فهرست کتاب


اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: پیشى گرفتن در ایمان

بَابُ السَّبْقِ إِلَى الْإِیمَانِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو الزُّبَیْرِیُّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ لِلْإِیمَانِ دَرَجَاتٍ وَ مَنَازِلَ یَتَفَاضَلُ الْمُؤْمِنُونَ فِیهَا عِنْدَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ صِفْهُ لِى رَحِمَكَ اللَّهُ حَتَّى أَفْهَمَهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ سَبَّقَ بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ كَمَا یُسَبَّقُ بَیْنَ الْخَیْلِ یَوْمَ الرِّهَانِ ثُمَّ فَضَّلَهُمْ عَلَى دَرَجَاتِهِمْ فِى السَّبْقِ إِلَیْهِ فَجَعَلَ كُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ عَلَى دَرَجَةِ سَبْقِهِ لَا یَنْقُصُهُ فِیهَا مِنْ حَقِّهِ وَ لَا یَتَقَدَّمُ مَسْبُوقٌ سَابِقاً وَ لَا مَفْضُولٌ فَاضِلًا تَفَاضَلَ بِذَلِكَ أَوَائِلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَوَاخِرُهَا وَ لَوْ لَمْ یَكُنْ لِلسَّابِقِ إِلَى الْإِیمَانِ فَضْلٌ عَلَى الْمَسْبُوقِ إِذاً لَلَحِقَ آخِرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَوَّلَهَا نَعَمْ وَ لَتَقَدَّمُوهُمْ إِذَا لَمْ یَكُنْ لِمَنْ سَبَقَ إِلَى الْإِیمَانِ الْفَضْلُ عَلَى مَنْ أَبْطَأَ عَنْهُ وَ لَكِنْ بِدَرَجَاتِ الْإِیمَانِ قَدَّمَ اللَّهُ السَّابِقِینَ وَ بِالْإِبْطَاءِ عَنِ الْإِیمَانِ أَخَّرَ اللَّهُ الْمُقَصِّرِینَ لِأَنَّا نَجِدُ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ مِنَ الْ آخِرِینَ مَنْ هُوَ أَكْثَرُ عَمَلًا مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ أَكْثَرُهُمْ صَلَاةً وَ صَوْماً وَ حَجّاً وَ زَكَاةً وَ جِهَاداً وَ إِنْفَاقاً وَ لَوْ لَمْ یَكُنْ سَوَابِقُ یَفْضُلُ بِهَا الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً عِنْدَ اللَّهِ لَكَانَ الْ آخِرُونَ بِكَثْرَةِ الْعَمَلِ مُقَدَّمِینَ عَلَى الْأَوَّلِینَ وَ لَكِنْ أَبَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُدْرِكَ آخِرُ دَرَجَاتِ الْإِیمَانِ أَوَّلَهَا وَ یُقَدَّمَ فِیهَا مَنْ أَخَّرَ اللَّهُ أَوْ یُؤَخَّرَ فِیهَا مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ قُلْتُ أَخْبِرْنِى عَمَّا نَدَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُؤْمِنِینَ إِلَیْهِ مِنَ الِاسْتِبَاقِ إِلَى الْإِیمَانِ فَقَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ قَالَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ وَ قَالَ وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ فَبَدَأَ بِالْمُهَاجِرِینَ الْأَوَّلِینَ عَلَى دَرَجَةِ سَبْقِهِمْ ثُمَّ ثَنَّى بِالْأَنْصَارِ ثُمَّ ثَلَّثَ بِالتَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ فَوَضَعَ كُلَّ قَوْمٍ عَلَى قَدْرِ دَرَجَاتِهِمْ وَ مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ ثُمَّ ذَكَرَ مَا فَضَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ أَوْلِیَاءَهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ إِلَى آخِرِ الْ آیَةِ وَ قَالَ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلى بَعْضٍ وَ قَالَ انْظُرْ كَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ لَلْ آخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِیلًا وَ قَالَ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ قَالَ وَ یُؤْتِ كُلَّ ذِى فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ قَالَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ قَالَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَى الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ قَالَ لا یَسْتَوِى مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ قَالَ یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ قَالَ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِى سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْكُفَّارَ وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ وَ قَالَ وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ وَ قَالَ فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ فَهَذَا ذِكْرُ دَرَجَاتِ الْإِیمَانِ وَ مَنَازِلِهِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ
اصول كافى جلد3 صفحه: 67 روایة: 1
زبیرى گوید: به امام صادق (ع) عرض كردم: براى ایمان درجات و مراتبى است كه مؤمنین نسبت به آنها نزد خدا بر یكدیگر برترى دارند؟ فرمود: آرى، عرض كردم: خدا رحمت كند برایم توضیح ده تا بفهمم، فرمود:
خدا میان مؤمنین مسابقه قرار داد چنانكه میان اسبان در روز اسب دوانى مسابقه گذراند. و آنها را بحسب درجات سبقت بخشید. و هر یك از مؤمنین را طبق درجه سبقتش قرار داد و حق او را از آن درجه نكاست و هیچ دنبالى از جلو افتاده (نزد خدا) پیشى نگیرد و نه هیچ كم فضیلتى بر صاحب فضیلت، از این جهت پیشینیان و پسینیان این امت بر یكدیگر برترى یافتند و اگر پیش رو در ایمان را بر عقب افتاده فضیلتى نبود، آخر این امت (از نظر مقام و فضیلت) به اولش مى چسبید (و در یك رتبه قرار مى گرفتند، در صورتیكه اصحاب پیغمبر و مسلمین صدر اول، اسلام را پایه گذارى كردند و آخرین از كوشش آنها بهره مند شدند) آرى مى چسبید و بلكه از آنها پیش مى افتادند در صورتیكه پیش رو در ایمان را به عقب افتاده آن فضیلتى نبود.
