فهرست کتاب


اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: حقیقت ایمان و یقین

بَابُ حَقِیقَةِ الْإِیمَانِ وَ الْیَقِینِ
1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَ زِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ بَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ ص فِى بَعْضِ أَسْفَارِهِ إِذْ لَقِیَهُ رَكْبٌ فَقَالُوا السَّلَامُ عَلَیْكَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ مَا أَنْتُمْ فَقَالُوا نَحْنُ مُؤْمِنُونَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَمَا حَقِیقَةُ إِیمَانِكُمْ قَالُوا الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّفْوِیضُ إِلَى اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص عُلَمَاءُ حُكَمَاءُ كَادُوا أَنْ یَكُونُوا مِنَ الْحِكْمَةِ أَنْبِیَاءَ فَإِنْ كُنْتُمْ صَادِقِینَ فَلَا تَبْنُوا مَا لَا تَسْكُنُونَ وَ لَا تَجْمَعُوا مَا لَا تَأْكُلُونَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 88 روایة:1
امام باقر (ع) فرمود: رسولخدا (ص) در مسافرتى بود كه كاروانى بآنحضرت برخوردند و گفتند: السلام علیك یا رسول الله فرمود شما كیستید؟ گفتند: اى رسولخدا ما مؤمنین هستیم، فرمود: حقیقت ایمان شما چیست؟ گفتند: راضى بودن بقضاء خدا و واگذاردن كار بخدا و تسلیم امر خدا بودن، رسولخدا (ص) فرمود: (اینها كه شما گفتید) دانشمندان و حكیمانى باشند كه از شدت حكمت بپیغمبران نزدیك گشته اند، پس اگر شما راست میگوئید بنائى را كه در آن نمى نشینید نسازید و چیزى را كه نمیخورید جمع نكنید و از خدائى كه بسویش بازگشت دارید پروا كنید.
2- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِى مُحَمَّدٍ الْوَابِشِیِّ وَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّى بِالنَّاسِ الصُّبْحَ فَنَظَرَ إِلَى شَابٍّ فِى الْمَسْجِدِ وَ هُوَ یَخْفِقُ وَ یَهْوِى بِرَأْسِهِ مُصْفَرّاً لَوْنُهُ قَدْ نَحِفَ جِسْمُهُ وَ غَارَتْ عَیْنَاهُ فِى رَأْسِهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص كَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا فُلَانُ قَالَ أَصْبَحْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مُوقِناً فَعَجِبَ رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْ قَوْلِهِ وَ قَالَ إِنَّ لِكُلِّ یَقِینٍ حَقِیقَةً فَمَا حَقِیقَةُ یَقِینِكَ فَقَالَ إِنَّ یَقِینِى یَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ الَّذِى أَحْزَنَنِى وَ أَسْهَرَ لَیْلِى وَ أَظْمَأَ هَوَاجِرِى فَعَزَفَتْ نَفْسِى عَنِ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا حَتَّى كَأَنِّى أَنْظُرُ إِلَى عَرْشِ رَبِّى وَ قَدْ نُصِبَ لِلْحِسَابِ وَ حُشِرَ الْخَلَائِقُ لِذَلِكَ وَ أَنَا فِیهِمْ وَ كَأَنِّى أَنْظُرُ إِلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ یَتَعَارَفُونَ وَ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ وَ كَأَنِّى أَنْظُرُ إِلَى أَهْلِ النَّارِ وَ هُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ كَأَنِّى الْ آنَ أَسْمَعُ زَفِیرَ النَّارِ یَدُورُ فِى مَسَامِعِى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِأَصْحَابِهِ هَذَا عَبْدٌ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ بِالْإِیمَانِ ثُمَّ قَالَ لَهُ الْزَمْ مَا أَنْتَ عَلَیْهِ فَقَالَ الشَّابُّ ادْعُ اللَّهَ لِى یَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ أُرْزَقَ الشَّهَادَةَ مَعَكَ فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ فِى بَعْضِ غَزَوَاتِ النَّبِیِّ ص فَاسْتُشْهِدَ بَعْدَ تِسْعَةِ نَفَرٍ وَ كَانَ هُوَ الْعَاشِرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 89 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: روزى رسولخدا (ص) نماز صبح را با مردم گزارد، سپس در مسجد نگاهش بجوانى افتاد كه چرت میزد و سرش پائین میافتاد، زنگش زرد بود و تنش لاغر و چشمانش به گودى فرو رفته، رسولخدا (ص) به او فرمود: حالت چگونه است؟ عرضكرد: من با یقین گشته ام، رسولخدا (ص) از گفته او در شگفت شد (خوشش آمد) و فرمود: همانا هر یقینى را حقیقتى است. حقیقت یقین تو چیست؟
عرضكرد: یا رسول خدا همین یقین من است كه مرا اندوهگین ساخته و بیدارى شب و تشنگى روزهاى گرمم بخشیده و از دنیا و آنچه در دنیا هست بى رغبت گشته ام تا آنجا كه گویا عرش پروردگارم را میبینم كه براى رسیدگى بحساب خلق بر پا شده و مردم براى حساب گرد آمده اند و گویا اهل بهشت را مینگرم كه در نعمت میخرامند و بر كرسیها تكیه زده، یكدیگر را معرفى مى كنند و گویا اهل دوزخ را مى بینم كه در آنجا معذبند و بفریاد رسى ناله میكنند و گویا اكنون آهنگ زبانه كشیدن آتش دوزخ در گوشم طنین انداز است.
