اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: باب

بَابٌ
توضیح : در این باب مدح و فضیلت شریعت اسلام و مقررات آن بیان مى شود از این نظر با ابواب سابق كه بیان اوصاف و معرفى اسلام بود مناسبت دارد.
(1535)1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ السَّرَّاجِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع وَ بِأَسَانِیدَ مُخْتَلِفَةٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ خَطَبَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِى دَارِهِ أَوْ قَالَ فِى الْقَصْرِ وَ نَحْنُ مُجْتَمِعُونَ ثُمَّ أَمَرَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَكُتِبَ فِى كِتَابٍ وَ قُرِئَ عَلَى النَّاسِ وَ رَوَى غَیْرُهُ أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع عَنْ صِفَةِ الْإِسْلَامِ وَ الْإِیمَانِ وَ الْكُفْرِ وَ النِّفَاقِ فَقَالَ:
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى شَرَعَ الْإِسْلَامَ وَ سَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ وَ أَعَزَّ أَرْكَانَهُ لِمَنْ حَارَبَهُ وَ جَعَلَهُ عِزّاً لِمَنْ تَوَلَّاهُ وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ هُدًى لِمَنِ ائْتَمَّ بِهِ وَ زِینَةً لِمَنْ تَجَلَّلَهُ وَ عُذْراً لِمَنِ انْتَحَلَهُ وَ عُرْوَةً لِمَنِ اعْتَصَمَ بِهِ وَ حَبْلًا لِمَنِ اسْتَمْسَكَ بِهِ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ وَ نُوراً لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِهِ وَ عَوْناً لِمَنِ اسْتَغَاثَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ وَ فُلْجاً لِمَنْ حَاجَّ بِهِ وَ عِلْماً لِمَنْ وَعَاهُ وَ حَدِیثاً لِمَنْ رَوَى وَ حُكْماً لِمَنْ قَضَى وَ حِلْماً لِمَنْ جَرَّبَ وَ لِبَاساً لِمَنْ تَدَبَّرَ وَ فَهْماً لِمَنْ تَفَطَّنَ وَ یَقِیناً لِمَنْ عَقَلَ وَ بَصِیرَةً لِمَنْ عَزَمَ وَ آیَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ عِبْرَةً لِمَنِ اتَّعَظَ وَ نَجَاةً لِمَنْ صَدَّقَ وَ تُؤَدَةً لِمَنْ أَصْلَحَ وَ زُلْفَى لِمَنِ اقْتَرَبَ وَ ثِقَةً لِمَنْ تَوَكَّلَ وَ رَخَاءً لِمَنْ فَوَّضَ وَ سُبْقَةً لِمَنْ أَحْسَنَ وَ خَیْراً لِمَنْ سَارَعَ وَ جُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ وَ لِبَاساً لِمَنِ اتَّقَى وَ ظَهِیراً لِمَنْ رَشَدَ وَ كَهْفاً لِمَنْ آمَنَ وَ أَمَنَةً لِمَنْ أَسْلَمَ وَ رَجَاءً لِمَنْ صَدَقَ وَ غِنًى لِمَنْ قَنِعَ
فَذَلِكَ الْحَقُّ سَبِیلُهُ الْهُدَى وَ مَأْثُرَتُهُ الْمَجْدُ وَ صِفَتُهُ الْحُسْنَى فَهُوَ أَبْلَجُ الْمِنْهَاجِ مُشْرِقُ الْمَنَارِ ذَاكِى الْمِصْبَاحِ رَفِیعُ الْغَایَةِ یَسِیرُ الْمِضْمَارِ جَامِعُ الْحَلْبَةِ سَرِیعُ السَّبْقَةِ أَلِیمُ النَّقِمَةِ كَامِلُ الْعُدَّةِ كَرِیمُ الْفُرْسَانِ فَالْإِیمَانُ مِنْهَاجُهُ وَ الصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ وَ الْفِقْهُ مَصَابِیحُهُ وَ الدُّنْیَا مِضْمَارُهُ وَ الْمَوْتُ غَایَتُهُ وَ الْقِیَامَةُ حَلْبَتُهُ وَ الْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ وَ النَّارُ نَقِمَتُهُ وَ التَّقْوَى عُدَّتُهُ وَ الْمُحْسِنُونَ فُرْسَانُهُ