لیكن خدا بسبب درجات ایمان پیشروان در ایمان را مقدم داشته و بسبب عقب افتادن از ایمان كوتاهى كنندگان را مؤخر داشته (یعنى از لحاظ رتبه و فضیلت) زیرا بعضى از مؤمنین متأخر را مى بینیم كه نماز و روزه و حج و زكاة و جهاد و انفاقشان از پیشینیان بیشتر است و اگر سوابق فضیلتى كه مؤمنین بسبب آن به یكدیگر ترجیح پیدا مى كنند نمى بود، مى بایست متأخرین بواسطه عمل بسیار خود، بر پیشینیان مقدم باشند، ولى خداى عزّوجلّ هرگز نخواسته شخصى كه در پایین ترین درجات ایمان قرار دارد بدرجه جلوتر برسد و آنكه را خدا مؤخر داشته مقدم شود یا آنكه را مقدم داشته مؤخر گردد (زیرا اولا فضیلت و درجه نزد خدا بزیادى عمل نیست و ثانیاً پیشینیان در ایمان بر متأخرین سبقت دارند و ایمان آنها سبب ایمان متأخرین گشته علاوه بر صعوبت و مشقت بسیارى كه در ایمان آوردن آنها بود، بواسطه تقیه و قلت عدد و آزار مشركین).
عرضكردم: پیشى گرفتن به سوى ایمانى كه خدا مؤمنین را در این گفتار خویش دعوت فرموده است بمن خبر ده،: «پیشى بگیرید بسوى آمرزش پروردگارتان و بهشتى كه پهناى آن آسمان و زمین است و براى كسانیكه بخدا و پیغمبران وى ایمان آورده اند آماده شده، 21 سوره 57» و فرموده: «پیشى گرفتگانى كه پیشى گرفته اند، آنها مقربانند، 10 سوره 56».
و فرموده: «و پیشروان نخستین، از مهاجر و انصار و كسانیكه باحسان از آنها پیروى كردند، خدا از آنها راضى گشته و آنها از خدا، 100 سوره 9» پس خدا بمهاجرین نخستین طبق درجه پیشرویشان آغاز فرمود، و در درجه دوم انصار و در سوم پیروان باحسان از آنها ذكر فرموده، و هر گروهى را باندازه درجات و مراتبشان نزد خود جایگزین فرمود. سپس آنچه را خداى عزّوجلّ بسبب آن بعضى از اولیائش را بر بعض دیگر ترجیح داده بیان مى فرماید: «بعضى از این رسولانرا بر بعض دیگر فضیلت بخشیدیم. بعضى از آنها با خدا سخن گفت، و درجات برخى را بلندتر از دیگران فرمود: تا آخر آیه 253 سوره 2».
