اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب:خصال مؤمن

بَابُ خِصَالِ الْمُؤْمِنِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ یَنْبَغِى لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَكُونَ فِیهِ ثَمَانِى خِصَالٍ وَقُوراً عِنْدَ الْهَزَاهِزِ صَبُوراً عِنْدَ الْبَلَاءِ شَكُوراً عِنْدَ الرَّخَاءِ قَانِعاً بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ لَا یَظْلِمُ الْأَعْدَاءَ وَ لَا یَتَحَامَلُ لِلْأَصْدِقَاءِ بَدَنُهُ مِنْهُ فِى تَعَبٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِى رَاحَةٍ إِنَّ الْعِلْمَ خَلِیلُ الْمُؤْمِنِ وَ الْحِلْمَ وَزِیرُهُ وَ الْعَقْلَ أَمِیرُ جُنُودِهِ وَ الرِّفْقَ أَخُوهُ وَ الْبِرَّ وَالِدُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 78 روایة:1
امام صادق (ع) فرمود: مؤمن را سزاوار است كه داراى هشت خصلت باشد: 1- هنگام شدائد باوقار باشد، 2-هنگام بلا شكیبا باشد، 3- در فراوانى نعمت سپاسگزار باشد، 4- بآنچه خدا روزیش كرده قانع و خرسند باشد، 5- بدشمنانش ستم نكند، 6- بارش را بر دوستانش نیفكند (بخاطر دوستانش متحمل گناه نشود)، 7- بدنش از او در رنج و مشقت باشد (از بسیارى عبادت و قضاء حوائج مردم)، 8- مردم از ناحیه او در آسایش باشند، همانا علم دوست مؤمن است و بردبارى وزیرش و عقل امیر سپاهش (یعنى اعضاء و جوارحش بفرمان عقلش رفتار كنند) و مدارا برادرش و احسان پدرش باشد.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ الْإِیمَانُ لَهُ أَرْكَانٌ أَرْبَعَةٌ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ وَ تَفْوِیضُ الْأَمْرِ إِلَى اللَّهِ وَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 78 روایة:2
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمود: ایمان چهار پایه دارد: 1- توكل بر خدا 2- واگذار كردن امر بخدا، 3- راضى بودن بقضاى خداى، 4- تسلیم بودن بامر خداى عزّوجلّ.
3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِى لَیْلَى عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّكُمْ لَا تَكُونُونَ صَالِحِینَ حَتَّى تَعْرِفُوا وَ لَا تَعْرِفُونَ حَتَّى تُصَدِّقُوا وَ لَا تُصَدِّقُونَ حَتَّى تُسَلِّمُوا أَبْوَاباً أَرْبَعَةً لَا یَصْلُحُ أَوَّلُهَا إِلَّا بِ آخِرِهَا ضَلَّ أَصْحَابُ الثَّلَاثَةِ وَ تَاهُوا تَیْهاً بَعِیداً إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا یَقْبَلُ إِلَّا الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَ لَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ إِلَّا بِالْوَفَاءِ بِالشُّرُوطِ وَ الْعُهُودِ وَ مَنْ وَفَى اللَّهَ بِشُرُوطِهِ وَ اسْتَكْمَلَ مَا وَصَفَ فِى عَهْدِهِ نَالَ مَا عِنْدَهُ وَ اسْتَكْمَلَ وَعْدَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَخْبَرَ الْعِبَادَ بِطَرِیقِ الْهُدَى وَ شَرَعَ لَهُمْ فِیهَا الْمَنَارَ وَ أَخْبَرَهُمْ كَیْفَ یَسْلُكُونَ
فَقَالَ وَ إِنِّى لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى
وَ قَالَ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ فَمَنِ اتَّقَى اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِیمَا أَمَرَهُ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُؤْمِناً بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ص هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ فَاتَ قَوْمٌ وَ مَاتُوا قَبْلَ أَنْ یَهْتَدُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ أَشْرَكُوا مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّهُ مَنْ أَتَى الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا اهْتَدَى وَ مَنْ أَخَذَ فِى غَیْرِهَا سَلَكَ طَرِیقَ الرَّدَى وَصَلَ اللَّهُ طَاعَةَ وَلِیِّ أَمْرِهِ بِطَاعَةِ رَسُولِهِ ص وَ طَاعَةَ رَسُولِهِ بِطَاعَتِهِ فَمَنْ تَرَكَ طَاعَةَ وُلَاةِ الْأَمْرِ لَمْ یُطِعِ اللَّهَ وَ لَا رَسُولَهُ وَ هُوَ الْإِقْرَارُ بِمَا نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خُذُوا زِینَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ الْتَمِسُوا الْبُیُوتَ الَّتِى أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْكَرَ فِیهَا اسْمُهُ فَإِنَّهُ قَدْ خَبَّرَكُمْ أَنَّهُمْ رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءِ الزَّكَاةِ یَخَافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصَارُ إِنَّ اللَّهَ قَدِ اسْتَخْلَصَ الرُّسُلَ لِأَمْرِهِ ثُمَّ اسْتَخْلَصَهُمْ مُصَدِّقِینَ لِذَلِكَ فِى نُذُرِهِ فَقَالَ وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِیها نَذِیرٌ تَاهَ مَنْ جَهِلَ وَ اهْتَدَى مَنْ أَبْصَرَ وَ عَقَلَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِى فِى الصُّدُورِ وَ كَیْفَ یَهْتَدِى مَنْ لَمْ یُبْصِرْ وَ كَیْفَ یُبْصِرُ مَنْ لَمْ یُنْذَرْ اتَّبِعُوا رَسُولَ اللَّهِ ص وَ أَقِرُّوا بِمَا نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اتَّبِعُوا آثَارَ الْهُدَى فَإِنَّهُمْ عَلَامَاتُ الْأَمَانَةِ وَ التُّقَى وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَوْ أَنْكَرَ رَجُلٌ عِیسَى ابْنَ مَرْیَمَ ع وَ أَقَرَّ بِمَنْ سِوَاهُ مِنَ الرُّسُلِ لَمْ یُؤْمِنْ اقْتَصُّوا الطَّرِیقَ بِالْتِمَاسِ الْمَنَارِ وَ الْتَمِسُوا مِنْ وَرَاءِ الْحُجُبِ الْ آثَارَ تَسْتَكْمِلُوا أَمْرَ دِینِكُمْ وَ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 79 روایة:3
امام صادق (ع) فرمود: تا معرفت نیابید صالح نشوید و تا تصدیق نكنید معرفت نیابید و تا چهار دریراكه نخستینشان جز به آخرشان اصلاح نشود نگیرید تصدیق نیابید (10) همراهان سه در گمراه گشته و در بیراهه دورى افتادند، خداى تبارك و تعالى جز عمل صالح را نپذیرد و خدا جز وفاء بشروط و پیمانها را نپذیرد، و هر كه بشروط خدا وفا كند و آنچه را كه در پیمانش شرح داده بكمال رساند، بدانچه نزد اوست برسد و وعده خدا را كامل دریافت كند.
خداى عزّوجلّ راههاى هدایت را به بندگانش خبر داده و در آن راهها برایشان چراغ برافراشته و دستور داده كه چگونه راه بپیمایند و فرموده: «همانا من آمرزنده كسى باشم كه توبه كند و ایمان آورد و عمل صالح نماید و آنگاه هدایت پذیرد، 83 سوره، 3» و فرموده: «خدا فقط از پرهیزگاران مى پذیرد» پس هر كس كه خداى عزّوجلّ را نسبت به آنچه امرش فرموده پرهیزگار باشد، همان خداى عزّوجلّ را با ایمان بآنچه محمد صلى الله علیه و آله آورده ملاقات كند.