فَبِالْإِیمَانِ یُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحَاتِ وَ بِالصَّالِحَاتِ یُعْمَرُ الْفِقْهُ وَ بِالْفِقْهِ یُرْهَبُ الْمَوْتُ وَ بِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْیَا وَ بِالدُّنْیَا تَجُوزُ الْقِیَامَةَ وَ بِالْقِیَامَةِ تُزْلَفُ الْجَنَّةُ وَ الْجَنَّةُ حَسْرَةُ أَهْلِ النَّارِ وَ النَّارُ مَوْعِظَةُ الْمُتَّقِینَ وَ التَّقْوَى سِنْخُ الْإِیمَانِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 81 روایة:1
اصبغ بن نباته گوید: روزى امیرالمؤمنین (ع) در خانه یا دارالاماره اش براى ما سخنرانى فرمود، و ما انجمن بودیم، سپس امر فرمود: آن سخنرانى را بنویسند و براى مردم بخوانند و دیگرى روایت كرده است كه ابن کوا از امیرالمؤمنین علیه السلام تعریف اسلام و ایمان و كفر و نفاق را پرسید حضرت فرمود:
اما بعد خداى تبارك و تعالى دین اسلام را مقرر فرمود و آبگاههایش را براى واردین آسان ساخت (زیرا دستورات اسلام آبى است گوارا و سهل المؤنه كه بلب تشنگان وادى جهل و ضلالت میرسد) و پایه هایش را در برابر دشمنانش قوى و غالب ساخت (دلایل و براهین حقیقتش قوى است و منكرینش را مغلوب و مجاب میكند) و آنرا مایه عزت پیروان و دوستانش قرار داد و موجب صلح واردینش و هدایت اقتدا كنند گانش و زیور جلال دانندگانش و پوزش هر كه بدان در آویزد و دست آویز هركه بدان پناه برد و رشته هر كه بدان چنگ زند و برهان هر كه بدان سخن گوید و نور هر كه از آن روشنى خواهد و یاور هر كه از آن یارى خواهد و گواه هر كه بدان مناظره كند و پیروزى هر كه بدان احتجاج كند و دانش هر كه آنرا در گوش گیرد و حدیث هر كه روایت كند و فرمان هر كه قضاوت كند و مایه خویشتن دارى هر كه تجربه اندوزد و لباس (حافظ و نگهبان) هر كه بیندیشد و مایه فهم هر كه زیرك باشد و یقین آنكه تعقل كند و مایه بصیرت آنكه تصمیم گیرد و نشانه آنكه باریك بین شود و اندرز آنكه پند پذیرد و نجات آنكه تصدیق كند و آرامش آنكه اصلاح جوید و مایه تقرب آنكه تقرب جوید و اطمینان آنكه توكل كند و نعمت آنكه كار خود بخدا واگذار كند و جایزه آنكه احسان كند و خیر آنكه پیشى گیرد و سپر آنكه صبر كند و لباس آنكه پرهیزكار باشد و كمك آنكه براه راست رود و پناه آنكه ایمان آورد و امان آنكه اسلام آورد و امید آنكه راست گوید و ثروت آنكه قناعت كند میباشد.
اینست حق، راهش هدایت، نشانش بزرگوارى، وصفش بهترى است، پس برنامه اش روشن است و مناره اش تابان، چراغش روشن، هدف و پایانش عالى، میدان مسابقه اش (مدت عمر مسلمان) كوتاه شركت كنندگانش گرد آمده، مسابقه اش با شتاب (جایزه برندگان كه بهشت است بزودى داده شود) كیفر و انتقامش دردناك، ساز و برگش كامل، سوارانش (مسابقه دهندگان) بزرگوارند.
