فهرست کتاب


اصول کافی جلد سوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب: طینت مؤمن و كافر

بَابُ طِینَةِ الْمُؤْمِنِ وَ الْكَافِرِ
(1441) 1- عَلِىُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ النَّبِیِّینَ مِنْ طِینَةِ عِلِّیِّینَ قُلُوبَهُمْ وَ أَبْدَانَهُمْ وَ خَلَقَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ تِلْكَ الطِّینَةِ وَ جَعَلَ خَلْقَ أَبْدَانِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ وَ خَلَقَ الْكُفَّارَ مِنْ طِینَةِ سِجِّینٍ قُلُوبَهُمْ وَ أَبْدَانَهُمْ فَخَلَطَ بَیْنَ الطِّینَتَیْنِ فَمِنْ هَذَا یَلِدُ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ وَ یَلِدُ الْكَافِرُ الْمُؤْمِنَ وَ مِنْ هَاهُنَا یُصِیبُ الْمُؤْمِنُ السَّیِّئَةَ وَ مِنْ هَاهُنَا یُصِیبُ الْكَافِرُ الْحَسَنَةَ فَقُلُوبُ الْمُؤْمِنِینَ تَحِنُّ إِلَى مَا خُلِقُوا مِنْهُ وَ قُلُوبُ الْكَافِرِینَ تَحِنُّ إِلَى مَا خُلِقُوا مِنْهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 2 روایة: 1
1- على بن الحسین علیهما السلام فرمود: خداى عزوجل دلها و پیكرهاى پیغمبران را از طینت (گل و سرشت) علیین آفرید، (اندازه گیرى كرد) و دلهاى مؤمنین را هم از آن طینت آفرید و پیكرهاى مؤمنین را از پائین تر از آن قرار داد (آفرید) و كافران را از طینت سجین آفرید، هم دلها و هم پیكرهایشان را، آنگاه این دو طینت را (هنگام خلقت آدم) ممزوج ساخت، بهمین جهت از مؤمن كافر متولد شود و كافر مؤمن زاید (زیرا فرزندان آدم استعداد این دو مرتبه را پیدا كردند) و نیز بهمین سبب بمؤمن گناه و بدى رسد و بكافر ثواب و نیكى (زیرا طینت هر یك از آنها بطینت دیگرى ممزوج است)، پس دلهاى مؤمنان بدانچه از آن آفریده شده گرایند و دلهاى كافران بدانچه از آن آفریده شده تمایل كنند.
شرح : علیین عالیترین و شریف ترین مراتب قرب بپرودگار است بدانچه از كلمات مفسرین در تفسیر آیه شریفه كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِی عِلِّیِّینَ استفاده میشود. و سجین در مقابل علیین، پست ترین مراتب و دورترین درجات از خداوند متعال است.
و اما راجع ببحث كلى اخبار طینت و شبهه جبر، در آخر این باب توضیحى بیان میكنیم. آنچه بطور اختصار در اینجا میتوان گفت اینستكه: چون خدایتعالى پیش از آفرینش مخلوق میدانست كه كدام یك آنها براه ایمان و كدامیك براه كفر میروند، ارواحى را كه میدانست مؤمن میشوند بآنها كیفیت علیین بخشید و دسته دیگر را كیفیت سجین داد و با بدانشان ملحق ساخت، تا رعایت مناسبت و سخنیت را نموده باشد، و این عمل خدایتعالى هیچگونه دخالت و تأثیرى در انتخاب ایمان و كفرآنها ندارد، و همچنین آمیختگى و امتزاجى كه میان دو طینت مقرر داشت. هیچگونه ارتباط و سببیتى در انتخاب گناه و ثواب ندارد، ولى ظهور كلمه من هذا و من هیهنا مخالف این تفسیر است. مرحوم مجلسى گوید: این دو كلمه بر علیت مجازیه حمل میشود.
مترجم گوید: اگر چه براى حل اخبار طینت توجیهى بهتر از این بنظر نمیرسد، ولى این حمل نیز دور از تكلف و تعسف نیست و با ظهور لفظ منافات و مخالفت دارد. والله یعلم حقایق تلك الاسرار.
2- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْمُؤْمِنَ مِنْ طِینَةِ الْجَنَّةِ وَ خَلَقَ الْكَافِرَ مِنْ طِینَةِ النَّارِ وَ قَالَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِعَبْدٍ خَیْراً طَیَّبَ رُوحَهُ وَ جَسَدَهُ فَلَا یَسْمَعُ شَیْئاً مِنَ الْخَیْرِ إِلَّا عَرَفَهُ وَ لَا یَسْمَعُ شَیْئاً مِنَ الْمُنْكَرِ إِلَّا أَنْكَرَهُ قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الطِّینَاتُ ثَلَاثٌ طِینَةُ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُؤْمِنُ مِنْ تِلْكَ الطِّینَةِ إِلَّا أَنَّ الْأَنْبِیَاءَ هُمْ مِنْ صَفْوَتِهَا هُمُ الْأَصْلُ وَ لَهُمْ فَضْلُهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ الْفَرْعُ مِنْ طِینٍ لَازِبٍ كَذَلِكَ لَا یُفَرِّقُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ شِیعَتِهِمْ وَ قَالَ طِینَةُ النَّاصِبِ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَ أَمَّا الْمُسْتَضْعَفُونَ فَمِنْ تُرَابٍ لَا یَتَحَوَّلُ مُؤْمِنٌ عَنْ إِیمَانِهِ وَ لَا نَاصِبٌ عَنْ نَصْبِهِ وَ لِلَّهِ الْمَشِیئَةُ فِیهِمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 3 روایة:2
امام صادق علیه السلام فرمود: همانا خدای عزوجل مومن را از طینت بهشتی آفرید و کافر را از طینت دوزخی.
و فرمود: چون خداى عزوجل نسبت به بنده ئى خیرى خواهد، روح و پیكرش را پاك سازد (هدایت و الطافش را شامل حال او نماید). از اینرو هر خیرى شنود، آنرا بشناسد و بفهمد و هر بد و زشتى شنود، آنرا زشت بیند.
و شنیدم كه میفرمود: طینتها بر سه گونه اند:
(1) طینت پیغمبران، و مؤمن هم از این طینت است، جز اینكه پیغمبران از خالص و برگزیده آن طینتند و ایشان اصل باشند و فضیلتشان بجاى خود محفوظ است، و مؤمنین فرع باشند و از گل ثابت و چسبیده (گویا اشاره دارد كه طینت مؤمن بطینت پیغمبران چسبیده است، اگر چه از فضاله آن طینت است) از اینرو خداى عزوجل میان پیغمبران و پیروانشان جدائى نیندازد.
(2) طینت ناصبى كه از گل سیاه بدبو است.
(3) طینت مستضعفین كه از خاك است (یعنى قابلیت پذیرش اشكال مختلف را دارد و گل نیست تا مانند مؤمن و كافر بطرفى چسبندگى داشته باشد) مؤمن از ایمانش دگرگون نشود و ناصبى از دشمنى خود و امر مستضعفین مربوط بخواست خداست (كه بجانب ایمان یا كفر گرایند).
3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ مِنْ أَیِّ شَیْ ءٍ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ طِینَةَ الْمُؤْمِنِ فَقَالَ مِنْ طِینَةِ الْأَنْبِیَاءِ فَلَمْ تَنْجَسْ أَبَداً
اصول كافى جلد3 صفحه: 4 روایة:3
صالح بن سهل گوید: به امام صادق (ع) عرضكردم: قربانت گردم. خداى عزوجل طینت مؤمن را از چه آفرید؟ فرمود: از طینت پیغمبران ، پس هیچ گاه پلید و آلوده نگردد.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى وَ غَیْرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَلَفٍ عَنْ أَبِى نَهْشَلٍ قَالَ حَدَّثَنِى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِى حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ خَلَقَنَا مِنْ أَعْلَى عِلِّیِّینَ وَ خَلَقَ قُلُوبَ شِیعَتِنَا مِمَّا خَلَقَنَا مِنْهُ وَ خَلَقَ أَبْدَانَهُمْ مِنْ دُونِ ذَلِكَ وَ قُلُوبُهُمْ تَهْوِى إِلَیْنَا لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِمَّا خُلِقْنَا مِنْهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْ آیَةَ كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِى عِلِّیِّینَ وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّیُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ وَ خَلَقَ عَدُوَّنَا مِنْ سِجِّینٍ وَ خَلَقَ قُلُوبَ شِیعَتِهِمْ مِمَّا خَلَقَهُمْ مِنْهُ وَ أَبْدَانَهُمْ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَقُلُوبُهُمْ تَهْوِى إِلَیْهِمْ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِمَّا خُلِقُوا مِنْهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْ آیَةَ كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِى سِجِّینٍ وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّینٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 4 روایة:4
(این روایت بدون كم و زیاد بشماره 1008 در جلد دوم ص234 با ترجمه و توضیح گذشت، لذا در اینجا تكرارش نمیكنم. تنها در سلسله سند فرق مختصرى دارد).