رسولخدا (ص) باصحاب فرمود: این جوان بنده ایستكه خدا دلش را بنور ایمان روشن ساخته، سپس بخود او فرمود: بر این حال كه دارى ثابت باش. جوان گفت: یا رسول الله از خدا بخواه شهادت در ركابت را روزیم كند. رسولخدا (ص) براى او دعا فرمود. مدتى نگذشت كه در جنگى همراه پیغمبر بیرون رفت و بعد از 9 نفر شهید گشت و او دهمین (شهید آن جنگ) بود.
(1545)3- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِى بَصِیرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ اسْتَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص حَارِثَةَ بْنَ مَالِكِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَنْصَارِیَّ فَقَالَ لَهُ كَیْفَ أَنْتَ یَا حَارِثَةَ بْنَ مَالِكٍ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مُؤْمِنٌ حَقّاً فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص لِكُلِّ شَیْ ءٍ حَقِیقَةٌ فَمَا حَقِیقَةُ قَوْلِكَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَزَفَتْ نَفْسِى عَنِ الدُّنْیَا فَأَسْهَرَتْ لَیْلِى وَ أَظْمَأَتْ هَوَاجِرِى وَ كَأَنِّى أَنْظُرُ إِلَى عَرْشِ رَبِّى [وَ ]قَدْ وُضِعَ لِلْحِسَابِ وَ كَأَنِّى أَنْظُرُ إِلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَزَاوَرُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ كَأَنِّى أَسْمَعُ عُوَاءَ أَهْلِ النَّارِ فِى النَّارِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص عَبْدٌ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ أَبْصَرْتَ فَاثْبُتْ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ لِى أَنْ یَرْزُقَنِى الشَّهَادَةَ مَعَكَ فَقَالَ اللَّهُمَّ ارْزُقْ حَارِثَةَ الشَّهَادَةَ فَلَمْ یَلْبَثْ إِلَّا أَیَّاماً حَتَّى بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ص سَرِیَّةً فَبَعَثَهُ فِیهَا فَقَاتَلَ فَقُتِلَ تِسْعَةٌ أَوْ ثَمَانِیَةٌ ثُمَّ قُتِلَ
وَ فِى رِوَایَةِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ عَنْ أَبِى بَصِیرٍ قَالَ اسْتُشْهِدَ مَعَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِى طَالِبٍ بَعْدَ تِسْعَةِ نَفَرٍ وَ كَانَ هُوَ الْعَاشِرَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 90 روایة: 3
امام صادق (ع) فرمود: رسولخدا (ص) با حارثة بن مالك بن نعمان انصارى روبرو شد، حضرت فرمود: حارثة بن مالك! چگونه ئى؟ فرمود: یا رسول الله! مؤمن حقیقى ام. رسولخدا (ص) فرمود: هر چیزى را حقیقتى است. حقیقت گفتار تو چیست؟ گفت: یا رسول الله! بدنیا بى رغبت شده ام، شب را (براى عبادت) بیدارم و روزهاى گرم را (در اثر روزه) تشنگى میكشم و گویا عرش پروردگارم را مینگرم كه براى حساب گسترده گشته و گویا اهل بهشت را مى بینم كه در میان بهشت یكدیگر را ملاقات میكنند و گویا ناله اهل دوزخ را در میان دوزخ میشنوم.
رسولخدا(ص) فرمود: بنده ایستكه خدا دلش را نورانى فرموده، بصیرت یافتى، ثابت باش، عرضكرد: یا رسول الله! از خدا بخواه كه شهادت در ركابت را بمن روزى كند، حضرت فرمود: خدایا بحارثه شهادت روزى كن. چند روزى بیش نگذشت كه رسولخدا (ص) لشكرى براى جنگ فرستاد و حارثه را هم در آن جنگ فرستاد. او بمیدان جنگ رفت و 9 تن یا هشت تن را بكشت و سپس كشته شد.