ایمان برنامه آنست و كارهاى شایسته چراغگاهش، دانش چراغهایش، دنیا میدان مسابقه اش، مرگ پایانش، رستاخیز قیامت انجمن مسابقه گزارش، بهشت جایزه اش، دوزخ كیفرش، تقوى ساز و برگش و نیكوكاران سورانش.
پس به سبب ایمان بر اعمال صالح استدلال شود و با اعمال صالح فقه و دانش رونق گیرد و فقه و دانش موجب ترس از مرگ شود، و با مرگ دنیا خاتمه پذیرد و با دنیا قیامت بگذرد (با اعمال شایسته در دنیا گرفتاریهاى قیامت بگذرد) و با قیامت بهشت نزدیك شود و بهشت مایه حسرت و افسوس اهل دوزخ و دوزخ مایه پند پرهیزگاران و پرهیزگارى پایه ایمانست.

باب: بیان و وصف ایمان

بَابُ صِفَةِ الْإِیمَانِ
بِالْإِسْنَادِ الْأَوَّلِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ السَّرَّاجِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الْإِیمَانَ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ فَالصَّبْرُ مِنْ ذَلِكَ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الشَّوْقِ وَ الْإِشْفَاقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِى الدُّنْیَا هَانَتْ عَلَیْهِ الْمُصِیبَاتُ وَ مَنْ رَاقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَى الْخَیْرَاتِ وَ الْیَقِینُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ وَ مَعْرِفَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ أَبْصَرَ الْفِطْنَةَ عَرَفَ الْحِكْمَةَ وَ مَنْ تَأَوَّلَ الْحِكْمَةَ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ عَرَفَ السُّنَّةَ وَ مَنْ عَرَفَ السُّنَّةَ فَكَأَنَّمَا كَانَ مَعَ الْأَوَّلِینَ وَ اهْتَدَى إِلَى الَّتِى هِیَ أَقْوَمُ وَ نَظَرَ إِلَى مَنْ نَجَا بِمَا نَجَا وَ مَنْ هَلَكَ بِمَا هَلَكَ وَ إِنَّمَا أَهْلَكَ اللَّهُ مَنْ أَهْلَكَ بِمَعْصِیَتِهِ وَ أَنْجَى مَنْ أَنْجَى بِطَاعَتِهِ وَ الْعَدْلُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ غَامِضِ الْفَهْمِ وَ غَمْرِ الْعِلْمِ وَ زَهْرَةِ الْحُكْمِ وَ رَوْضَةِ الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ فَسَّرَ جَمِیعَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ عَرَفَ شَرَائِعَ الْحُكْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِى أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِى النَّاسِ حَمِیداً وَ الْجِهَادُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَ آنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظَهْرَ الْمُؤْمِنِ وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أَنْفَ الْمُنَافِقِ وَ أَمِنَ كَیْدَهُ وَ مَنْ صَدَقَ فِى الْمَوَاطِنِ قَضَى الَّذِى عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ غَضِبَ لِلَّهِ وَ مَنْ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ فَذَلِكَ الْإِیمَانُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 83 روایة:1
امام باقر (ع) فرمود: امیرالمؤمنین (ع) را از ایمان سؤال كردند، فرمود: خداى عزوجل ایمان را بر چهار پایه قرار داده است: 1- صبر، 2- یقین، 3- عدالت، 4- جهاد.
و صبر چهار شعبه دارد: اشتیاق و ترس و زهد و مراقبت (انتظار) پس هر كه اشتیاق بهشت داشته باشد، هوس رانیها را كنار گذارد، و هر كه از دوزخ بیم دارد، از چیزهاى حرام رو گرداند، و هر كه در دنیا زهد ورزد (و بى رغبت شود)، مصیبتها بر او آسان شود، و هر كه منتظر مرگ باشد بانجام دادن نیكیها شتاب كند.
