اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: اسلام حفظ جان و اداء امانت كند اما ثواب در برابر ایمان است

بَابُ أَنَّ الْإِسْلَامَ یُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ وَ تُؤَدَّى بِهِ الْأَمَانَةُ وَ أَنَّ الثَّوَابَ عَلَى الْإِیمَانِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَیْمَنَ عَنِ الْقَاسِمِ الصَّیْرَفِیِّ شَرِیكِ الْمُفَضَّلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْإِسْلَامُ یُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ وَ تُؤَدَّى بِهِ الْأَمَانَةُ وَ تُسْتَحَلُّ بِهِ الْفُرُوجُ وَ الثَّوَابُ عَلَى الْإِیمَانِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 38 روایة:1
امام صادق (ع) میفرمود: بوسیله اسلام خون شخص محفوظ شود و امانت ادا شود و زناشوئى حلال گردد، ولى ثواب در برابر ایمان است.
شرح - چنانچه در روایات بعد توضیح داده مى شود، اسلام بمعنى اقرار بشهادتین است بوسیله زبان، و ایمان عقیده قلبى و رفتار عملى است طبق موازین و مقررات این دین شریف. پس كافریكه با مسلمین مى جنگد، بمحض اینكه شهادتین بزبان جارى كند، از لحاظ ظاهر یك از افراد مسلمین محسوب مى شود و مسلمانرا روا نیست بروى او شمشیر بكشد، و چون امانتى نزد مسلمان سپارد، لازم است باو رد كند یا اگر كسى نزد او امانتى سپارد، لازمست بصاحبش رد كند، زیرا راستگویى و رد امانت از مشخصات بارز مسلمان است. و نیز مى تواند با زنى مسلمان ازدواج نماید. اما ثواب و پاداشى كه خدا در آخرت میدهد مربوط بایمان و عقیده قلبى و امتثال مقررات شرعى است.
2- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ الْإِیمَانُ إِقْرَارٌ وَ عَمَلٌ وَ الْإِسْلَامُ إِقْرَارٌ بِلَا عَمَلٍ
اصول كافى جلد3 صفحه: 40 روایة:2
امام باقر یا امام صادق علیهما السلام فرمود: ایمان اقرار است و عمل. و اسلام اقرار بدون عمل است.
توضیح- پیداست كه مقصود از اقرار، اعتراف زبانى و تلفظ بشهادتین است و كلمه بلا عمل بنحو لا بشرط است نه بشرط لا، زیرا كسیكه عمل بمقررات اسلام كرد و مؤمن شد، مسلمان هم مى باشد.
3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمانُ فِى قُلُوبِكُمْ فَقَالَ لِى أَ لَا تَرَى أَنَّ الْإِیمَانَ غَیْرُ الْإِسْلَامِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 39 روایة:3
جمیل بن دراج گوید: از امام صادق (ع) این قول خداى عزّوجلّ را پرسیدم: «اعراب گفتند ما ایمان آوردیم. بگو ایمان نیاوردید، بلكه بگویید اسلام آوردیم، تا هنوز ایمان در دلهایتان نفوذ نكرده است، 14 سوره 49» فرمود: مگر نمى بینى كه ایمان غیر از اسلام است.