هیهات هیهات!! كه مردمى از دست رفتند و مردند پیش از آنكه هدایت شوند و گمان كردند كه ایمان دارند، در صورتیكه ندانسته مشرك شدند، هر كس از در وارد خانه شود هدایت یافته و هر كه راه دیگر پیش گیرد طریق هلاكت سپرده است، خدا اطاعت ولى امرش را به اطاعت رسولش پیوسته و اطاعت رسولش را به اطاعت خود (آنجا كه فرمایید: اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولى الامر منكم) پس هر كه اطاعت والیان امر را كنار گذارد، خدا و رسولش را هم اطاعت نكرده است و همانست اقرار بآنچه از جانب خدا آمده كه: «در هر مسجدى زیور خود را بر گیرید و بجویید خانه هایى را كه خدا اجازه فرموده بر افراشته گردند و نامش در آنها برده شود 31 سوره 7 -» همانا خدا به شما خبر داده كه آنها: «مردانى باشند كه تجارت و داد و ستد ایشانرا از یاد خدا عزّوجلّ و گزاردن نماز و دادن زكوة باز ندارد، آنها از روزى كه دلها و چشمها در آن دگرگون شود بیم دارند: 36 سوره 24 ».
همانا خدا رسولانرا ویژه امر خود ساخت و سپس آنها را با تصدیق و باور بآن درباره بیمهاى خویش برگزید و فرمود: «هیچ امتى نبوده جز اینكه بیم دهنده ئى در میان آنها بوده، 24 سوره 35» هر كه ندانست بیراهه رفت و هر كه چشم گشود و تعقل كرد هدایت یافت، همانا خداى عزّوجلّ فرماید: «نكته اینست كه: دیده ها كور نیست، بلكه دلهاى میان سینه ها كور است. 46 سوره 22» و كسیكه نمى بیند چگونه راه یابد و كسیكه بیمش نداده اند چگونه بینا باشد.
رسول خدا صلى الله علیه و آله را پیروى كنید و بآنچه از جانب خدا آمده اقرار كنید و از نشانه هاى هدایت متابعت نمایید، زیرا ایشان نشانه هاى امانت و تقوایند، و بدانید اگر كسى فقط عیسى بن مریم علیهما السلام را انكار كند و بپیغمبران غیر از او اقرار نماید، ایمان ندارد، چراغگاه را جویید و راه پیمایید و از پشت پرده ها در طلب آثار و نشانه ها باشید (یعنى اگر چه در برابر شما پرده هاى مبتدعین و مدعیان ناحق آویخته شده ولى شما در پس این پرده ها كسانى را كه قدم جاى قدم پیغمبر گذاشته اند، مى توانید پیدا كنید شما ببینید یزید و هشام و امثالشان نشان دهنده رفتار پیغمبر بودند یا حسین بن على و فرزندانش علیهم السلام) تا امر دینتان را كامل ساخته و بخداى پروردگار خویش ایمان آورده باشید.
توضیح - این روایت با اندكى تفاوت بشماره 465 در ج 1 ص 257 گذشت، عبارات دو پهلو را در اینجا بطریق دیگرش ترجمه كردیم و نیزعلاوه بر توضیح آنجا، در این جا نیز در میان هلالین توضیحاتى افزودیم.
4- عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ رَفَعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص قَوْمٌ فِی بَعْضِ غَزَوَاتِهِ فَقَالَ مَنِ الْقَوْمُ فَقَالُوا مُؤْمِنُونَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ مَا بَلَغَ مِنْ إِیمَانِكُمْ قَالُوا الصَّبْرُ عِنْدَ الْبَلَاءِ وَ الشُّكْرُ عِنْدَ الرَّخَاءِ وَ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص حُلَمَاءُ عُلَمَاءُ كَادُوا مِنَ الْفِقْهِ أَنْ یَكُونُوا أَنْبِیَاءَ إِنْ كُنْتُمْ كَمَا تَصِفُونَ فَلَا تَبْنُوا مَا لَا تَسْكُنُونَ وَ لَا تَجْمَعُوا مَا لَا تَأْكُلُونَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 81 روایة 4
امام رضا (ع) فرمود: در یكى از جنگها جماعتى را نزد رسول خدا صلى الله علیه و آله بردند فرمود: این مردم چه كسانند؟ گفتند: یا رسول الله مؤمنین اند، فرمود: ایمان شما در چه پایه است؟ گفتند بردبارى هنگام بلا و سپاسگزارى زمان نعمت و رضاى بقضاء خدا. رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: اینها صفات خویشتن داران دانشمندانى است كه از كثرت دانش بپیغمبران نزدیك شده اند، اگر چنانكه گفتید هستید، پس ساختمانى را كه در آن سكونت نمى كنید نسازید و چیزى را كه نمى خورید گرد نیاورید، و از خدائیكه بسویش بازگشت مى كنید پروا نمائید.