(1445) 5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ یُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنِی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَیْسَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَنَا مَوْلَاكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَیْسَانَ قَالَ أَمَّا النَّسَبُ فَأَعْرِفُهُ وَ أَمَّا أَنْتَ فَلَسْتُ أَعْرِفُكَ قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنِّى وُلِدْتُ بِالْجَبَلِ وَ نَشَأْتُ فِى أَرْضِ فَارِسَ وَ إِنَّنِى أُخَالِطُ النَّاسَ فِى التِّجَارَاتِ وَ غَیْرِ ذَلِكَ فَأُخَالِطُ الرَّجُلَ فَأَرَى لَهُ حُسْنَ السَّمْتِ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ كَثْرَةَ أَمَانَةٍ ثُمَّ أُفَتِّشُهُ فَأَتَبَیَّنُهُ عَنْ عَدَاوَتِكُمْ وَ أُخَالِطُ الرَّجُلَ فَأَرَى مِنْهُ سُوءَ الْخُلُقِ وَ قِلَّةَ أَمَانَةٍ وَ زَعَارَّةً ثُمَّ أُفَتِّشُهُ فَأَتَبَیَّنُهُ عَنْ وَلَایَتِكُمْ فَكَیْفَ یَكُونُ ذَلِكَ فَقَالَ لِى أَ مَا عَلِمْتَ یَا ابْنَ كَیْسَانَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَخَذَ طِینَةً مِنَ الْجَنَّةِ وَ طِینَةً مِنَ النَّارِ فَخَلَطَهُمَا جَمِیعاً ثُمَّ نَزَعَ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ وَ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ فَمَا رَأَیْتَ مِنْ أُولَئِكَ مِنَ الْأَمَانَةِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ حُسْنِ السَّمْتِ فَمِمَّا مَسَّتْهُمْ مِنْ طِینَةِ الْجَنَّةِ وَ هُمْ یَعُودُونَ إِلَى مَا خُلِقُوا مِنْهُ وَ مَا رَأَیْتَ مِنْ هَؤُلَاءِ مِنْ قِلَّةِ الْأَمَانَةِ وَ سُوءِ الْخُلُقِ وَ الزَّعَارَّةِ فَمِمَّا مَسَّتْهُمْ مِنْ طِینَةِ النَّارِ وَ هُمْ یَعُودُونَ إِلَى مَا خُلِقُوا مِنْهُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 4 روایة:5
عبد الله بن كیسان گوید: بامام جعفر صادق (ع) عرضكردم: قربانت گردم، من عبد الله بن كیسان چاكر شما هستم. فرمود: نژادت را میشناسم، اما ترا نمیشناسم.
گوید: عرضكردم من در كوهستان متولد شده و در سرزمین فارس (شیراز) بزرگ شده ام، و در امر تجارت و كارهاى دیگر با مردم آمیزش دارم، گاهى با مردى معاشرت میكنم و از او خوشرفتارى و حسن خلق و امانت دارى میبینم، سپس از مذهبش جستجو میكنم، معلوم میشود با شما دشمن است. و با مرد دیگرى معاشرت میكنم و از او بد خلقى و كمى امانت و نا پاكى میبینم، سپس جستجو میكنم، معلوم میشود ولایت شما را دارد، این چگونه است؟
فرمود: ابن كیسان! مگر نمیدانى كه خداى عزوجل گلى از بهشت گرفت و گلى از دوزخ، سپس آن دو را بهم آمیخت، آنگاه این را از آن، و آنرا از این جدا ساخت (یعنى پس از آنكه این دو گل بیكدیگر تماس پیدا كردند، آنها را از هم جدا ساخت و مؤمنان را از گل بهشت و كفار را از گل دوزخ آفرید) پس آنچه از امانت دارى و حسن خلق و خوشرفتارى در دشمنان ما بینى از جهت تماس آنهاست با طینت بهشتى (پیش از جدا كردن آنها از یكدیگر) و ایشان عاقبت به اصل خلقت خود برگردند (و یكسره دوزخى شوند) و آنچه از بى امانتى و بدخلقى و آلودگى در دوستان ما میبینى، در اثر تماس آنهاست یا طینت دوزخى و بالاخره باصل خلقت خود بر گردند (یكسره بهشتى شوند).
6- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع الْمُؤْمِنُونَ مِنْ طِینَةِ الْأَنْبِیَاءِ قَالَ نَعَمْ
اصول كافى جلد3 صفحه: 5 روایة: 6
صالح بن سهل گوید: بامام صادق (ع) عرض كردم: مؤمنین از طینت پیغمبرانند؟ فرمود: آرى.
7- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ ع بَعَثَ جَبْرَئِیلَ ع فِى أَوَّلِ سَاعَةٍ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَقَبَضَ بِیَمِینِهِ قَبْضَةً بَلَغَتْ قَبْضَتُهُ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْیَا وَ أَخَذَ مِنْ كُلِّ سَمَاءٍ تُرْبَةً وَ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَى مِنَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْعُلْیَا إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْقُصْوَى فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ كَلِمَتَهُ فَأَمْسَكَ الْقَبْضَةَ الْأُولَى بِیَمِینِهِ وَ الْقَبْضَةَ الْأُخْرَى بِشِمَالِهِ فَفَلَقَ الطِّینَ فِلْقَتَیْنِ فَذَرَا مِنَ الْأَرْضِ ذَرْواً وَ مِنَ السَّمَاوَاتِ ذَرْواً فَقَالَ لِلَّذِى بِیَمِینِهِ مِنْكَ الرُّسُلُ وَ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْأَوْصِیَاءُ وَ الصِّدِّیقُونَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ السُّعَدَاءُ وَ مَنْ أُرِیدُ كَرَامَتَهُ فَوَجَبَ لَهُمْ مَا قَالَ كَمَا قَالَ وَ قَالَ لِلَّذِى بِشِمَالِهِ مِنْكَ الْجَبَّارُونَ وَ الْمُشْرِكُونَ وَ الْكَافِرُونَ وَ الطَّوَاغِیتُ وَ مَنْ أُرِیدُ هَوَانَهُ وَ شِقْوَتَهُ فَوَجَبَ لَهُمْ مَا قَالَ كَمَا قَالَ ثُمَّ إِنَّ الطِّینَتَیْنِ خُلِطَتَا جَمِیعاً وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى فَالْحَبُّ طِینَةُ الْمُؤْمِنِینَ الَّتِى أَلْقَى اللَّهُ عَلَیْهَا مَحَبَّتَهُ وَ النَّوَى طِینَةُ الْكَافِرِینَ الَّذِینَ نَأَوْا عَنْ كُلِّ خَیْرٍ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ النَّوَى مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ نَأَى عَنْ كُلِّ خَیْرٍ وَ تَبَاعَدَ عَنْهُ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ فَالْحَیُّ الْمُؤْمِنُ الَّذِی تَخْرُجُ طِینَتُهُ مِنْ طِینَةِ الْكَافِرِ وَ الْمَیِّتُ الَّذِى یَخْرُجُ مِنَ الْحَیِّ هُوَ الْكَافِرُ الَّذِی یَخْرُجُ مِنْ طِینَةِ الْمُؤْمِنِ فَالْحَیُّ الْمُؤْمِنُ وَ الْمَیِّتُ الْكَافِرُ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَ وَ مَنْ كانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ فَكَانَ مَوْتُهُ اخْتِلَاطَ طِینَتِهِ مَعَ طِینَةِ الْكَافِرِ وَ كَانَ حَیَاتُهُ حِینَ فَرَّقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَیْنَهُمَا بِكَلِمَتِهِ كَذَلِكَ یُخْرِجُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُؤْمِنَ فِى الْمِیلَادِ مِنَ الظُّلْمَةِ بَعْدَ دُخُولِهِ فِیهَا إِلَى النُّورِ وَ یُخْرِجُ الْكَافِرَ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلْمَةِ بَعْدَ دُخُولِهِ إِلَى النُّورِوَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِیُنْذِرَ مَنْ كانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 5 روایة: 7
7- امام صادق (ع) فرمود: همانا خداى عزوجل چون خواست آدم (ع) را بیافریند، در ساعت اول روز جمعه جبرئیل را فرستاد تا با دست راستش كه از آسمان هفتم بآسمان دنیا میرسد مشت كرد، و از هر آسمان خاكى برداشت، و مشت دیگرى از زمین هفتم بالا تا زمین هفتم دور بر گرفت.
سپس خداى عزوجل كلمه خود (جبرئیل) را دستور داد تا مشت اول را بدست راست و مشت دوم را بدست چپ خود نگهداشت، سپس آن گل را بدو قسمت شكافت و آنچه از زمین بود، بنوعى در پاشید و آنچه را هم كه از آسمانها بود بنوعى در پاشید. آنگاه خدایتعالى نسبت بآنچه در دست راستش بود فرمود: رسولان و پیغمبران و اوصیاء و صدیقان و مؤمنان و سعادتمندان و هر كه ارجمندیش را خواستم، از تو است. پس آنچه درباره آنها فرمود، چنانكه فرمود ثابت و لازم شد.
و نسبت بآنچه در دست چپش بود، فرمود: ستمگران و مشركین و كفار و طغیانگران و هر كه خوارى و شقاوتش را خواستم از تو است، پس آنچه درباره آنها فرمود، چنانكه فرمود. ثابت و لازم شد. سپس تمامت آن دو طینت بیكدیگر آمیخته شد. اینست آنچه خداى عزوجل فرماید: «همانا خدا شكافنده دانه و هسته است 95 سوره 6 -» مقصود از دانه طینت مؤمنین است كه خدا محبت خود را بر آنها القا فرمود و مقصود از هسته طینت كافرانست كه از هر خیرى دور گشتند. و از اینجهت هسته «نوى» نامیده شد، كه از هر خیرى بر كنار گشت و دور شد (1).
و نیز خداى عزوجل فرماید:«خدا زنده را از مرده بیرون آورد و بیرون آورنده مرده از زنده است. مقصود از زنده همان مؤمن است كه طینت او از طینت كافر بیرون آید و مقصود از مرده اى كه از زنده بیرون شود، كافریست كه از طینت مؤمن بیرون شود، پس زنده مؤمن است و مرده كافر.
اینستكه خداى عزوجل فرماید:«آیا كسیكه مرده است و سپس ما او را زنده كنیم 122 سوره 6 -» پس مقصود از مردن مؤمن، آمیختگى طینت او با طینت كافر است و زندگى او زمانى است كه خداى عزوجل بوسیله كلمه خود (جبرئیل) آنها را از یكدیگر جدا ساخت. خداى عزوجل این گونه مؤمن را در زمان ولادتش پس از آنكه در تاریكى بود، خارج میكند و بسوى نور مى برد و كافر را پس از آنكه در نور باشد خارج میكند و بسوى تاریكى مى برد. اینست معنى گفتار خداى عزوجل «تا آنكه را زنده است بیم دهد و گفتار (وعده و فرمان خدا) بر كافران ثابت گردد».
شرح- ظاهر این اخبار و همچنین روایاتیكه در دو باب بعد ذكر مى شود. اینستكه: علت اختلاف افراد بشر از لحاظ ایمان و كفر و سعادت و شقاوت، همان اختلاف سرشت و طینت اولیه آنهاست كه از اختیار آنها خارج بوده و بحكم جبر خداى متعال در اصل خلقت، دسته ئى بهشتی و دسته ئی دیگر دوزخى آفریده شدند، بنابراین امر و نهى و كیفر و پاداش بندگان بر خلاف عدالت و حكمت است، از این رو دانشمندان اسلامى در حل و توجیه این اخبار، طرق و مسالك مختلفى دارند كه مرحوم مجلسى پنج طریقه را بیان میكند:
(1) مسلك اخبارین است كه میگویند: ما باین اخبار ایمان اجمالى داریم و (2) اعتراف میكنیم كه حقیقت معناى آنها را نمیفهمیم و نمیدانیم این اخبار بچه منظور صادر شده است، پس علم آنها را بخود ائمه علیهم السلام ارجاع میدهیم.)
(2) این اخبار حمل بر تقیه میشود، زیرا موافق با روایات عامه و مذهب اشاعره از آنهاست.