(1500)4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْإِسْلَامِ وَ الْإِیمَانِ مَا الْفَرْقُ بَیْنَهُمَا فَلَمْ یُجِبْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَلَمْ یُجِبْهُ ثُمَّ الْتَقَیَا فِى الطَّرِیقِ وَ قَدْ أَزِفَ مِنَ الرَّجُلِ الرَّحِیلُ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع كَأَنَّهُ قَدْ أَزِفَ مِنْكَ رَحِیلٌ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ فَالْقَنِى فِى الْبَیْتِ فَلَقِیَهُ فَسَأَلَهُ عَنِ الْإِسْلَامِ وَ الْإِیمَانِ مَا الْفَرْقُ بَیْنَهُمَا فَقَالَ الْإِسْلَامُ هُوَ الظَّاهِرُ الَّذِى عَلَیْهِ النَّاسُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءُ الزَّكَاةِ وَ حِجُّ الْبَیْتِ وَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَهَذَا الْإِسْلَامُ وَ قَالَ الْإِیمَانُ مَعْرِفَةُ هَذَا الْأَمْرِ مَعَ هَذَا فَإِنْ أَقَرَّ بِهَا وَ لَمْ یَعْرِفْ هَذَا الْأَمْرَ كَانَ مُسْلِماً وَ كَانَ ضَالًّا
اصول كافى جلد3 صفحه: 39 روایة: 4
سفیان بن سمط گوید: مردى از امام صادق (ع) پرسید: میان اسلام و ایمان چه فرقست؟ حضرت جوابش را نفرمود، سپس سؤال كرد، باز جوابش نفرمود، آنگاه روز در میان راه بیكدیگر برخوردند و كوچ كردن آنمرد نزدیك شده بود، امام صادق (ع) باو فرمود: گویا كوچ كردنت نزدیك شده است، عرضكرد: آرى فرمود: در خانه مرا دیدار كن. آن مرد بدیدارش رفت و از آنحضرت فرق میان اسلام و ایمان را پرسید.
حضرت فرمود: اسلام همین صورت ظاهرى است كه مردم دارند، یعنى شهادت دادن باینكه شایسته پرستشی جز خداى یگانه بى شریك نیست و اینكه محمد و بنده رسول اوست و گزاردن نماز و دادن زكوة و حج خانه كعبه و روزه ماه رمضان. اینست اسلام.
اما ایمان معرفت این امر (ولایت) است با این (صورت ظاهریكه بیان شد) پس اگر كسى بآنها اقرار كند و باین امر (ولایت) عارف نباشد، مسلمان است و گمراه.
5- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِى بَصِیرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُمْ آمَنُوا فَقَدْ كَذَبَ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُمْ لَمْ یُسْلِمُوا فَقَدْ كَذَبَ
اصول كافى جلد3 صفحه:40 روایة:5
ابوبصیر گوید: شنیدم امام باقر (ع) مى فرمود: «اعراب گفتند: ایمان آوردیم، بگو ایمان نیاوردید، بلكه بگوئید اسلام آوردیم» پس هر كه معتقد باشد، آنها ایمان آوردند دروغ گفته و هر كس معتقد باشد، آنها اسلام نیاورده اند، دروغ گفته است.
شرح- بیضاوى گوید: این آیه درباره جمعى از بنى اسد نازل شد كه در سال قطحى بمدینه خدمت پیغمبر صلى الله علیه و آله آمدند و اقرار بشهادتین كردند و گفتند: ما بازاد و راحله خود نزد شما آمده ایم، نه مانند فلان طایفه كه با اسلحه بجنگ شما میآیند. و مقصودشان از این سخن گرفتن صدقه و منت نهادن بر پیغمبر صلى الله علیه و آله بود.
6- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَكَمِ بْنِ أَیْمَنَ عَنْ قَاسِمٍ شَرِیكِ الْمُفَضَّلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْإِسْلَامُ یُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ وَ تُؤَدَّى بِهِ الْأَمَانَةُ وَ تُسْتَحَلُّ بِهِ الْفُرُوجُ وَ الثَّوَابُ عَلَى الْإِیمَانِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 40 روایة:6
امام صادق علیه السلام مى فرمود: بسبب اسلام جان محفوظ ماند، و اداى امانت شود، و زناشویى حلال گردد، ولى ثواب در برابر ایمانست (بحدیث اول این باب رجوع شود).