و یقین چهار شعبه دارد: 1- زیركى و روشن بینى، 2- رسیدن بحقایق، 3- عبرت شناسى 4- روش پیشینیان، پس هر كه روشن بین شود حقیقت شناس گردد و هر كه بحقایق رسد عبرت شناس شود و هر كه عبرت شناس باشد،سنت و روش را بفهمد و هر كه سنت را شناسد مثل اینستكه با پیشینیان بوده و بطریقه ایكه درست تر است هدایت شود و نگاه كند هر كه نجات یافته بچه وسیله نجات یافته و هر كه هلاك شده براى چه هلاك شده، و همانا خدا هر كه را هلاك نمود تنها بسبب نافرمانیش هلاك نموده و هر كه را نجات بخشیده بسبب اطاعتش بوده.
و عدالت چهار شعبه دارد: 1- فهمیدن امر مشكل (دقت در فهمیدن) 2- رسیدن بحقیقت دانش 3- روشنى حكم (داورى)، 4- خرمى شكیبائى، پس هر كه بفهمد همه دانش را تفسیر كند، و هر كه بداند آبگاههاى داورى را بشناسد و هر كه بردبارى ورزد، در كارش زیاد روى نكند و میان مردم ستوده زندگى نماید.
و جهاد چهار شعبه دارد: 1- امر بمعروف 2- نهى از منكر 3- راستگوئى در هر حال 4- دشمنى با بد كاران.
پس هر كه امر بمعروف كند، مؤمن را یارى كرده و پشتش را محكم نموده، و هر كه نهى از منكر كند، بینى منافق را بخاك مالیده و از نیرنگش ایمن گشته هر كه همه جا راستگوید، وظیفه ایكه بر او بوده انجام داده و هر كه با بدكاران دشمنى كند براى خدا خشم نموده و هر كه براى خدا خشم نماید، خدا هم بخاطر او خشم نماید، اینست ایمان و پایه ها و شعبه هایش.
شرح - خواننده عزیز! در این روایت دقت و تأمل بیشترى نما و آن را با عالیترین سخنانى كه از نوابغ دانشمندان بشر شنیده ئى مقایسه كن،آیا تاكنون هیچ روانشناس و حكیم و دانشمند اخلاقى را دیده ئى كه حالات روحى بشر را اینگونه تجزیه وتحلیل كند و در اعماق روح بشر غوطه ور شود و با تحقیق و كنجكاوى عمیق دقایق وریزه كارى هاى حالات نفسانى انسان راتشریح نماید. علماء اخلاق بشر پس از قرنها مطالعه و تحقیق باین نتیجه رسیده اند كه اصول فضایل و كمالات نفسانى انسان چهار صفت است.