(3) روایات مذكور كنایه از اینستكه: خدایتعالى در ابتداى خلقت، عالم بود كه كدامیك از بندگانش پس از آمدن در دار تكلیف براه ایمان و سعادت رود. و كدامین آنها طریق كفر و شقاوت پیماید، و چون خدایتعالى این علم را دارد، گویا آنها را آنگونه آفریده است.
(4) این اخبار كنایه از اختلاف استعداد و قابلیت افراد بشر است، زیرا انكارپذیر نیست كه استعداد محمد بن عبدالله صلى الله علیه و آله با استعداد ابوجهل ملعون اختلاف و تفاوت بسیار داشت، او در بالاترین درجات استعداد و قابلیت و این در پست ترین مراتب تعقل و ادراك بود و هر یك بمقدار قابلیت و استعداد خود مكلف بودند، خداى تعالى پیغمبر اكرم را چنان تكلیف شدید و دقیقى فرمود كه نسبت بهیچیك از افراد بشر آن سخت گیرى و مو شكافى را نكرد، و ابوجهل را هم بمقدار استعداد و ظرفیت خویش مكلف ساخته و مجبور بر شر فساد ننموده است.
(5) چون خداى تعالى ابتدا آنها را در عالم ذر آفرید و مكلف ساخت، چنانكه در باب آینده ذكر میشود، و در آنجا دسته ئى اطاعت كرده و فرمان بردند و گروهى عصیان ورزیده و نافرمانى كردند، اختلاف طینت و سرشت آنها پس از آن و از ناحیه اطاعت و عصیان خود آنها بود در مرتبه اول، پس جبر و ستمى لازم نیاید انتهى -.
مترجم گوید: با توجه بتوضیحات و شروحى كه ذیل احادیث 387، 392، 403، و 1441، بیان گردید، میگوئیم: اگر مقصود جبریه و كسانیكه باین اخبار تمسك كرده اند این باشد كه انسان در افعال و اقوالش هیچگونه اختیارى از خود ندارد و مانند اره تیشه دست نجار است. چنانچه برخى از اشاعره باین معنى تصریح نموده اند، وجدان سلیم هر عاقلى آن را تخطئه میكند.
مولا جلال الدین محمد بلخى در این باره بیانات مختلفى دارد كه چون مقرون باستدلال است برخى از آنرا با حذف و ایصال ذكر میكنیم:
اختیارى هست ما را در جهان حس را منكر نتوانى شد عیان
اختیار خود ببین جبرى مشو ره رها كردى بره آ كج مرو
گفت یزدان ما على الاعمى حرج كى نهد بر ما حرج رب الفرج
این كه فردا این كنم یا آن كنم این دلیل اختیار است اى صنم
آن پشیمانى كه خوردى از بدى ز اختیار خویش گشتى مهتدى
جمله قرآن امر و نهى است و وعید امر كردن سنگ مرمر را كه دید
هیچ دانا هیچ عاقل این كند با كلوخ و سنگ خشم و كین كند
گر شتربان اشترى را میزند آن شتر قصد زننده میكند
خشم اشتر نیست با آن چوب او پس ز مختارى شتر بر دست بو
عقل حیوانى چو دانست اختیار این مگو اى عقل انسان شرم دار
چونكه گفتى كفر من خواه ویست خواه خود را نیز هم میدان كه هست
زانكه بیخواه تو خود كفر تو نیست كفر بى خواهش تناقض گفتنیست
اختیارش اختیارت هست كرد اختیارش چون سواری زیرگرد
جهد کن کز جام حق با بی نوی بى خود و بى اختیار آنگه شوى
انصافاً این عارف باهوش چنین مبحث غامضى را در متجاوز از دویست بیت با استدلالى محكم و امثله ئى روشن تا آنجا كه در قالب نظم میسور بوده اثبات كرده است، طالبین بدفتر پنجم مثنوى مراجعه كنند.