باب: ایمان با اسلام جمع شود، ولى اسلام با ایمان جمع نشود

بَابُ أَنَّ الْإِیمَانَ یَشْرَكُ الْإِسْلَامَ وَ الْإِسْلَامَ لَا یَشْرَكُ الْإِیمَانَ
توضیح - پیداست كه طبق توضیحى كه ذیل روایت 1497 بیان كردیم. نسبت بین اسلام ایمان عموم و خصوص مطلق است، زیرا اسلام اعم است و ایمان اخص، پس هر مؤمنى مسلمان است ولى هر مسلمانى مؤمن نیست.
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْبِرْنِى عَنِ الْإِسْلَامِ وَ الْإِیمَانِ أَ هُمَا مُخْتَلِفَانِ فَقَالَ إِنَّ الْإِیمَانَ یُشَارِكُ الْإِسْلَامَ وَ الْإِسْلَامَ لَا یُشَارِكُ الْإِیمَانَ فَقُلْتُ فَصِفْهُمَا لِى فَقَالَ الْإِسْلَامُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ التَّصْدِیقُ بِرَسُولِ اللَّهِ ص بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ وَ عَلَیْهِ جَرَتِ الْمَنَاكِحُ وَ الْمَوَارِیثُ وَ عَلَى ظَاهِرِهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ وَ الْإِیمَانُ الْهُدَى وَ مَا یَثْبُتُ فِى الْقُلُوبِ مِنْ صِفَةِ الْإِسْلَامِ وَ مَا ظَهَرَ مِنَ الْعَمَلِ بِهِ وَ الْإِیمَانُ أَرْفَعُ مِنَ الْإِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ إِنَّ الْإِیمَانَ یُشَارِكُ الْإِسْلَامَ فِى الظَّاهِرِ وَ الْإِسْلَامَ لَا یُشَارِكُ الْإِیمَانَ فِى الْبَاطِنِ وَ إِنِ اجْتَمَعَا فِى الْقَوْلِ وَ الصِّفَةِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 40 روایة:1
سماعه گوید: بامام صادق (ع) عرضكردم: بمن خبرده آیا اسلام و ایمان دو چیز مختلفند؟ فرمود: ایمان شریك اسلام مى شود، ولى اسلام شریك ایمان نیست، عرضكردم: آندو را برایم وصف كن فرمود: اسلام شهادت بیگانگى خدا و تصدیق رسولخدا (ص) است كه بسبب آن خونها از ریختن محفوظ ماند و زناشوئى و میراث بر آن اجرا گردد و جماعت مردم طبق ظاهرش رفتار كنند.
ولى ایمان هدایت است و آنچه در دلها از صف اسلام پا بر جا مى شود و عمل بآن هویدا میگردد پس ایمان یكدرجه از اسلام بالاتر است. ایمان در ظاهر شریك اسلام است، ولى اسلام در باطن شریك ایمان نیست، اگر چه هر دو در گفتار و وصف گردآیند (یعنى اگر چه گفتن شهادتین و تصدیق بتوحید و رسالت از شرایط هر دو میباشد).
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْإِیمَانُ یُشَارِكُ الْإِسْلَامَ وَ الْإِسْلَامُ لَا یُشَارِكُ الْإِیمَانَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 41 روایة:2
فضیل بن یسار گوید: امام صادق (ع) فرمود: ایمان شریك اسلام میشود، ولى اسلام شریك ایمان نیست.
(1505)3- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ الْإِیمَانَ یُشَارِكُ الْإِسْلَامَ وَ لَا یُشَارِكُهُ الْإِسْلَامُ إِنَّ الْإِیمَانَ مَا وَقَرَ فِى الْقُلُوبِ وَ الْإِسْلَامَ مَا عَلَیْهِ الْمَنَاكِحُ وَ الْمَوَارِیثُ وَ حَقْنُ الدِّمَاءِ وَ الْإِیمَانَ یَشْرَكُ الْإِسْلَامَ وَ الْإِسْلَامَ لَا یَشْرَكُ الْإِیمَانَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 41 روایة:3
3- و فرمود: ایمان شریك اسلام میشود، ولى اسلام شریك ایمان نمیگردد، ایمان آنستكه در دل ثابت شود و اسلام چیزیستكه زناشوئى و میراث و حفظ خون بسبب آن شود، ایمان شریك اسلام است، ولى اسلام شریك ایمان نیست.