و نیز فرمود: «بعضى از پیغمبرانرا بر بعض دیگر فضیلت دادیم، 55 سوره 17» و باز فرمود: «بنگر چگونه برخى را بر برخى فضیلت دادیم و درجات آخرت بیشتر و ترجیح آن بالاتر است، 21 سوره 17» و فرمود: «آنها نزد خدا درجاتى دارند 163 سوره 3» و فرمود: «كسانى كه ایمان آورده و هجرت نموده و با مال و جان خود در راه خدا جهاد كردند، نزد خدا مقام بیشترى دارند، 20 سوره 9» و فرمود: «خدا مجاهدین را بر بازنشستگان بپاداشى بزرگ فزونى بخشیده، و آن پاداش درجات و آمرزش و رحمت اوست، 95 سوره 4» و فرمود: «آنكس از شما كه پیش از فتح انفاق كرده و كار زار نموده (با دیگران) برابر نیستدرجه آنها از کسانی که پس از فتح انفاق کرده و کارزار نموده برتر است، 10 سوره 57» و فرموده: «خدا درجات كسانى از شما را كه ایمان دارند با كسانیكه دانش یافته اند، بالا میبرد، 11 سوره 58» و فرمود: «و این براى آنستكه ایشانرا در راه خدا تشنگى و رنج گرسنگى نرسد، و در جائیكه كافران را بخشم آرد قدم نهند و از دشمنى بمقصودى نرسند، جز آنكه بسبب آن براى ایشان عمل شایسته ئى نوشته شود، 120 سوره 9» و فرموده: «هر خیرى كه براى خود پیش فرستید آنرا نزد خدا مى یابید، 110 سوره 2» و فرموده: «هر كه هموزن ذره اى نیكى كند، آن را به بیند، و هر كه هم ذره ئى بدى كند، آنرا ببیند 8 سوره 99» اینست بیان درجات و مراتب ایمان نزد خداى عزّوجلّ.
شرح : چنانچه در باب سابق ذكر شد، ایمان شى ء واحدى نیست كه در همه افراد مؤمنین یكسان و برابر باشد، بلكه حقیقتى است قابل تشكیك و داراى درجات و مراتب متعدد كه اجزاء آن برابر اعضاء بدن انسان پخش و تقسیم شده است و هرمؤمنى باعتبار انجام دادن اجزاء ایمان كه نماز و حج و انفاق و امثال آنست، از لحاظ كمى و زیادى و پیشى گرفتن و تأخیرانداختن و جهات دیگر، درجه و مقامش بهمان اندازه نزد خدا محفوظ است، بطوریكه شاید دو تن از افراد مؤمنین از لحاظ درجه ایمانى نزد خدا یكسان و برابر نباشند.
مقصود از انعقاد این باب و این روایت مفصل با شواهد بسیارى كه از آیات قرآن ذكر شد. اثبات همین معنى است كه: درجات مؤمنین باندازه اعمال نیكشان با حساب دقیق نزد خدا محفوظ است مهاجرین و انصار و تابعین را در یك ترازو نگذاشته وپیغمبران و رسولان خویش را بیك چشم ننگریسته و نسبت بعمل خیر و شر مثقال ذره را از نظر دور نداشته، و تنها عمل صالح ایمانى موجب فضیلت و درجه و مقام دانسته، نه ثروت و سیادت و حسب و نسب و جهات دیگر را.

باب: درجات ایمان

بَابُ دَرَجَاتِ الْإِیمَانِ
1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِى الْأَحْوَصِ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَضَعَ الْإِیمَانَ عَلَى سَبْعَةِ أَسْهُمٍ عَلَى الْبِرِّ وَ الصِّدْقِ وَ الْیَقِینِ وَ الرِّضَا وَ الْوَفَاءِ وَ الْعِلْمِ وَ الْحِلْمِ ثُمَّ قَسَمَ ذَلِكَ بَیْنَ النَّاسِ فَمَنْ جَعَلَ فِیهِ هَذِهِ السَّبْعَةَ الْأَسْهُمِ فَهُوَ كَامِلٌ مُحْتَمِلٌ وَ قَسَمَ لِبَعْضِ النَّاسِ السَّهْمَ وَ لِبَعْضٍ السَّهْمَیْنِ وَ لِبَعْضٍ الثَّلَاثَةَ حَتَّى انْتَهَوْا إِلَى السَّبْعَةِ ثُمَّ قَالَ لَا تَحْمِلُوا عَلَى صَاحِبِ السَّهْمِ سَهْمَیْنِ وَ لَا عَلَى صَاحِبِ السَّهْمَیْنِ ثَلَاثَةً فَتَبْهَضُوهُمْ ثُمَّ قَالَ كَذَلِكَ حَتَّى یَنْتَهِیَ إِلَى السَّبْعَةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 70 روایة: 1
امام صادق (ع) فرمود: خداى عزّوجلّ ایمان را هفت سهم كرد: 1-نیكوكارى 2- راستگویى 3- یقین 4- رضا 5- وفاء 6- علم 7- بردبارى.
سپس آنرا میان مردم تقسیم فرمود، بهر كس هفت سهم داد، او كامل است و بردارنده ایمان، و ببرخى از مردم فقط یك سهم داد و ببعضى دیگر دو سهم و بدسته ئى سه سهم تا بهفت سهم قسمت كرد، سپس فرمود بكسیكه یك سهم ایمان دارد باندازه دو سهم تحمیل نكنید و نه بكسى كه دو سهم دارد باندازه سه سهم كه سنگین بارشان خواهید كرد، آنگاه فرمود: همچنین تا بهفت سهم برسند (یعنى بر سه سهمى باندازه چهار سهم تحمیل نكنید و بر چهار سهمى باندازه پنج سهم و بر او باندازه شش سهم و بر او باندازه هفت سهم).