و در روایتى كه قاسم بن برید از ابى بصیر نقل كند، گوید: همراه جعفر بن ابیطالب بود، و بعد از 9 نفر شهید شد، و او دهمین شهید بود.
4-عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنَّ عَلَى كُلِّ حَقٍّ حَقِیقَةً وَ عَلَى كُلِّ صَوَابٍ نُوراً
اصول كافى جلد3 صفحه: 90 روایة:4
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمود: بر سر هر امر حقى حقیقتى است و بر سر هر امر درستى نورى.
شرح - مراد بحقیقت دلیل عقلى است و یا نشانه وجود خدا و یا آیات قرآن، و مقصود از نور بترتیب سه احتمال مذكور، دلیل نقلى كتاب وسنت است و یا دلائل مسائل اصول و فروع دین و یا آیات قرآن و نیز این خبر بشماره 198 با تتمه ئى گذشت.

باب: باب تفكر

بَابُ التَّفَكُّرِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ نَبِّهْ بِالتَّفَكُّرِ قَلْبَكَ وَ جَافِ عَنِ اللَّیْلِ جَنْبَكَ وَ اتَّقِ اللَّهَ رَبَّكَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 91 روایة:1
امیرالمؤمنین (ع) مى فرمود: با تفكر دل خود را بیدار ساز و در شب پهلو از بستر خواب بدور دار، و از خداى پروردگارت پرواكن.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّا یَرْوِى النَّاسُ أَنَّ تَفَكُّرَ سَاعَةٍ خَیْرٌ مِنْ قِیَامِ لَیْلَةٍ قُلْتُ كَیْفَ یَتَفَكَّرُ قَالَ یَمُرُّ بِالْخَرِبَةِ أَوْ بِالدَّارِ فَیَقُولُ أَیْنَ سَاكِنُوكِ أَیْنَ بَانُوكِ مَا بَالُكِ لَا تَتَكَلَّمِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 91 روایة:2
حسن صیقل گوید: از امام صادق (ع) درباره آنچه مردم روایت میكنند كه: «یكساعت اندیشیدن بهتر از عبادت یكشب است » پرسیدم و گفتم: چگونه بیندیشد؟ فرمود: از خرابه یا خانه ایكه میگذرد بگوید: ساكنینت كجایند؟ سازندگانت كجایند؟ چرا سخن نمیگوئى؟
شرح - پیداست كه امام (ع) هم روایت را تصدیق فرموده است، و چون اندیشیدن یكساعت گاهى موجب توبه از گناهان و عبادت تمام عمر میگردد، از این رو از عبادت یكشب و بلكه یكسال و هفتاد سال چنانكه در روایات دیگر شنیده ام بهتر است وتوضیح امام در دو جمله اول نتیجه اش اینستكه انسان زود گذشتن و فناء دنیا را از نظر دور ندارد و آنرا تلقین بنفس كند تا ازحرص و طمع و ستم و افزون طلبیش كاسته شود و از جمله اخیر این نتیجه گرفته مى شود كه انسان مى فهمد خدا موجوداتى را جامد و بى شعور و غیر ناطق آفریده است، پس او را لازمست كه در برابر نعمت حیات و عقل و نطق خدا را سپاسگزارى كند، و ممكن است دنباله نتیجه دو جمله اول باشد.
3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى نَصْرٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَكُّرِ فِى اللَّهِ وَ فِى قُدْرَتِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 91 روایة:3
امام صادق علیه السلام فرمود: بهترین عبادت همواره اندیشیدن درباره خدا و قدرت اوست.
شرح - مراد بتفكر درباره خدا، تفكر در افعال بدیع و صنایع عجیب و نظم دستگاه آفرینش اوست تا از آنها بوجودش پى برد، و مقصود از اندیشیدن در قدرتش اندیشیدن در خلقت بشر از مشتى خاك و روزى دادن همه افراد و امثال اینهاست تا نتیجه گیرد كه چنین قدرتی میتواند دوباره این بشر را زنده كند و از آنها حساب كشد و نیز بداند خلقت این دستگاه عظیم جهان، یاوه و بیهوده نیست، بى منظور و بى هدف نباشد، چنانكه در آیات شریفه قرآن طریقه تفكر بهمین روش بیان شده است و آنچه ممنوع است تنها تفكر در ذات و حقیقت خداست كه چون از محیط فكر بشر بالاتر است، جز بهت وسرگردانى نتیجه دیگرى ندارد.