4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِى الصَّبَّاحِ الْكِنَانِیِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع أَیُّهُمَا أَفْضَلُ الْإِیمَانُ أَوِ الْإِسْلَامُ فَإِنَّ مَنْ قِبَلَنَا یَقُولُونَ إِنَّ الْإِسْلَامَ أَفْضَلُ مِنَ الْإِیمَانِ فَقَالَ الْإِیمَانُ أَرْفَعُ مِنَ الْإِسْلَامِ قُلْتُ فَأَوْجِدْنِى ذَلِكَ قَالَ مَا تَقُولُ فِیمَنْ أَحْدَثَ فِى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مُتَعَمِّداً قَالَ قُلْتُ یُضْرَبُ ضَرْباً شَدِیداً قَالَ أَصَبْتَ قَالَ فَمَا تَقُولُ فِیمَنْ أَحْدَثَ فِى الْكَعْبَةِ مُتَعَمِّداً قُلْتُ یُقْتَلُ قَالَ أَصَبْتَ أَ لَا تَرَى أَنَّ الْكَعْبَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسْجِدِ وَ أَنَّ الْكَعْبَةَ تَشْرَكُ الْمَسْجِدَ وَ الْمَسْجِدُ لَا یَشْرَكُ الْكَعْبَةَ وَ كَذَلِكَ الْإِیمَانُ یَشْرَكُ الْإِسْلَامَ وَ الْإِسْلَامُ لَا یَشْرَكُ الْإِیمَانَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 41 روایة:4
ابى الصباح كنانى گوید: بامام صادق (ع) عرضكردم: از ایمان و اسلام كدامیك برتر است؟ زیرا مردمیكه نزد ما هستند، میگوید: اسلام برتر از ایمانست.
فرمود: ایمان برتر از اسلامست. عرضكردم: این مطلب را بمن خوب بفهمانید.
فرمود: چه مى گوئى درباره كسیكه عمداً در مسجدالحرام حدثى صادر كند؟ (مثل آنكه بول كند) عرضكردم: او را بشدت میزنند.
فرمود: درست گفتى. چه میگوئى درباره كسیكه در خانه كعبه عمداً حدثى صادر كند؟ عرضكردم باید كشته شود.
فرمود: درست گفتى، نمى بینى كه خانه كعبه فضیلتش از مسجد بیشتر است، و كعبه با مسجد شریكست، ولى مسجد با كعبه شریك نیست؟ (زیرا كیفر توهین بكعبه در مسجد نیست) همچنین ایمان با اسلام شریكست، ولى اسلام شریك ایمان نیست.