توضیح - مقصود اینستكه استعداد و قابلیت اشخاص در پذیرش ایمان مختلف است و خدا هر كس را باندازه استعدادش تكلیف كرده و بازخواست مى نماید، شما هم در علوم و اعمال و اخلاق دینى، از هر كس بقدر وسع و طاقت و استعداد و قابلیتش متوقع باشید كه تحمیل بیش از استعداد و طاقت او را سنگین بار و خسته و وامانده كند.
2- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى جَمِیعاً عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ أَبِى الْیَقْظَانِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ الضَّحَّاكِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا سَرَّاجٍ وَ كَانَ خَادِماً لِأَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ بَعَثَنِى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِى حَاجَةٍ وَ هُوَ بِالْحِیرَةِ أَنَا وَ جَمَاعَةً مِنْ مَوَالِیهِ قَالَ فَانْطَلَقْنَا فِیهَا ثُمَّ رَجَعْنَا مُغْتَمِّینَ قَالَ وَ كَانَ فِرَاشِى فِى الْحَائِرِ الَّذِى كُنَّا فِیهِ نُزُولًا فَجِئْتُ وَ أَنَا بِحَالٍ فَرَمَیْتُ بِنَفْسِى فَبَیْنَا أَنَا كَذَلِكَ إِذَا أَنَا بِأَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَدْ أَقْبَلَ قَالَ فَقَالَ قَدْ أَتَیْنَاكَ أَوْ قَالَ جِئْنَاكَ فَاسْتَوَیْتُ جَالِساً وَ جَلَسَ عَلَى صَدْرِ فِرَاشِى فَسَأَلَنِى عَمَّا بَعَثَنِى لَهُ فَأَخْبَرْتُهُ فَحَمِدَ اللَّهَ ثُمَّ جَرَى ذِكْرُ قَوْمٍ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّا نَبْرَأُ مِنْهُمْ إِنَّهُمْ لَا یَقُولُونَ مَا نَقُولُ قَالَ فَقَالَ یَتَوَلَّوْنَا وَ لَا یَقُولُونَ مَا تَقُولُونَ تَبْرَءُونَ مِنْهُمْ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَهُوَ ذَا عِنْدَنَا مَا لَیْسَ عِنْدَكُمْ فَیَنْبَغِى لَنَا أَنْ نَبْرَأَ مِنْكُمْ قَالَ قُلْتُ لَا جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ وَ هُوَ ذَا عِنْدَ اللَّهِ مَا لَیْسَ عِنْدَنَا أَ فَتَرَاهُ اطَّرَحَنَا قَالَ قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا نَفْعَلُ قَالَ فَتَوَلَّوْهُمْ وَ لَا تَبَرَّءُوا مِنْهُمْ إِنَّ مِنَ الْمُسْلِمِینَ مَنْ لَهُ سَهْمٌ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ سَهْمَانِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ خَمْسَةُ أَسْهُمٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ سِتَّةُ أَسْهُمٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ سَبْعَةُ أَسْهُمٍ فَلَیْسَ یَنْبَغِى أَنْ یُحْمَلَ صَاحِبُ السَّهْمِ عَلَى مَا عَلَیْهِ صَاحِبُ السَّهْمَیْنِ وَ لَا صَاحِبُ السَّهْمَیْنِ عَلَى مَا عَلَیْهِ صَاحِبُ الثَّلَاثَةِ وَ لَا صَاحِبُ الثَّلَاثَةِ عَلَى مَا عَلَیْهِ صَاحِبُ الْأَرْبَعَةِ وَ لَا صَاحِبُ الْأَرْبَعَةِ عَلَى مَا عَلَیْهِ صَاحِبُ الْخَمْسَةِ وَ لَا صَاحِبُ الْخَمْسَةِ عَلَى مَا عَلَیْهِ صَاحِبُ السِّتَّةِ وَ لَا صَاحِبُ السِّتَّةِ عَلَى مَا عَلَیْهِ صَاحِبُ السَّبْعَةِ وَ سَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلًا إِنَّ رَجُلًا كَانَ لَهُ جَارٌ وَ كَانَ نَصْرَانِیّاً فَدَعَاهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَ زَیَّنَهُ لَهُ فَأَجَابَهُ فَأَتَاهُ سُحَیْراً فَقَرَعَ عَلَیْهِ الْبَابَ فَقَالَ لَهُ مَنْ هَذَا قَالَ أَنَا فُلَانٌ قَالَ وَ مَا حَاجَتُكَ فَقَالَ تَوَضَّأْ وَ الْبَسْ ثَوْبَیْكَ وَ مُرَّ بِنَا إِلَى الصَّلَاةِ قَالَ فَتَوَضَّأَ وَ لَبِسَ ثَوْبَیْهِ وَ خَرَجَ مَعَهُ قَالَ فَصَلَّیَا مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ صَلَّیَا الْفَجْرَ ثُمَّ مَكَثَا حَتَّى أَصْبَحَا فَقَامَ الَّذِى كَانَ نَصْرَانِیّاً یُرِیدُ مَنْزِلَهُ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ أَیْنَ تَذْهَبُ النَّهَارُ قَصِیرٌ وَ الَّذِى بَیْنَكَ وَ بَیْنَ الظُّهْرِ قَلِیلٌ قَالَ فَجَلَسَ مَعَهُ إِلَى أَنْ صَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ قَالَ وَ مَا بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ قَلِیلٌ فَاحْتَبَسَهُ حَتَّى صَلَّى الْعَصْرَ قَالَ ثُمَّ قَامَ وَ أَرَادَ أَنْ یَنْصَرِفَ إِلَى مَنْزِلِهِ فَقَالَ لَهُ إِنَّ هَذَا آخِرُ النَّهَارِ وَ أَقَلُّ مِنْ أَوَّلِهِ فَاحْتَبَسَهُ حَتَّى صَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ یَنْصَرِفَ إِلَى مَنْزِلِهِ فَقَالَ لَهُ إِنَّمَا بَقِیَتْ صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ قَالَ فَمَكَثَ حَتَّى صَلَّى الْعِشَاءَ الْ آخِرَةَ ثُمَّ تَفَرَّقَا فَلَمَّا كَانَ سُحَیْرٌ غَدَا عَلَیْهِ فَضَرَبَ عَلَیْهِ الْبَابَ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالَ أَنَا فُلَانٌ قَالَ وَ مَا حَاجَتُكَ قَالَ تَوَضَّأْ وَ الْبَسْ ثَوْبَیْكَ وَ اخْرُجْ بِنَا فَصَلِّ قَالَ اطْلُبْ لِهَذَا الدِّینِ مَنْ هُوَ أَفْرَغُ مِنِّى وَ أَنَا إِنْسَانٌ مِسْكِینٌ وَ عَلَیَّ عِیَالٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَدْخَلَهُ فِی شَیْ ءٍ أَخْرَجَهُ مِنْهُ أَوْ قَالَ أَدْخَلَهُ مِنْ مِثْلِ ذِهْ وَ أَخْرَجَهُ مِنْ مِثْلِ هَذَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 71 روایة: 2
مردى سراج كه خدمتگزار امام صادق (ع) بود گوید: زمانى كه امام صادق (ع) در حیره بود، مرا با جماعتى از دوستانش پى كارى فرستاد، ما رفتیم، سپس وقت نماز عشاء (اندوهگین) مراجعت كردیم، بستر من در گودى زمین بود كه در آنجا منزل كرده بودیم، من با حال خستگى و ضعف آمدم و خود را انداختم، در آن میان امام صادق (ع) آمد و فرمود، نزد تو آمدیم (9) من راست نشستم و حضرت هم سر بسترم نشست و از كاریكه مرا دنبالش فرستاده بود پرسید، من هم گزارش دادم، حضرت حمد خدا كرد.
سپس از گروهى سخن بمیان آمد كه من عرضكردم: قربانت گردم، ما از آنها بیزارى میجوییم زیرا آنها بآنچه ما عقیده داریم عقیده ندارند، فرمود: آنها ما را دوست دارند و چون عقیده شما را ندارند از آنها بیزارى مى جوئید؟ گفتم: آرى، فرمود: ما هم عقایدى داریم كه شما ندارید، پس سزاوار است كه ما هم از شما بیزارى جوییم؟ عرضكردم: نه، قربانت گردم. فرمود: نزد خدا هم حقایقى است كه نزد ما نیست، گمان دارى خدا ما را دور مى اندازد؟ عرضكردم: نه بخدا، قربانت گردم، نمى كنیم (از آنها بیزارى نمى جوییم) فرمود: آنها را دوست بدارید و از آنها بیزارى مجوئید، زیرا برخى از مسلمین یكسهم و برخى دو سهم و برخى سه سهم و برخى چهار سهم و برخى پنج سهم و برخى شش سهم و برخى هفت سهم (از ایمان را) دارند.