(1550)4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع یَقُولُ لَیْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِى أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 92 روایة:4
امام رضا علیه السلام میفرمود: عبادت بنماز و روزه بسیار نیست، همانا عبادت اندیشیدن در امر خداى عزوجل است.
شرح - یعنى عبادت منحصر بنماز و روزه بسیار نیست، بلكه عبادت كامل، تفكر در امر خدا است اگر چه نتیجه اش نماز و روزه اندك، ولى با معرفت و نورانیت قلب باشد.
5- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص إِنَّ التَّفَكُّرَ یَدْعُو إِلَى الْبِرِّ وَ الْعَمَلِ بِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 92 روایة:5
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمود: اندیشیدن انسانرا به نیكى و انجام آن میكشاند.
شرح - گویا مراد به نیكى فهمیدن معارف حقه و صفات حمیده و تحلى نفس بدانها میباشد و مراد بانجام آن، عمل كردن بواجبات ومستحبات و قضاء حوائج خلق و انجام سایر كارهاى نیك است.

باب: باب مكارم

بَابُ الْمَكَارِمِ
توضیح :مكارم صفاتى است موجب كرامت و شرف و بزرگوارى انسان میشود، و از صفات نیك عادى بالاتر است.
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِى مَسْرُوقٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمَكَارِمُ عَشْرٌ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ فِیكَ فَلْتَكُنْ فَإِنَّهَا تَكُونُ فِى الرَّجُلِ وَ لَا تَكُونُ فِى وَلَدِهِ وَ تَكُونُ فِى الْوَلَدِ وَ لَا تَكُونُ فِى أَبِیهِ وَ تَكُونُ فِى الْعَبْدِ وَ لَا تَكُونُ فِى الْحُرِّ قِیلَ وَ مَا هُنَّ قَالَ صِدْقُ الْبَأْسِ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّیْفِ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُكَافَأَةُ عَلَى الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَیَاءُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 92 روایة:1
حسین بن عطیه گوید: امام صادق (ع) فرمود: مكارم ده چیز است، اگر میتوانى آنها را داشته باش، زیرا گاهى شخصى آنها را دارد و فرزندش ندارد و گاهى در فرزند هست و در پدرش نیست، و گاهى در برده هست و در آزاد نیست، عرض شد: آنها چه هستند؟ فرمود: نومیدى حقیقى (از آنچه دست مردم است) و راستى زبان و اداء امانت وصله رحم و پذیرائى از مهمان و غذا دادن بسائل (كسیكه از او غذا طلبد) و جبران نیكى ها و مراعات حق همسایه و مراعات حق رفیق(11) و سر همه مكارم (افضل و عالیتر از همه) حیا و شرم است (زیرا كسیكه در برابر خالق و مخلوق شرم داشته باشد، همه این مكارم را انجام میدهد و همان خصلت حیا بر تمام این مكارم دائر و باعث میشود).
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّ رُسُلَهُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَامْتَحِنُوا أَنْفُسَكُمْ فَإِنْ كَانَتْ فِیكُمْ فَاحْمَدُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ ذَلِكَ مِنْ خَیْرٍ وَ إِنْ لَا تَكُنْ فِیكُمْ فَاسْأَلُوا اللَّهَ وَ ارْغَبُوا إِلَیْهِ فِیهَا قَالَ فَذَكَرَهَا عَشَرَةً الْیَقِینَ وَ الْقَنَاعَةَ وَ الصَّبْرَ وَ الشُّكْرَ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ السَّخَاءَ وَ الْغَیْرَةَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ الْمُرُوءَةَ قَالَ وَ رَوَى بَعْضُهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْخِصَالِ الْعَشَرَةِ وَ زَادَ فِیهَا الصِّدْقَ وَ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 93 روایة:2
امام صادق (ع) فرمود: خداى عزوجل پیغمبرانش را بمكارم اخلاق اختصاص داد، شما خود را بیازمائید، اگر آنها در وجود شما هم بود، خدا را سپاس گوئید و بدانید كه بودن آنها در شما خیر شماست و اگر در شما نبود، از خدا بخواهید و نسبت بآنها رغبت جوئید.
سپس آنها را ده چیز شمرد: یقین و قناعت و صبر و شكر و خویشتن دارى و خلق نیكو و سخاوت و غیرت و شجاعت و مروت.
بعضى از راویان دیگر این ده خصلت را ذكر نموده و راستگوئى و امانت دارى را هم بدانها افزوده است.
