتُ فَرَسِی فَإِذَا هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فِى مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ نَعَمْ یَا سَعِیدَ بْنَ قَیْسٍ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ لَهُ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ وَ وَاقِیَةٌ مَعَهُ مَلَكَانِ یَحْفَظَانِهِ مِنْ أَنْ یَسْقُطَ مِنْ رَأْسِ جَبَلٍ أَوْ یَقَعَ فِى بِئْرٍ فَإِذَا نَزَلَ الْقَضَاءُ خَلَّیَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ كُلِّ شَیْ ءٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 97 روایة:8
سعید بن قیس گوید: روزى در میدان جنگ مردى را دیدم كه تنها دو جامه بر تن داشت (بدون زره و خود) اسبم را بجانبش حركت دادم، دیدم امیرالمؤمنین علیه السلام است. عرض كردم: یا امیرالمؤمنین! در چنین جائى (با این لباس)؟! فرمود: آرى، اى سعید بن قیس! هیچ بنده ئى نیست جز آنكه براى او از جانب خدا بعنوان نگهبان و نگهدار، دو فرشته است كه او را نگه میدارند از اینكه از سركوهى سرنگون نشود یا در چاهى بیفتد، و چون قضاء خدا فرود آید (اجلش برسد) او را نسبت بهمه چیز واگذارند.
9- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع یَقُولُ كَانَ فِی الْكَنْزِ الَّذِى قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما كَانَ فِیهِ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ كَیْفَ یَفْرَحُ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْقَدَرِ كَیْفَ یَحْزَنُ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ رَأَى الدُّنْیَا وَ تَقَلُّبَهَا بِأَهْلِهَا كَیْفَ یَرْكَنُ إِلَیْهَا وَ یَنْبَغِى لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ لَا یَتَّهِمَ اللَّهَ فِى قَضَائِهِ وَ لَا یَسْتَبْطِئَهُ فِى رِزْقِهِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أُرِیدُ أَنْ أَكْتُبَهُ قَالَ فَضَرَبَ وَ اللَّهِ یَدَهُ إِلَى الدَّوَاةِ لِیَضَعَهَا بَیْنَ یَدَیَّ فَتَنَاوَلْتُ یَدَهُ فَقَبَّلْتُهَا وَ أَخَذْتُ الدَّوَاةَ فَكَتَبْتُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 98 روایة:9
على بن اسباط گوید: شنیدم امام رضا علیه السلام درباره گنجى كه خداى عزوجل میفرماید: «و زیرش گنجى براى آنها بود» فرمود: در آنجا بود:
بسم الله الرحمن الرحیم، در شگفتم از كسى كه یقین بمرگ دارد چگونه میخندد؟ و درشگفتم از كسى كه یقین بتقدیر دارد چگونه اندوهگین میشود؟ و در شگفتم از كسیكه دنیا و دگرگونیهایش را نسبت باهلش دیده است، چگونه بآن اعتماد میكند؟ و سزاوار است كسیكه خدا را با عقل شناخته (خدا باو عقل داده) خدا را در قضاء و قدرش متهم نسازد و در روزى رسانیدنش او را بكندى نسبت ندهد.
عرض كردم: قربانت گردم. میخواهم این را بنویسم، بخدا كه خود حضرت دست برد تا دوات را پیش من گذارد، من دستش را گرفتم و بوسیدم، و دوات را برداشتم و نوشتم.
مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ قَنْبَرٌ غُلَامُ عَلِیٍّ یُحِبُّ عَلِیّاً ع حُبّاً شَدِیداً فَإِذَا خَرَجَ عَلِیٌّ ص خَرَجَ عَلَى أَثَرِهِ بِالسَّیْفِ فَرَآهُ ذَاتَ لَیْلَةٍ فَقَالَ یَا قَنْبَرُ مَا لَكَ فَقَالَ جِئْتُ لِأَمْشِیَ خَلْفَكَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ وَیْحَكَ أَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ تَحْرُسُنِى أَوْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ لَا بَلْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ لَا یَسْتَطِیعُونَ لِى شَیْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ مِنَ السَّمَاءِ فَارْجِعْ فَرَجَعَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 98 روایة:10
امام صادق (ع) فرمود: قنبر غلام على (ع) آنحضرت را بسیار دوست میداشت، و چون بیرون میشد، قنبر هم با شمشیرى دنبالش میرفت، شبى او را دید و فرمود: این قنبر ترا چه شد؟ عرضكردم: یا امیرالمؤمنین آمده ام تا پشت سرت باشم. فرمود. واى بر تو! مرا از اهل آسمان حفظ میكنى یا از اهل زمین؟ عرضكرد: نه بلكه از اهل زمین، فرمود: اهل زمین جز باذن خدا نمیتوانند بمن كارى كنند، برگرد، او هم برگشت.
11- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ قَالَ قِیلَ لِلرِّضَا ع إِنَّكَ تَتَكَلَّمُ بِهَذَا الْكَلَامِ وَ السَّیْفُ یَقْطُرُ دَماً فَقَالَ إِنَّ لِلَّهِ وَادِیاً مِنْ ذَهَبٍ حَمَاهُ بِأَضْعَفِ خَلْقِهِ النَّمْلِ فَلَوْ رَامَهُ الْبَخَاتِیُّ لَمْ تَصِلْ إِلَیْهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 98 روایة:11
بامام رضا (ع) عرض شد: شما چنین سخنى میگوئید و از شمشیر خون میچكد (یعنى با وجود اینكه هارون آماده كشتن مخالفین خود است شما دعوى امامت دارید؟!) حضرت فرمود: خدا را بیابانى است از طلا كه آنرا با ناتوان ترین مخلوقش یعنى مورچه نگهداشته است، و اگر شتر خراسانى آهنگ آن كند بدان نرسد.
توضیح : گویا جواب حضرت استعاره تمثیله و یا مثالیست براى بیان قدرت حق تعالى بر خلاف آثار ظاهرى و جریان عادى كه انسان تصور مى كند، و اینكه براى قدرت خدا ممكن است بمورچه ظاهر ناتوان نیرو وقوه ئى عطا كند كه بشتران بسیار قوى عطا نكند.