5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْإِیمَانُ مَا اسْتَقَرَّ فِی الْقَلْبِ وَ أَفْضَى بِهِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ صَدَّقَهُ الْعَمَلُ بِالطَّاعَةِ لِلَّهِ وَ التَّسْلِیمِ لِأَمْرِهِ وَ الْإِسْلَامُ مَا ظَهَرَ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ وَ هُوَ الَّذِى عَلَیْهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ مِنَ الْفِرَقِ كُلِّهَا وَ بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ وَ عَلَیْهِ جَرَتِ الْمَوَارِیثُ وَ جَازَ النِّكَاحُ وَ اجْتَمَعُوا عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ فَخَرَجُوا بِذَلِكَ مِنَ الْكُفْرِ وَ أُضِیفُوا إِلَى الْإِیمَانِ وَ الْإِسْلَامُ لَا یَشْرَكُ الْإِیمَانَ وَ الْإِیمَانُ یَشْرَكُ الْإِسْلَامَ وَ هُمَا فِى الْقَوْلِ وَ الْفِعْلِ یَجْتَمِعَانِ كَمَا صَارَتِ الْكَعْبَةُ فِى الْمَسْجِدِ وَ الْمَسْجِدُ لَیْسَ فِى الْكَعْبَةِ وَ كَذَلِكَ الْإِیمَانُ یَشْرَكُ الْإِسْلَامَ وَ الْإِسْلَامُ لَا یَشْرَكُ الْإِیمَانَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمانُ فِى قُلُوبِكُمْ فَقَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَصْدَقُ الْقَوْلِ قُلْتُ فَهَلْ لِلْمُؤْمِنِ فَضْلٌ عَلَى الْمُسْلِمِ فِى شَیْ ءٍ مِنَ الْفَضَائِلِ وَ الْأَحْكَامِ وَ الْحُدُودِ وَ غَیْرِ ذَلِكَ فَقَالَ لَا هُمَا یَجْرِیَانِ فِى ذَلِكَ مَجْرَى وَاحِدٍ وَ لَكِنْ لِلْمُؤْمِنِ فَضْلٌ عَلَى الْمُسْلِمِ فِى أَعْمَالِهِمَا وَ مَا یَتَقَرَّبَانِ بِهِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْتُ أَ لَیْسَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ زَعَمْتَ أَنَّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ مَعَ الْمُؤْمِنِ قَالَ أَ لَیْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِیرَةً فَالْمُؤْمِنُونَ هُمُ الَّذِینَ یُضَاعِفُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمْ حَسَنَاتِهِمْ لِكُلِّ حَسَنَةٍ سَبْعُونَ ضِعْفاً فَهَذَا فَضْلُ الْمُؤْمِنِ وَ یَزِیدُهُ اللَّهُ فِى حَسَنَاتِهِ عَلَى قَدْرِ صِحَّةِ إِیمَانِهِ أَضْعَافاً كَثِیرَةً وَ یَفْعَلُ اللَّهُ بِالْمُؤْمِنِینَ مَا یَشَاءُ مِنَ الْخَیْرِ قُلْتُ أَ رَأَیْتَ مَنْ دَخَلَ فِى الْإِسْلَامِ أَ لَیْسَ هُوَ دَاخِلًا فِى الْإِیمَانِ فَقَالَ لَا وَ لَكِنَّهُ قَدْ أُضِیفَ إِلَى الْإِیمَانِ وَ خَرَجَ مِنَ الْكُفْرِ وَ سَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلًا تَعْقِلُ بِهِ فَضْلَ الْإِیمَانِ عَلَى الْإِسْلَامِ أَ رَأَیْتَ لَوْ بَصُرْتَ رَجُلًا فِى الْمَسْجِدِ أَ كُنْتَ تَشْهَدُ أَنَّكَ رَأَیْتَهُ فِى الْكَعْبَةِ قُلْتُ لَا یَجُوزُ لِى ذَلِكَ قَالَ فَلَوْ بَصُرْتَ رَجُلًا فِى الْكَعْبَةِ أَ كُنْتَ شَاهِداً أَنَّهُ قَدْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ كَیْفَ ذَلِكَ قُلْتُ إِنَّهُ لَا یَصِلُ إِلَى دُخُولِ الْكَعْبَةِ حَتَّى یَدْخُلَ الْمَسْجِدَ فَقَالَ قَدْ أَصَبْتَ وَ أَحْسَنْتَ ثُمَّ قَالَ كَذَلِكَ الْإِیمَانُ وَ الْإِسْلَامُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 42 روایة: 5
امام باقر (ع) مى فرمود: ایمان آنستكه در دل مستقر شود. و بنده را بسوى خداى عزوجل كشاند، و اطاعت خدا گردن نهادن بفرمانش مصدق آن باشد، ولى اسلام گفتار و كردار ظاهرى است كه تمام فرق و جماعت مردم آن را دارند، و بوسیله آن جانها محفوظ ماند و میراث پرداخت شود و زناشوئى روا گردد، و بر نماز و زكوة و روزه و حج اتفاق و اجتماع كنند، و بدان سبب از كفر خارج گشته، بایمان منسوب گردند، و اسلام شریك ایمان نیست، ولى ایمان با اسلام شریك گردد، و در گفتار (شهادتین) و كردار (عمل بمقررات دین) هر دو گرد آیند (یعنى چنین كسى هم مؤمن است و هم مسلمان) چنانكه كعبه در مسجد الحرام است، ولى مسجد الحرام در كعبه نیست، همچنین ایمان شریك اسلامست، ولى اسلام شریك ایمان نیست.