پس سزاوار نیست كه صاحب یك سهم را بر آنچه صاحب دو سهم دارد، وا دارند و نه صاحب دو سهم را بر آنچه صاحب سه سهم دارد و نه صاحب سه سهم را بر آنچه صاحب چهار سهم دارد و نه صاحب چهار سهم را بر آنچه صاحب پنج سهم دارد و نه صاحب پنج سهم را بر آنچه صاحب شش سهم دارد و نه صاحب شش سهم را بر آنچه صاحب هفت سهم دارد (یعنى از مقدار استعداد و طاقت هر كس بیشتر نباید متوقع بود).
اكنون برایت مثالى میزنم: مردى (از اهل ایمان) همسایه ئى نصرانى داشت، او را با سلام دعوت كرد و در نظرش جلوه داد تا پذیرفت. سحرگاه نزد تازه مسلمان رفت و در زد، گفت كیست؟ گفت: من فلانى هستم، گفت: چكار دارى؟ گفت: وضو بگیر و جامه هایت را بپوش و همراه ما بنماز بیا، او وضو گرفت و جامه هایش را پوشید و همراه او شد، هر چه خدا خواست نماز خواندند (نماز بسیارى خواندند) و سپس نماز صبح گزاردند و بودند تا صبح روشن شد، نصرانى دیروز (و مسلمان امروز) برخاست به خانه اش برود، آن مرد گفت: كجا مى روى؟ روز كوتاه است، و چیزى تا ظهر باقى نمانده، همراه او نشست تا نماز ظهر را هم گزارد، باز آن مرد گفت: بین ظهر و عصر مدت كوتاهى است او را نگه داشت تا نماز عصر را هم خواند، سپس برخاست تا به منزلش رود، آن مرد گفت: اكنون آخر روز است و از اولش كوتاه تر است، او را نگه داشت تا نماز مغرب را هم گزارد، باز خواست بمنزلش رود، به او گفت یك نماز بیش باقى نمانده. ماند تا نماز عشا را هم خواند، آنگاه از هم جدا شدند.
چون سحرگاه شد نزدش آمد و در زد، گفت: كیست؟ گفت: من فلانى هستم، گفت: چه كار دارى؟ گفت: وضو بگیر و جامه هایت را بپوش و بیا با ما نماز گزار، تازه مسلمان گفت: براى این دین شخصی بیكارتر از مرا پیدا كن، كه من مستمند و عیال وارم.
سپس امام صادق (ع) فرمود: او را در دینى وارد كرد كه از آن بیرونش آورد (زیرا ریاضت كشى و فشار یكروز عبادت سبب شد كه بدین نصرانیت خود برگردد) یا آنكه فرمود: او را در چنین (سختى و فشار) گذاشت و از چنان (دین محكم و مستقیم) خارج كرد.

باب: باب دیگریست از این باب

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ
1- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ یَحْیَى بْنِ أَبَانٍ عَنْ شِهَابٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ كَیْفَ خَلَقَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى هَذَا الْخَلْقَ لَمْ یَلُمْ أَحَدٌ أَحَداً فَقُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَكَیْفَ ذَاكَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَ أَجْزَاءً بَلَغَ بِهَا تِسْعَةً وَ أَرْبَعِینَ جُزْءاً ثُمَّ جَعَلَ الْأَجْزَاءَ أَعْشَاراً فَجَعَلَ الْجُزْءَ عَشْرَةَ أَعْشَارٍ ثُمَّ قَسَمَهُ بَیْنَ الْخَلْقِ فَجَعَلَ فِى رَجُلٍ عُشْرَ جُزْءٍ وَ فِى آخَرَ عُشْرَیْ جُزْءٍ حَتَّى بَلَغَ بِهِ جُزْءاً تَامّاً وَ فِی آخَرَ جُزْءاً وَ عُشْرَ جُزْءٍ وَ آخَرَ جُزْءاً وَ عُشْرَیْ جُزْءٍ وَ آخَرَ جُزْءاً وَ ثَلَاثَةَ أَعْشَارِ جُزْءٍ حَتَّى بَلَغَ بِهِ جُزْءَیْنِ تَامَّیْنِ ثُمَّ بِحِسَابِ ذَلِكَ حَتَّى بَلَغَ بِأَرْفَعِهِمْ تِسْعَةً وَ أَرْبَعِینَ جُزْءاً فَمَنْ لَمْ یَجْعَلْ فِیهِ إِلَّا عُشْرَ جُزْءٍ لَمْ یَقْدِرْ عَلَى أَنْ یَكُونَ مِثْلَ صَاحِبِ الْعُشْرَیْنِ وَ كَذَلِكَ صَاحِبُ الْعُشْرَیْنِ لَا یَكُونُ مِثْلَ صَاحِبِ الثَّلَاثَةِ الْأَعْشَارِ وَ كَذَلِكَ مَنْ تَمَّ لَهُ جُزْءٌ لَا یَقْدِرُ عَلَى أَنْ یَكُونَ مِثْلَ صَاحِبِ الْجُزْءَیْنِ وَ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ هَذَا الْخَلْقَ عَلَى هَذَا لَمْ یَلُمْ أَحَدٌ أَحَداً