1- حكمت، 2- عفت، 3- عدالت، 4- شجاعت و هر یك از این چهار اصل را بتعبیرات مختلفى تعریف كرده اند، امیرالمؤمنین (ع) هم اصول صفات حمیده و كمالات روحى انسان را چهار چیز دانسته و بنام پایه هاى ایمان معرفى فرموده است،ولى دانشمندان اخلاق بجاى یقین حكمت و بعوض صبر عفت و در برابر جهاد شجاعت گفته اند در هر یك از این تغییرات نواقص و اخلالاتى بوجود آورده اند، مثلا بجاى یقین حكمت گفته اند و حكمت را تعریف كرده اند به:
العلم بحقایق الاشیاة على ما هى علیه و آنرا بدو شعبه علمى و عملى تقسیم كرده اند، اما اولا توضیحى را كه امیرالمؤمنین (ع) در بیان چهار شعبه آن فرموده كه از لحاظ تحقیق و ترتیب بهتر از آن متصور نیست بیان نكرده اند و ثانیاً مقدار باور انسانرا بحقایق أشیاء مهمل گذاشته اند كه باور انسان نسبت بآنها بدرجه شك باشد یا ظن و یا قطع، ولى على (ع) با كلمه یقین این ابهام را مرتفع فرموده است، مثلاً یكى از اموریكه انسان میخواهد بداند اینستكه: «علت ترقى یك ملت چیست؟علماء اخلاق در جواب این سؤال فقط میگویند این مطلب یكى از جزئیات حكمت است ولى امیرالمؤمنین علیه السلام در پاسخ این سؤال مى فرماید:
كسیكه میخواهد بداند علت ترقى یك ملت چیست اولا باید زیركى و روشن بینى داشته باشد، پس اشخاص كند فهم و خرف و كودن نباید توقع درك این معنى كنند. ثانیاً باید طریق رسیدن بحقایق را كه استنتاج مطلوب از روى مقدماتست بداند و از طرز استدلال آگاه باشد تا در وادى مغالطه نیفتد: ثالثاً باید عبرت شناس باشد یعنى دقایق و نكاتیكه در رفتار وكردار دیگران مى بیند و نتیجه خوب یا بدى كه بر آنها مترتب میشود بتواند تشخیص دهد. رابعاً از روش و طریقه پیشینیان كه در راه ترقى قدم نهاده اند آگاه باشد، بعلاوه همه این مطالب را صد در صد باور كند.
یكى دیگر از اصول فضایل را از امیرالمؤمنین (ع) سؤال میكنیم، او میفرماید: پایه دوم ایمان صبر است، و صبر یعنى بردبارى وخویشتن دارى و استیلاء و تسلط كامل بر نفس، پس كسیكه خود را در برابر پول رشوه و زن زانیه و محرمات دیگر بفروشد وعقل و دین خویش از كف دهد صبر ندارد، و نیز كسیكه از هوسرانیهاى مكروه و مرجوح چشم نپوشد و عنان نفس محكم نگیرد، صابر نیست و بار كسیكه در برابر مصیبات و بلاهاى دنیا جزع و بیتابى آغاز كند و مالك نفس خود نباشد، صبرندارد، علاوه بر اینها كسیكه براى رضاى خدا در راه انجام كارهاى نیك و شتاب بسوى آنها، بیدار خوابى و رنج و خرج تحمل نكند صابر نیست) صابر واقعى كسى است كه در برابر این چهار امر چون كوه استوار و با وقار باشد وچشمك زدنهاى عاشقانه و باغ سبز و سرخیكه نشانش میدهند هیچگونه جنبش و تكانى در او حاصل نكند.
اما وقتى این سؤال را از عالم اخلاق میكنیم میگوید: ركن دوم كمال نفس انسان عفت است و آن نگهدارى نفس است از حرص و آز نسبت بتمام شهوات محسوس و مطیع شهوت نبودن. و بیانات دیگرى كه نظیر این ذكر میكنند، ولى همگى ناقص و گیج كننده و مبهم و مختلف است، خوانندگان محترم دو ركن دیگر ایمان را كه عدالت و جهاد است در این روایت شریف بیندیشید و سپس با كلمات علماء اخلاق و دانشمندان دیگر بشر مقایسه كنند و بقطره ئى از بحار عظمت رهبران دین خود پى برند.
بسى تعجب كردم زمانى كه دیدم محقق فاضل ابن میثم بحرانى سخن علماء اخلاق را در شرح این روایت شریف در كتاب «نهج البلاغه» ذكر نموده، و سپس در مقام تطبیق كلام امیرمؤمنان با سخنان آنها بر آمده و میگوید: فعبر ععن الحكمةبالیقین... و عن العفة بالصبر مثل اینكه سخنان ناقص و مبهم ایشان را صحیح و متقن و پایه اى استوار دانسته و میخواهد كلام امیرمؤمنان صلوات الله علیه را با آن سخنان وفق دهد و برابر كند، در صورتى كه این الثرى من الثریا.