باب: باب

بَابٌ
توضیح : در این باب مدح و فضیلت شریعت اسلام و مقررات آن بیان مى شود از این نظر با ابواب سابق كه بیان اوصاف و معرفى اسلام بود مناسبت دارد.
(1535)1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ السَّرَّاجِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع وَ بِأَسَانِیدَ مُخْتَلِفَةٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ خَطَبَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِى دَارِهِ أَوْ قَالَ فِى الْقَصْرِ وَ نَحْنُ مُجْتَمِعُونَ ثُمَّ أَمَرَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَكُتِبَ فِى كِتَابٍ وَ قُرِئَ عَلَى النَّاسِ وَ رَوَى غَیْرُهُ أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع عَنْ صِفَةِ الْإِسْلَامِ وَ الْإِیمَانِ وَ الْكُفْرِ وَ النِّفَاقِ فَقَالَ:
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى شَرَعَ الْإِسْلَامَ وَ سَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ وَ أَعَزَّ أَرْكَانَهُ لِمَنْ حَارَبَهُ وَ جَعَلَهُ عِزّاً لِمَنْ تَوَلَّاهُ وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ هُدًى لِمَنِ ائْتَمَّ بِهِ وَ زِینَةً لِمَنْ تَجَلَّلَهُ وَ عُذْراً لِمَنِ انْتَحَلَهُ وَ عُرْوَةً لِمَنِ اعْتَصَمَ بِهِ وَ حَبْلًا لِمَنِ اسْتَمْسَكَ بِهِ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ وَ نُوراً لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِهِ وَ عَوْناً لِمَنِ اسْتَغَاثَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ وَ فُلْجاً لِمَنْ حَاجَّ بِهِ وَ عِلْماً لِمَنْ وَعَاهُ وَ حَدِیثاً لِمَنْ رَوَى وَ حُكْماً لِمَنْ قَضَى وَ حِلْماً لِمَنْ جَرَّبَ وَ لِبَاساً لِمَنْ تَدَبَّرَ وَ فَهْماً لِمَنْ تَفَطَّنَ وَ یَقِیناً لِمَنْ عَقَلَ وَ بَصِیرَةً لِمَنْ عَزَمَ وَ آیَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ عِبْرَةً لِمَنِ اتَّعَظَ وَ نَجَاةً لِمَنْ صَدَّقَ وَ تُؤَدَةً لِمَنْ أَصْلَحَ وَ زُلْفَى لِمَنِ اقْتَرَبَ وَ ثِقَةً لِمَنْ تَوَكَّلَ وَ رَخَاءً لِمَنْ فَوَّضَ وَ سُبْقَةً لِمَنْ أَحْسَنَ وَ خَیْراً لِمَنْ سَارَعَ وَ جُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ وَ لِبَاساً لِمَنِ اتَّقَى وَ ظَهِیراً لِمَنْ رَشَدَ وَ كَهْفاً لِمَنْ آمَنَ وَ أَمَنَةً لِمَنْ أَسْلَمَ وَ رَجَاءً لِمَنْ صَدَقَ وَ غِنًى لِمَنْ قَنِعَ