اصول كافى جلد3 صفحه: 73 روایة:1
شهاب گوید: شنیدم امام صادق (ع) فرمود: اگر مردم مى دانستند كه خداى تبارك و تعالى این مخلوق را چگونه آفریده، هیچكس دیگرى را سرزنش نمیكرد، عرضكردم: اصلحك الله مگر چگونه بوده است؟ فرمود:
همانا خداى تبارك و تعالى اجزائى آفرید و آنها را تا 49 جزء رسانید، سپس هر جزئى را ده بخش كرد (تا جمعاً 490 بخش شد) آنگاه آنها را میان مخلوق پخش كرد، و بمردى یكدهم جزء داد و بدیگرى دو دهم تا بیك جزء كامل رسانید و بدیگرى یك جزء و یكدهم داد و بدیگرى یك جزء دو دهم و بدیگرى یك جزء و سه دهم تا بدو جزء كامل رسانید، سپس بهمین حساب بآنها داد تا بعالیترینشان 49 جزء داد، پس كسیكه تنها یك دهم جزء دارد نمى تواند، مانند دودهم جزء دار باشد و نیز آنكه دو دهم دارد مثل صاحب سه دهم نتواند بود و نیز كسى كه یك جزء كامل دارد، نمى تواند مانند داراى دو جزء باشد، و اگر مردم میدانستند كه خداى عزّوجلّ این مخلوق را بر این وضع آفریده هیچكس دیگرى را سرزنش نمى كرد (كه چرا این مطلب دقیق را نمى فهمى یا چرا فضایل و اخلاق حسنه كسب نمى كنى).
(1525)2- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الْخَزَّازِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْقَرَاطِیسِیِّ قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا عَبْدَ الْعَزِیزِ إِنَّ الْإِیمَانَ عَشْرُ دَرَجَاتٍ بِمَنْزِلَةِ السُّلَّمِ یُصْعَدُ مِنْهُ مِرْقَاةً بَعْدَ مِرْقَاةٍ فَلَا یَقُولَنَّ صَاحِبُ الِاثْنَیْنِ لِصَاحِبِ الْوَاحِدِ لَسْتَ عَلَى شَیْ ءٍ حَتَّى یَنْتَهِیَ إِلَى الْعَاشِرِ فَلَا تُسْقِطْ مَنْ هُوَ دُونَكَ فَیُسْقِطَكَ مَنْ هُوَ فَوْقَكَ وَ إِذَا رَأَیْتَ مَنْ هُوَ أَسْفَلُ مِنْكَ بِدَرَجَةٍ فَارْفَعْهُ إِلَیْكَ بِرِفْقٍ وَ لَا تَحْمِلَنَّ عَلَیْهِ مَا لَا یُطِیقُ فَتَكْسِرَهُ فَإِنَّ مَنْ كَسَرَ مُؤْمِناً فَعَلَیْهِ جَبْرُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 74 روایة:2
عبدالعزیر قراطیسى گوید: امام صادق (ع) بمن فرمود: اى عبدالعزیز ایمان مانند نردبانیست كه ده پله دارد و مؤمنین پله ئى را بعد از پله دیگر بالا مى روند، پس كسى كه در پله دوم است نباید بآنكه در پله اول است بگوید: تو هیچ ایمان ندارى تا برسد بدهمى (كه نباید چنین سخنى به نهمى بگوید) پس آنكه را از تو پست تر است دور نینداز كه بالاتر از تو ترا دور اندازد و چون كسى را یكدرجه پائین تر از خود دیدى، با ملایمت او را بسوى خود كشان و چیزى را هم كه طاقتش را ندارد بر او تحمیل مكن كه او را بشكنى زیرا هر كه مؤمنى را بشكند، بر او لازمست جبرانش كند.
توضیح - از مجموع این خبر و خبر سابق بدست مى آید كه خداى تبارك و تعالى بهر یك از افراد انسان، قابلیت و استعداد مخصوصى عنایت فرموده است كه ممكن نیست از آنمقدار تجاوز كند و بدرجه بالاترى كه استعدادش را ندارد برسد، ولى هر كس نسبت بمقدار استعداد و ظرفیت خدادادى خویش با فعلیت و ثبات از مادر متولد نمى شود، بلكه عطاء خداوند تنها قابلیت است و خود او باید با مجاهدت و كوشش در اكتساب استعداد، خود را بمرحله فعلیت برساند، ولى روایت ناظر بكسانى است كه با این مرحله دیگران برخورد مى كنند و در واقع بهترین روش تعلیم و تربیت است كه در چند جمله كوتاه بیان شده است.