و خداى عزوجل فرماید: «اعراب گفتند: ایمان آوردیم، بگو ایمان نیاوردید. بلكه بگوئید اسلام آوردیم، در صورتیكه هنوز ایمان در دلهایتان نفوذ نكرده است.» و سخن خداى عزوجل راست ترین سخن است.
عرضكردم: آیا مؤمن را بر مسلمان نسبت بفضائل (بخششها و مواهب دنیوى) و احكام و حدود و چیزهاى دیگر فضیلتى هست؟ فرمود: نه، هر دو نسبت باین امور یكسانند، لیكن فضیلت مؤمن بر مسلم نسبت باعمال آنها و موجبات تقربى است كه بسوى خداى عزوجل دارند،
عرضكردم: مگر خداى عزوجل نمیفرماید: «هر كس حسنه اى آورد، ده برابر آن پاداش دارد؟ 160 سوره 6 » در صورتیكه عقیده شما این بود كه مسلمان با مؤمن نسبت بنماز و زكوة و روزه و حج یك حكم دارد. فرمود: مگر خداى عزوجل نمیفرماید: «خدا براى او چندین برابر بیشتر كند» مؤمنینند كه خداى عزوجل حسناتشانرا چند برابر كند، هر حسنه ئى را هفتاد برابر، این است فضیلت مؤمن (بر مسلم) و نیز خدا باندازه درستى ایمانش، حسنات ا را چند برابر زیاد كند، و نسبت بمؤمنین هر خیرى كه خواهد روا دارد.
عرضكردم: بفرمائید: اگر كسى وارد اسلام شود، مگر نه اینستكه وارد ایمان هم شده است؟ فرمود: نه، بلكه منسوب بایمان گشته و از كفر خارج شده است، اكنون برایت مثلى میزنم تا فضیلت ایمانرا بر اسلام بفهمى:
بمن بگو اگر مردى را در میان مسجد الحرام ببینى، شهادت میدهى كه اورا در كعبه دیده ئى؟
عرضكردم: این شهادت برایم روا نیست، فرمود: اگر مردى را در میان كعبه ببینى، گواهى دهى كه او داخل مسجد الحرام گشته است؟ عرضكردم: آرى، فرمود: چگونه چنین شد؟ گفتم: زیرا او داخل كعبه نمى شود، جز اینكه داخل مسجد الحرام شود، فرمود: درست فهمیدى و نیكو گفتى: سپس فرمود ایمان و اسلام هم چنین اند. (تا كسى شهادتین نگوید باعتماد قلبى و عمل بمقررات دینى نرسد).