3- عَنْهُ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَاشِمِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ قَالَ بَكْرٌ وَ أَظُنُّنِی قَدْ سَمِعْتُهُ مِنْ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَیْرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّا لَنُحِبُّ مَنْ كَانَ عَاقِلًا فَهِماً فَقِیهاً حَلِیماً مُدَارِیاً صَبُوراً صَدُوقاً وَفِیّاً إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّ الْأَنْبِیَاءَ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَمَنْ كَانَتْ فِیهِ فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ عَلَى ذَلِكَ وَ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِیهِ فَلْیَتَضَرَّعْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لْیَسْأَلْهُ إِیَّاهَا قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ مَا هُنَّ قَالَ هُنَّ الْوَرَعُ وَ الْقَنَاعَةُ وَ الصَّبْرُ وَ الشُّكْرُ وَ الْحِلْمُ وَ الْحَیَاءُ وَ السَّخَاءُ وَ الشَّجَاعَةُ وَ الْغَیْرَةُ وَ الْبِرُّ وَ صِدْقُ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 93 روایة:3
امام صادق (ع) فرمود: ما دوست داریم كسى را كه عاقل، فهمیده، فقیه، خویشن دار، بامدارا، بردبار، راستگو، باوفا باشد، زیرا خداى عزوجل پیغمبران را بمكارم اخلاق احتصاص داد (یعنى خصال نكوهیده را از آنها دور ساخت) پس هر كه این مكارم را داشته باشد، باید خدا را سپاس گزارد و هر كس آنها را نداشته باشد، باید بسوى خداى عزوجل تضرع كند و آنها را از او بخواهد.
راوى گوید: عرض كردم، قربانت آنها چه صفاتى هستند؟ فرمود: پرهیزگارى و قناعت و صبر و شكر و خویشتن دارى و حیا و سخاوت و شجاعت و غیرت و خوش رفتارى و راستى گفتار و امانت دارى.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ارْتَضَى لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً فَأَحْسِنُوا صُحْبَتَهُ بِالسَّخَاءِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 94 روایة:4
امام صادق (ع): فرمود: خداى عزوجل اسلام را دین شما پسندید، پس بسبب سخاوت و خلق نیكو با آن نیكو معاشرت كنید.
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص الْإِیمَانُ أَرْبَعَةُ أَرْكَانٍ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ وَ تَفْوِیضُ الْأَمْرِ إِلَى اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِ اللَّهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 94 روایة:5
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمود: ایمان از چهار پایه مركب است: 1- راضى بودن بقضاء خدا 2- توكل بر خدا 3- واگذاردن امر بخدا 4- تسلیم امر خدا بودن.
6- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ قَالَ أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِیهِ كَمَلَ إِسْلَامُهُ وَ لَوْ كَانَ مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ خَطَایَا لَمْ تَنْقُصْهُ الصِّدْقُ وَ الْحَیَاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الشُّكْرُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 94 روایة:6
ابن سنان گوید: مردى از بنى هاشم (كه گویا مراد امام صادق (ع) باشد و از شدت تقیه این گونه تعبیر شده است) فرماید: چهار چیز است كه هر كس آنها را دارا باشد، اسلامش كامل است، و اگر سر تا پایش خطاكارى باشد، از قدر او نكاهد: راستگوئى و حیا و خوش خلقى و سپاسگزارى.
توضیح - یكى از این صفات حیاء است كه در حدیث اول این باب گفته شد، حیا سر همه مكارم است پس كسیكه این چهار صفت را داشته باشد خطائى بمعنى گناه و صفت مذموم ندارد، مگر اینكه مقصود از خطا، سهو و اشتباه و نقایص بدنى و نژادى و أمثال آن باشد.
7- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِخَیْرِ رِجَالِكُمْ قُلْنَا بَلَى یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِنَّ مِنْ خَیْرِ رِجَالِكُمُ التَّقِیَّ النَّقِیَّ السَّمْحَ الْكَفَّیْنِ النَّقِیَّ الطَّرَفَیْنِ الْبَرَّ بِوَالِدَیْهِ وَ لَا یُلْجِئُ عِیَالَهُ إِلَى غَیْرِهِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 94 روایة:7
جابر بن عبدالله گوید: رسولخدا (ص) فرمود: نمیخواهید بهترین مردان شما را بشما بگویم؟ عرض كردیم: چرا، اى رسولخدا، فرمود: برخى از بهترین مردان شما، مرد پرهیزكار ناآلوده، دست باز (با سخاوت) زبان و دامن پاك، خوش رفتار با پدر و مادر است كه عیالاتش را به پناهندگى بدیگران مجبور نسازد.