فَذَلِكَ الْحَقُّ سَبِیلُهُ الْهُدَى وَ مَأْثُرَتُهُ الْمَجْدُ وَ صِفَتُهُ الْحُسْنَى فَهُوَ أَبْلَجُ الْمِنْهَاجِ مُشْرِقُ الْمَنَارِ ذَاكِى الْمِصْبَاحِ رَفِیعُ الْغَایَةِ یَسِیرُ الْمِضْمَارِ جَامِعُ الْحَلْبَةِ سَرِیعُ السَّبْقَةِ أَلِیمُ النَّقِمَةِ كَامِلُ الْعُدَّةِ كَرِیمُ الْفُرْسَانِ فَالْإِیمَانُ مِنْهَاجُهُ وَ الصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ وَ الْفِقْهُ مَصَابِیحُهُ وَ الدُّنْیَا مِضْمَارُهُ وَ الْمَوْتُ غَایَتُهُ وَ الْقِیَامَةُ حَلْبَتُهُ وَ الْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ وَ النَّارُ نَقِمَتُهُ وَ التَّقْوَى عُدَّتُهُ وَ الْمُحْسِنُونَ فُرْسَانُهُ
فَبِالْإِیمَانِ یُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحَاتِ وَ بِالصَّالِحَاتِ یُعْمَرُ الْفِقْهُ وَ بِالْفِقْهِ یُرْهَبُ الْمَوْتُ وَ بِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْیَا وَ بِالدُّنْیَا تَجُوزُ الْقِیَامَةَ وَ بِالْقِیَامَةِ تُزْلَفُ الْجَنَّةُ وَ الْجَنَّةُ حَسْرَةُ أَهْلِ النَّارِ وَ النَّارُ مَوْعِظَةُ الْمُتَّقِینَ وَ التَّقْوَى سِنْخُ الْإِیمَانِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 81 روایة:1
اصبغ بن نباته گوید: روزى امیرالمؤمنین (ع) در خانه یا دارالاماره اش براى ما سخنرانى فرمود، و ما انجمن بودیم، سپس امر فرمود: آن سخنرانى را بنویسند و براى مردم بخوانند و دیگرى روایت كرده است كه ابن کوا از امیرالمؤمنین علیه السلام تعریف اسلام و ایمان و كفر و نفاق را پرسید حضرت فرمود:
اما بعد خداى تبارك و تعالى دین اسلام را مقرر فرمود و آبگاههایش را براى واردین آسان ساخت (زیرا دستورات اسلام آبى است گوارا و سهل المؤنه كه بلب تشنگان وادى جهل و ضلالت میرسد) و پایه هایش را در برابر دشمنانش قوى و غالب ساخت (دلایل و براهین حقیقتش قوى است و منكرینش را مغلوب و مجاب میكند) و آنرا مایه عزت پیروان و دوستانش قرار داد و موجب صلح واردینش و هدایت اقتدا كنند گانش و زیور جلال دانندگانش و پوزش هر كه بدان در آویزد و دست آویز هركه بدان پناه برد و رشته هر كه بدان چنگ زند و برهان هر كه بدان سخن گوید و نور هر كه از آن روشنى خواهد و یاور هر كه از آن یارى خواهد و گواه هر كه بدان مناظره كند و پیروزى هر كه بدان احتجاج كند و دانش هر كه آنرا در گوش گیرد و حدیث هر كه روایت كند و فرمان هر كه قضاوت كند و مایه خویشتن دارى هر كه تجربه اندوزد و لباس (حافظ و نگهبان) هر كه بیندیشد و مایه فهم هر كه زیرك باشد و یقین آنكه تعقل كند و مایه بصیرت آنكه تصمیم گیرد و نشانه آنكه باریك بین شود و اندرز آنكه پند پذیرد و نجات آنكه تصدیق كند و آرامش آنكه اصلاح جوید و مایه تقرب آنكه تقرب جوید و اطمینان آنكه توكل كند و نعمت آنكه كار خود بخدا واگذار كند و جایزه آنكه احسان كند و خیر آنكه پیشى گیرد و سپر آنكه صبر كند و لباس آنكه پرهیزكار باشد و كمك آنكه براه راست رود و پناه آنكه ایمان آورد و امان آنكه اسلام آورد و امید آنكه راست گوید و ثروت آنكه قناعت كند میباشد.