باب: برترى ایمان بر اسلام و یقین بر ایمان

بَابُ فَضْلِ الْإِیمَانِ عَلَى الْإِسْلَامِ وَ الْیَقِینِ عَلَى الْإِیمَانِ
1- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا أَخَا جُعْفٍ إِنَّ الْإِیمَانَ أَفْضَلُ مِنَ الْإِسْلَامِ وَ إِنَّ الْیَقِینَ أَفْضَلُ مِنَ الْإِیمَانِ وَ مَا مِنْ شَیْ ءٍ أَعَزَّ مِنَ الْیَقِینِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 86 روایة:1
جابر گوید: امام صادق (ع) بمن فرمود: اى جعفى: همانا ایمان برتر از اسلام و یقین برتر از ایمانست و چیزى گرامتر (كمیاب تر) از یقین نیست.
شرح- جعف قبیله ایست از یمن و یكى از شعب تمیم است كه جابر از آن قبیله میباشد و برترى ایمان بر اسلام از ابواب سابق ظاهر شد، زیرا در ایمان ولایت یا اذعان قلبى و اعمال بدنى و یا اذعان قلبى فقط معتبر است، بخلاف اسلام. و اما برترى یقین بر ایمان باعتبار اینستكه یقین بالاترین مراتب اعتقاد است كه فعل طاعات و ترك مناهى بر آن مترتب میشود و كمیابى یقین هم واضح است، زیرا مردم را كه مینگریم از قول یك طبیب براى سلامتى بدن از اطعمه لذیذ پرهیز میكند. ولى از گناهان كبیره بقول انبیاء براى سلامتى روح و نجات از كیفر خدا پرهیز نمیكنند، و این مطلب دلیل عدم یقین است.
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِى الْحَسَنِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْإِیمَانُ فَوْقَ الْإِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ وَ التَّقْوَى فَوْقَ الْإِیمَانِ بِدَرَجَةٍ وَ الْیَقِینُ فَوْقَ التَّقْوَى بِدَرَجَةٍ وَ مَا قُسِمَ فِى النَّاسِ شَیْ ءٌ أَقَلُّ مِنَ الْیَقِینِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 86 روایة:2
وشاء گوید: شنیدم حضرت ابى الحسن عله السلام میفرمود: ایمان یك درجه بالاتر از اسلام است، و تقوى یك درجه بالاتر از ایمان و یقین یك درجه بالاتر از تقوى است، و میان مردم چیزى كمتر از یقین پخش نشده است.
شرح - تقوى از ماده وقایت و در لغت بمعنى نگهدارى كامل است: و در عرف شرع نگهداشتن نفس است از آنچه در آخرت برایش زیان دارد و آنرا سه مرتبه است: 1- نگهدارى نفس از عذاب مخلد بسبب ایمان و اصلاح عقاید، 2- نگهدارى نفس از آنچه نزد شرع گناه محسوبست 3- نگهدارى دل از آنچه او را بغیر حق مشغول كند، و این مرتبه خواص و اولیاء الله است، و جمله اخیر روایت دلالت دارد بر اینكه استعدادات ذاتى و عنایات الهى در مراتب ایمان و یقین دخیل است.
3- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ فَضَّلَ الْإِیمَانَ عَلَى الْإِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ كَمَا فَضَّلَ الْكَعْبَةَ عَلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 87 روایة:3
حمران بن اعین گوید: شنیدم امام باقر(ع) میفرمود: همانا خدا ایمان را بر اسلام بیك درجه فضیلت داده، چنانكه كعبه را بر مسجد الحرام فضیلت داده است (بحدیث 1506- 1509 رجوع شود).