باب: باب دیگریست از این باب و اینكه اسلام پیش از ایمانست

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ وَ فِیهِ أَنَّ الْإِسْلَامَ قَبْلَ الْإِیمَانِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ الْقَصِیرِ قَالَ كَتَبْتُ مَعَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْیَنَ إِلَى أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع أَسْأَلُهُ عَنِ الْإِیمَانِ مَا هُوَ فَكَتَبَ إِلَیَّ مَعَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْیَنَ سَأَلْتَ رَحِمَكَ اللَّهُ عَنِ الْإِیمَانِ وَ الْإِیمَانُ هُوَ الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ وَ عَقْدٌ فِی الْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ وَ الْإِیمَانُ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ وَ هُوَ دَارٌ وَ كَذَلِكَ الْإِسْلَامُ دَارٌ وَ الْكُفْرُ دَارٌ فَقَدْ یَكُونُ الْعَبْدُ مُسْلِماً قَبْلَ أَنْ یَكُونَ مُؤْمِناً وَ لَا یَكُونُ مُؤْمِناً حَتَّى یَكُونَ مُسْلِماً فَالْإِسْلَامُ قَبْلَ الْإِیمَانِ وَ هُوَ یُشَارِكُ الْإِیمَانَ فَإِذَا أَتَى الْعَبْدُ كَبِیرَةً مِنْ كَبَائِرِ الْمَعَاصِى أَوْ صَغِیرَةً مِنْ صَغَائِرِ الْمَعَاصِى الَّتِى نَهَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهَا كَانَ خَارِجاً مِنَ الْإِیمَانِ سَاقِطاً عَنْهُ اسْمُ الْإِیمَانِ وَ ثَابِتاً عَلَیْهِ اسْمُ الْإِسْلَامِ فَإِنْ تَابَ وَ اسْتَغْفَرَ عَادَ إِلَى دَارِ الْإِیمَانِ وَ لَا یُخْرِجُهُ إِلَى الْكُفْرِ إِلَّا الْجُحُودُ وَ الِاسْتِحْلَالُ أَنْ یَقُولَ لِلْحَلَالِ هَذَا حَرَامٌ وَ لِلْحَرَامِ هَذَا حَلَالٌ وَ دَانَ بِذَلِكَ فَعِنْدَهَا یَكُونُ خَارِجاً مِنَ الْإِسْلَامِ وَ الْإِیمَانِ دَاخِلًا فِى الْكُفْرِ وَ كَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ ثُمَّ دَخَلَ الْكَعْبَةَ وَ أَحْدَثَ فِى الْكَعْبَةِ حَدَثاً فَأُخْرِجَ عَنِ الْكَعْبَةِ وَ عَنِ الْحَرَمِ فَضُرِبَتْ عُنُقُهُ وَ صَارَ إِلَى النَّارِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 45 روایة: 1
عبد الرحیم قصیر گوید: نامه ئى بامام صادق (ع) نوشتم كه سؤال كرده بودم: ایمان چیست و توسط عبدالملك بن اعین فرستادم، حضرت نوشت و توسط عبدالملك فرستاد كه: از ایمان پرسش كردى- خدایت رحمت كند- ایمان اقرار نمودن بزبان و تصمیم قلبى و عمل نمودن با اعضاء و جوارح است، ایمان اجزائى دارد بهم پیوسته و مانند خانه ایست (كه سقف و در و دیوارش بهم پیوسته است) همچنین اسلام مانند خانه ایست و كفر هم مانند خانه ایست.
گاهى بنده مسلمان است، پیش از آنكه مؤمن باشد (مسلمان است و هنوز مؤمن نشده) ولى مؤمن نشود، جز آنكه مسلمان باشد، پس اسلام پیش از ایمانست و شریك ایمان، و چون بنده گناه كبیره با صغیره ئى را كه خداى عزوجل از آن نهى فرموده مرتكب شود، از ایمان خارج شود، و اسم ایمان از او برداشته و اسم اسلام بر او گذاشته شود، سپس اگر توبه و استغفار كند، بخانه ایمان بر گردد و جز انكار و استحلال او را بسوى كفر نبرد، و استحلال اینستكه: بچیز حلال بگوید: این حرامست و بچیز حرام بگوید: این حلالست و بآن عقیده پیدا كند، آنگاهست كه از اسلام و ایمان خارج گشته و در كفر وارد شود و مانند كسى است كه داخل حرم (مسجدالحرام) گشته و سپس داخل كعبه شود و در كعبه حدثى صادر كند، و از كعبه و حرم اخراج گشته و گردنش زده و بدوزخ رفته باشد.