اینست حق، راهش هدایت، نشانش بزرگوارى، وصفش بهترى است، پس برنامه اش روشن است و مناره اش تابان، چراغش روشن، هدف و پایانش عالى، میدان مسابقه اش (مدت عمر مسلمان) كوتاه شركت كنندگانش گرد آمده، مسابقه اش با شتاب (جایزه برندگان كه بهشت است بزودى داده شود) كیفر و انتقامش دردناك، ساز و برگش كامل، سوارانش (مسابقه دهندگان) بزرگوارند.
ایمان برنامه آنست و كارهاى شایسته چراغگاهش، دانش چراغهایش، دنیا میدان مسابقه اش، مرگ پایانش، رستاخیز قیامت انجمن مسابقه گزارش، بهشت جایزه اش، دوزخ كیفرش، تقوى ساز و برگش و نیكوكاران سورانش.
پس به سبب ایمان بر اعمال صالح استدلال شود و با اعمال صالح فقه و دانش رونق گیرد و فقه و دانش موجب ترس از مرگ شود، و با مرگ دنیا خاتمه پذیرد و با دنیا قیامت بگذرد (با اعمال شایسته در دنیا گرفتاریهاى قیامت بگذرد) و با قیامت بهشت نزدیك شود و بهشت مایه حسرت و افسوس اهل دوزخ و دوزخ مایه پند پرهیزگاران و پرهیزگارى پایه ایمانست.

باب: بیان و وصف ایمان

بَابُ صِفَةِ الْإِیمَانِ
بِالْإِسْنَادِ الْأَوَّلِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ السَّرَّاجِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الْإِیمَانَ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ فَالصَّبْرُ مِنْ ذَلِكَ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الشَّوْقِ وَ الْإِشْفَاقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِى الدُّنْیَا هَانَتْ عَلَیْهِ الْمُصِیبَاتُ وَ مَنْ رَاقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَى الْخَیْرَاتِ وَ الْیَقِینُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ وَ مَعْرِفَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ أَبْصَرَ الْفِطْنَةَ عَرَفَ الْحِكْمَةَ وَ مَنْ تَأَوَّلَ الْحِكْمَةَ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ عَرَفَ السُّنَّةَ وَ مَنْ عَرَفَ السُّنَّةَ فَكَأَنَّمَا كَانَ مَعَ الْأَوَّلِینَ وَ اهْتَدَى إِلَى الَّتِى هِیَ أَقْوَمُ وَ نَظَرَ إِلَى مَنْ نَجَا بِمَا نَجَا وَ مَنْ هَلَكَ بِمَا هَلَكَ وَ إِنَّمَا أَهْلَكَ اللَّهُ مَنْ أَهْلَكَ بِمَعْصِیَتِهِ وَ أَنْجَى مَنْ أَنْجَى بِطَاعَتِهِ وَ الْعَدْلُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ غَامِضِ الْفَهْمِ وَ غَمْرِ الْعِلْمِ وَ زَهْرَةِ الْحُكْمِ وَ رَوْضَةِ الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ فَسَّرَ جَمِیعَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ عَرَفَ شَرَائِعَ الْحُكْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِى أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِى النَّاسِ حَمِیداً وَ الْجِهَادُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَ آنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظَهْرَ الْمُؤْمِنِ وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أَنْفَ الْمُنَافِقِ وَ أَمِنَ كَیْدَهُ وَ مَنْ صَدَقَ فِى الْمَوَاطِنِ قَضَى الَّذِى عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ غَضِبَ لِلَّهِ وَ مَنْ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ فَذَلِكَ الْإِیمَانُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 83 روایة:1
امام باقر (ع) فرمود: امیرالمؤمنین (ع) را از ایمان سؤال كردند، فرمود: خداى عزوجل ایمان را بر چهار پایه قرار داده است: 1- صبر، 2- یقین، 3- عدالت، 4- جهاد.