(1540)4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ الْكَلْبِیِّ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا أَبَا مُحَمَّدٍ الْإِسْلَامُ دَرَجَةٌ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ الْإِیمَانُ عَلَى الْإِسْلَامِ دَرَجَةٌ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ التَّقْوَى عَلَى الْإِیمَانِ دَرَجَةٌ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ الْیَقِینُ عَلَى التَّقْوَى دَرَجَةٌ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَمَا أُوتِیَ النَّاسُ أَقَلَّ مِنَ الْیَقِینِ وَ إِنَّمَا تَمَسَّكْتُمْ بِأَدْنَى الْإِسْلَامِ فَإِیَّاكُمْ أَنْ یَنْفَلِتَ مِنْ أَیْدِیكُمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 87 روایة:4
ابوبصیر گوید، امام صادق (ع) بمن فرمود: اى ابا محمد! اسلام یكدرجه است؟ گفتم آرى، فرمود: و ایمان یكدرجه بالاى اسلامست؟ گفتم: آرى، فرمود: و تقوى یك درجه بالاى ایمانست؟ گفتم: آرى، فرمود: و یقین یكدرجه بالاى تقوى است؟ گفتم آرى، فرمود بمردم چیزى كمتر از یقین داده نشد، و شما بپائین ترین (نزدیكترین) درجه اسلام چسبیده اید، مبادا از چنگتان بپرد (گویا مقصود ضعفاء شیعه است كه فقط ولایت را دارند بدون تقوى و یقین، و سخن امام اشاره دارد باینكه اشخاصیكه در درجات پائین ایمان باشند خطر از دست دادن عقاید بآنها نزدیك است، بخلاف كسانیكه داراى تقوى و یقینند).
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الْإِیمَانِ وَ الْإِسْلَامِ فَقَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّمَا هُوَ الْإِسْلَامُ وَ الْإِیمَانُ فَوْقَهُ بِدَرَجَةٍ وَ التَّقْوَى فَوْقَ الْإِیمَانِ بِدَرَجَةٍ وَ الْیَقِینُ فَوْقَ التَّقْوَى بِدَرَجَةٍ وَ لَمْ یُقْسَمْ بَیْنَ النَّاسِ شَیْ ءٌ أَقَلُّ مِنَ الْیَقِینِ قَالَ قُلْتُ فَأَیُّ شَیْ ءٍ الْیَقِینُ قَالَ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِلَّهِ وَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّفْوِیضُ إِلَى اللَّهِ قُلْتُ فَمَا تَفْسِیرُ ذَلِكَ قَالَ هَكَذَا قَالَ أَبُو جَعْفَرٍع
اصول كافى جلد3 صفحه: 87 روایة:5
یونس گوید: از امام رضا (ع) راجع بایمان و اسلام پرسیدم، فرمود: امام باقر (ع) فرموده است: همانا دین فقط اسلامست، و ایمان یك درجه بالاتر از آنست و تقوى یكدرجه بالاتر از ایمانست و یقین یك درجه بالاتر از تقوى است و میان مردم چیزى كمتر از یقین تقسیم نشده است، عرضكردم یقین چیست؟ فرمود: توكل بر خدا و تسلیم خدا شدن و راضى بودن بقضاء خدا و واگذاشتن كار بخدا، عرضكردم: تفسیر این چیست؟ فرمود: امام باقر (ع) چنین فرموده است.
توضیح : گویا فهم سائل از بیان و توضیح این مطالب كوتاه بوده و حضرت رضا (ع) تنها بذكر كلام جد بزرگوارش قناعت فرموده است.
6- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ الْإِیمَانُ فَوْقَ الْإِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ وَ التَّقْوَى فَوْقَ الْإِیمَانِ بِدَرَجَةٍ وَ الْیَقِینُ فَوْقَ التَّقْوَى بِدَرَجَةٍ وَ لَمْ یُقْسَمْ بَیْنَ الْعِبَادِ شَیْ ءٌ أَقَلُّ مِنَ الْیَقِینِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 88 روایة:6
امام رضا (ع) فرمود: ایمان یكدرجه بالاتر از اسلامست و تقوى یك درجه بالاتر از ایمان و یقین یكدرجه بالاتر از تقوى و میان بندگان چیزى كمتر از یقین تقسیم نشده.