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْإِیمَانِ وَ الْإِسْلَامِ قُلْتُ لَهُ أَ فَرْقٌ بَیْنَ الْإِسْلَامِ وَ الْإِیمَانِ قَالَ فَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلَهُ قَالَ قُلْتُ أَوْرِدْ ذَلِكَ قَالَ مَثَلُ الْإِیمَانِ وَ الْإِسْلَامِ مَثَلُ الْكَعْبَةِ الْحَرَامِ مِنَ الْحَرَمِ قَدْ یَكُونُ فِى الْحَرَمِ وَ لَا یَكُونُ فِى الْكَعْبَةِ وَ لَا یَكُونُ فِى الْكَعْبَةِ حَتَّى یَكُونَ فِى الْحَرَمِ وَ قَدْ یَكُونُ مُسْلِماً وَ لَا یَكُونُ مُؤْمِناً وَ لَا یَكُونُ مُؤْمِناً حَتَّى یَكُونَ مُسْلِماً قَالَ قُلْتُ فَیُخْرِجُ مِنَ الْإِیمَانِ شَیْ ءٌ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَیُصَیِّرُهُ إِلَى مَا ذَا قَالَ إِلَى الْإِسْلَامِ أَوِ الْكُفْرِ وَ قَالَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا دَخَلَ الْكَعْبَةَ فَأَفْلَتَ مِنْهُ بَوْلُهُ أُخْرِجَ مِنَ الْكَعْبَةِ وَ لَمْ یُخْرَجْ مِنَ الْحَرَمِ فَغَسَلَ ثَوْبَهُ وَ تَطَهَّرَ ثُمَّ لَمْ یُمْنَعْ أَنْ یَدْخُلَ الْكَعْبَةَ وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا دَخَلَ الْكَعْبَةَ فَبَالَ فِیهَا مُعَانِداً أُخْرِجَ مِنَ الْكَعْبَةِ وَ مِنَ الْحَرَمِ وَ ضُرِبَتْ عُنُقُهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 45 روایة: 2
سماعة بن مهران گوید: از امام سؤال كردم: آیا میان اسلام و ایمان فرقى است؟ فرمود: مثلش را برایت بزنم؟ عرضكردم: بیان فرمائید.
فرمود: مثل ایمان و اسلام مثل كعبة الحرام است با حرم مكه، گاهى انسان در حرم است و در كعبه نیست، ولى در كعبه نمیباشد، جز اینكه در حرم باشد، همچنین گاهى انسان مسلمان است و مؤمن نیست ولى مؤمن نباشد، جز آنكه مسلمان باشد.
عرضكردم: چیزى هست كه انسان را از ایمان خارج كند؟ فرمود: آرى، عرضكردم: او را (كه از ایمان خارج كرد) بكجا میبرد؟ فرمود: بسوى اسلام یا كفر. و فرمود: اگر مردى وارد كعبه شود و ناگاه بولش بریزد، از كعبه بیرون رود، ولى از حرم بیرون نرود و جامه اش را بشوید و تطهیر كند، آنگاه دخولش در كعبه مانعى ندارد، ولى اگر مردى داخل كعبه شود و از روى عناد و ستیزه در آنجا بول كند، از كعبه و حرم اخراج شده، گردنش زده شود.
توضیح - تطبیق این مثال با مورد سؤال باین طریق است كه چون گناهى از انسان سر زند، ولى از نظر عناد و لجاج با دین نباشد. از ایمان خارج میشود، ولى مسلمان است. و چون توبه و استغفار نمود، آن پلیدى از دامنش شسته و دوباره بایمان داخل مى شود، اما اگر از روى عناد و ستیزه با دین گناهى را مرتكب شود، بكلى از اسلام و ایمان خارج شود، و مرتد و واجب القتل گردد.