و صبر چهار شعبه دارد: اشتیاق و ترس و زهد و مراقبت (انتظار) پس هر كه اشتیاق بهشت داشته باشد، هوس رانیها را كنار گذارد، و هر كه از دوزخ بیم دارد، از چیزهاى حرام رو گرداند، و هر كه در دنیا زهد ورزد (و بى رغبت شود)، مصیبتها بر او آسان شود، و هر كه منتظر مرگ باشد بانجام دادن نیكیها شتاب كند.
و یقین چهار شعبه دارد: 1- زیركى و روشن بینى، 2- رسیدن بحقایق، 3- عبرت شناسى 4- روش پیشینیان، پس هر كه روشن بین شود حقیقت شناس گردد و هر كه بحقایق رسد عبرت شناس شود و هر كه عبرت شناس باشد،سنت و روش را بفهمد و هر كه سنت را شناسد مثل اینستكه با پیشینیان بوده و بطریقه ایكه درست تر است هدایت شود و نگاه كند هر كه نجات یافته بچه وسیله نجات یافته و هر كه هلاك شده براى چه هلاك شده، و همانا خدا هر كه را هلاك نمود تنها بسبب نافرمانیش هلاك نموده و هر كه را نجات بخشیده بسبب اطاعتش بوده.
و عدالت چهار شعبه دارد: 1- فهمیدن امر مشكل (دقت در فهمیدن) 2- رسیدن بحقیقت دانش 3- روشنى حكم (داورى)، 4- خرمى شكیبائى، پس هر كه بفهمد همه دانش را تفسیر كند، و هر كه بداند آبگاههاى داورى را بشناسد و هر كه بردبارى ورزد، در كارش زیاد روى نكند و میان مردم ستوده زندگى نماید.
و جهاد چهار شعبه دارد: 1- امر بمعروف 2- نهى از منكر 3- راستگوئى در هر حال 4- دشمنى با بد كاران.
پس هر كه امر بمعروف كند، مؤمن را یارى كرده و پشتش را محكم نموده، و هر كه نهى از منكر كند، بینى منافق را بخاك مالیده و از نیرنگش ایمن گشته هر كه همه جا راستگوید، وظیفه ایكه بر او بوده انجام داده و هر كه با بدكاران دشمنى كند براى خدا خشم نموده و هر كه براى خدا خشم نماید، خدا هم بخاطر او خشم نماید، اینست ایمان و پایه ها و شعبه هایش.
شرح - خواننده عزیز! در این روایت دقت و تأمل بیشترى نما و آن را با عالیترین سخنانى كه از نوابغ دانشمندان بشر شنیده ئى مقایسه كن،آیا تاكنون هیچ روانشناس و حكیم و دانشمند اخلاقى را دیده ئى كه حالات روحى بشر را اینگونه تجزیه وتحلیل كند و در اعماق روح بشر غوطه ور شود و با تحقیق و كنجكاوى عمیق دقایق وریزه كارى هاى حالات نفسانى انسان راتشریح نماید. علماء اخلاق بشر پس از قرنها مطالعه و تحقیق باین نتیجه رسیده اند كه اصول فضایل و كمالات نفسانى انسان چهار صفت است.