اولا مى فرماید: اگر تو در پله دوم و دیگرى در پله اول از علوم و معارف و اخلاقست ولى استعداد ترقى بپله دوم را دارد، او را مأیوس ودل شكسته مكن و باو مگو: تو قابل نیستى، چیزى نخواهى شد و ثانیاً درصدد تعلیم و تربیت او باش و ثالثاً از او توقع نداشته باش كه در یكروز و با چند جمله بدرجه تو رسد بلكه با نرمى و ملایمت و آهسته از او دستگیرى كن تابقدر استعدادش ترقى كند و رابعاً بدان كه اگر دل مؤمنى را شكستى و او را از تحصیل معارف دلسرد كردى بر تو لازمست كه این شكست را جبران كنى و دو باره بتشویق و ترغیب او پردازى.
این بیان از نظر این بود كه مرحوم كلینى این دو روایت را از یك مورد دانسته و در یك باب ذكر فرموده است، ولى مى توان گفت كه روایت اول مربوط به استعداد و قابلیتهاى كلى افراد بشر است كه مختلف و متفاوتست، اما روایت دوم مخصوص استعداد ایمانى و درجاتى است كه هر مؤمنى مى تواند بآنها برسد، پس نباید روایت اول را در اینجا ذكر نمود، زیرا مربوط بدرجات ایمان نیست.
3- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ سَدِیرٍ قَالَ قَالَ لِى أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ عَلَى مَنَازِلَ مِنْهُمْ عَلَى وَاحِدَةٍ وَ مِنْهُمْ عَلَى اثْنَتَیْنِ وَ مِنْهُمْ عَلَى ثَلَاثٍ وَ مِنْهُمْ عَلَى أَرْبَعٍ وَ مِنْهُمْ عَلَى خَمْسٍ وَ مِنْهُمْ عَلَى سِتٍّ وَ مِنْهُمْ عَلَى سَبْعٍ فَلَوْ ذَهَبْتَ تَحْمِلُ عَلَى صَاحِبِ الْوَاحِدَةِ ثِنْتَیْنِ لَمْ یَقْوَ وَ عَلَى صَاحِبِ الثِّنْتَیْنِ ثَلَاثاً لَمْ یَقْوَ وَ عَلَى صَاحِبِ الثَّلَاثِ أَرْبَعاً لَمْ یَقْوَ وَ عَلَى صَاحِبِ الْأَرْبَعِ خَمْساً لَمْ یَقْوَ وَ عَلَى صَاحِبِ الْخَمْسِ سِتّاً لَمْ یَقْوَ وَ عَلَى صَاحِبِ السِّتِّ سَبْعاً لَمْ یَقْوَ وَ عَلَى هَذِهِ الدَّرَجَاتُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 75 روایة:3
سدیر گوید: امام باقر علیه السلام بمن فرمود: مؤمنین درجات مختلفى دارند: یكى داراى یك درجه و یكى داراى دو درجه و یكى سه درجه و یكى چهار درجه و یكى پنج درجه و یكى شش درجه و یكى هفت درجه است. پس اگر بخواهى بداراى یكدرجه تحمیل دو درجه كنى نتواند و اگر بر دو درجه تحمیل سه درجه كنى نتواند و اگر بر سه درجه تحمیل چهار درجه كنى نتواند و اگر بر چهار درجه تحمیل پنج درجه كنى نتواند و اگر بر پنج درجه تحمیل شش درجه كنى نتواند و اگر بر شش درجه تحمیل هفت درجه كنى نتواند و همه درجات به همین وضع است.
4- عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَا أَنْتُمْ وَ الْبَرَاءَةَ یَبْرَأُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ بَعْضُهُمْ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضُهُمْ أَكْثَرُ صَلَاةً مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضُهُمْ أَنْفَذُ بَصَراً مِنْ بَعْضٍ وَ هِیَ الدَّرَجَاتُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 76 روایة: 4
صباح بن سیابه گوید: امام صادق (ع) فرمود: شما را با بیزارى چكار كه از یكدیگر بیزارى میجویید؟ همانا مؤمنین بعضى از بعض دیگر افضلند و بعضى از بعض دیگر نمازش بیشتر است و بعضى از بعضى تیز بینیش بیشتر است و همین است درجات ایمان (كه خداى تعالى فرماید: «هم درجات عند الله» ).