1- حكمت، 2- عفت، 3- عدالت، 4- شجاعت و هر یك از این چهار اصل را بتعبیرات مختلفى تعریف كرده اند، امیرالمؤمنین (ع) هم اصول صفات حمیده و كمالات روحى انسان را چهار چیز دانسته و بنام پایه هاى ایمان معرفى فرموده است،ولى دانشمندان اخلاق بجاى یقین حكمت و بعوض صبر عفت و در برابر جهاد شجاعت گفته اند در هر یك از این تغییرات نواقص و اخلالاتى بوجود آورده اند، مثلا بجاى یقین حكمت گفته اند و حكمت را تعریف كرده اند به:
العلم بحقایق الاشیاة على ما هى علیه و آنرا بدو شعبه علمى و عملى تقسیم كرده اند، اما اولا توضیحى را كه امیرالمؤمنین (ع) در بیان چهار شعبه آن فرموده كه از لحاظ تحقیق و ترتیب بهتر از آن متصور نیست بیان نكرده اند و ثانیاً مقدار باور انسانرا بحقایق أشیاء مهمل گذاشته اند كه باور انسان نسبت بآنها بدرجه شك باشد یا ظن و یا قطع، ولى على (ع) با كلمه یقین این ابهام را مرتفع فرموده است، مثلاً یكى از اموریكه انسان میخواهد بداند اینستكه: «علت ترقى یك ملت چیست؟علماء اخلاق در جواب این سؤال فقط میگویند این مطلب یكى از جزئیات حكمت است ولى امیرالمؤمنین علیه السلام در پاسخ این سؤال مى فرماید:
كسیكه میخواهد بداند علت ترقى یك ملت چیست اولا باید زیركى و روشن بینى داشته باشد، پس اشخاص كند فهم و خرف و كودن نباید توقع درك این معنى كنند. ثانیاً باید طریق رسیدن بحقایق را كه استنتاج مطلوب از روى مقدماتست بداند و از طرز استدلال آگاه باشد تا در وادى مغالطه نیفتد: ثالثاً باید عبرت شناس باشد یعنى دقایق و نكاتیكه در رفتار وكردار دیگران مى بیند و نتیجه خوب یا بدى كه بر آنها مترتب میشود بتواند تشخیص دهد. رابعاً از روش و طریقه پیشینیان كه در راه ترقى قدم نهاده اند آگاه باشد، بعلاوه همه این مطالب را صد در صد باور كند.
یكى دیگر از اصول فضایل را از امیرالمؤمنین (ع) سؤال میكنیم، او میفرماید: پایه دوم ایمان صبر است، و صبر یعنى بردبارى وخویشتن دارى و استیلاء و تسلط كامل بر نفس، پس كسیكه خود را در برابر پول رشوه و زن زانیه و محرمات دیگر بفروشد وعقل و دین خویش از كف دهد صبر ندارد، و نیز كسیكه از هوسرانیهاى مكروه و مرجوح چشم نپوشد و عنان نفس محكم نگیرد، صابر نیست و بار كسیكه در برابر مصیبات و بلاهاى دنیا جزع و بیتابى آغاز كند و مالك نفس خود نباشد، صبرندارد، علاوه بر اینها كسیكه براى رضاى خدا در راه انجام كارهاى نیك و شتاب بسوى آنها، بیدار خوابى و رنج و خرج تحمل نكند صابر نیست) صابر واقعى كسى است كه در برابر این چهار امر چون كوه استوار و با وقار باشد وچشمك زدنهاى عاشقانه و باغ سبز و سرخیكه نشانش میدهند هیچگونه جنبش و تكانى در او حاصل نكند.
اما وقتى این سؤال را از عالم اخلاق میكنیم میگوید: ركن دوم كمال نفس انسان عفت است و آن نگهدارى نفس است از حرص و آز نسبت بتمام شهوات محسوس و مطیع شهوت نبودن. و بیانات دیگرى كه نظیر این ذكر میكنند، ولى همگى ناقص و گیج كننده و مبهم و مختلف است، خوانندگان محترم دو ركن دیگر ایمان را كه عدالت و جهاد است در این روایت شریف بیندیشید و سپس با كلمات علماء اخلاق و دانشمندان دیگر بشر مقایسه كنند و بقطره ئى از بحار عظمت رهبران دین خود پى برند.
بسى تعجب كردم زمانى كه دیدم محقق فاضل ابن میثم بحرانى سخن علماء اخلاق را در شرح این روایت شریف در كتاب «نهج البلاغه» ذكر نموده، و سپس در مقام تطبیق كلام امیرمؤمنان با سخنان آنها بر آمده و میگوید: فعبر ععن الحكمةبالیقین... و عن العفة بالصبر مثل اینكه سخنان ناقص و مبهم ایشان را صحیح و متقن و پایه اى استوار دانسته و میخواهد كلام امیرمؤمنان صلوات الله علیه را با آن سخنان وفق دهد و برابر كند، در صورتى كه این الثرى من الثریا.