و اگر مقصود مستشكل این باشد كه: چرا خداى تعالى استعدادات مختلف و ادراكات و قابلیتهاى متفاوت آفرید، چنانكه در جواب چهارم، از قول مرحوم مجلسى نقل شد، میگوئیم: اولا این سؤال مثل اینستكه گفته شود: چرا خدا یك موجود را گل آفرید و دیگرى را خار، یكى را زن و دیگرى را مرد، یكى را اسب و دیگرى را سگ، یكى را زشت و دیگرى را زیبا. جهان خلقت بر خداى متعال چندان تنگ نیست كه دو موجود را یكسان و عین هم آفریند، در میان میلیاردها افراد بشر، دو تن كه از لحاظ آهنگ صدا و خطوط سر انگشت مساوى باشند، پیدا نشود، ثانیاً زمانى جبر لازم آید كه تكلیف و بازخواست استعدادات مختلف، مساوى و برابر باشد، در صورتیكه اخبار بسیارى در كتاب عقل و جهل همین اصول كافى بیان شد كه:«خدا هر كس را باندازه عقلش مجازات و بازخواست میكند» و لَا یُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا، ثالثاً از جاهل و غافل و هر معذورى كیفر و مجازات را برداشته و چنانچه عقل سلیم حكم میكند، عقاب آنها را قبیح شمرده است. و ماكنا معذبین حتى نبعث رسولا و الناس فى سعة مالا یعلمون و لو ان العباد اذا جهلوا و قفوا و لم یجحدوا، لم یكفروا. و اما در باره ظهور این اخبار باید گفت: اگر از لحاظ سند مقبول افتند و راه تقیه در آنها بسته شود، بهترین توجیهش همانستكه در ذیل حدیث اول باب بیان كردیم.

باب دیگری است از این باب و برقرارى تكلیف در اول امر

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ وَ فِیهِ زِیَادَةُ وُقُوعِ التَّكْلِیفِ الْأَوَّلِ
1- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ كَیْفَ ابْتِدَاءُ الْخَلْقِ مَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ الْخَلْقَ قَالَ كُنْ مَاءً عَذْباً أَخْلُقْ مِنْكَ جَنَّتِى وَ أَهْلَ طَاعَتِى وَ كُنْ مِلْحاً أُجَاجاً أَخْلُقْ مِنْكَ نَارِى وَ أَهْلَ مَعْصِیَتِى ثُمَّ أَمَرَهُمَا فَامْتَزَجَا فَمِنْ ذَلِكَ صَارَ یَلِدُ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ وَ الْكَافِرُ الْمُؤْمِنَ ثُمَّ أَخَذَ طِیناً مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ فَعَرَكَهُ عَرْكاً شَدِیداً فَإِذَا هُمْ كَالذَّرِّ یَدِبُّونَ فَقَالَ لِأَصْحَابِ الْیَمِینِ إِلَى الْجَنَّةِ بِسَلَامٍ وَ قَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ إِلَى النَّارِ وَ لَا أُبَالِى ثُمَّ أَمَرَ نَاراً فَأُسْعِرَتْ فَقَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ ادْخُلُوهَا فَهَابُوهَا فَقَالَ لِأَصْحَابِ الْیَمِینِ ادْخُلُوهَا فَدَخَلُوهَا فَقَالَ كُونِى بَرْداً وَ سَلَاماً فَكَانَتْ بَرْداً وَ سَلَاماً فَقَالَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ یَا رَبِّ أَقِلْنَا فَقَالَ قَدْ أَقَلْتُكُمْ فَادْخُلُوهَا فَذَهَبُوا فَهَابُوهَا فَثَمَّ ثَبَتَتِ الطَّاعَةُ وَ الْمَعْصِیَةُ فَلَا یَسْتَطِیعُ هَؤُلَاءِ أَنْ یَكُونُوا مِنْ هَؤُلَاءِ وَ لَا هَؤُلَاءِ مِنْ هَؤُلَاءِ
اصول كافى جلد3 صفحه: 9 روایة:1
امام باقر (ع) فرمود: اگر مردم بدانند، آغاز آفرینش چگونه بوده دو تن با یكدیگر (در امر دین) اختلاف نكنند. همانان خداى عزوجل پیش از آنكه مخلوق را بیافریند، فرمود: آبى گوارا پدید آى، تا از تو بهشت و اهل طاعت خود را بیافرینم، و آبى شور و تلخ پدید آى تا از تو دوزخ و اهل معصیتم را بیافرینم، سپس بآندو دستور فرمود تا آمیخته شدند، از اینجهت است كه مؤمن كافر زاید و كافر مؤمن.
آنگاه گلى را از صفحه زمین بر گرفت و آنرا بشدت مالش داد، بنا گاه مانند مور بجنبش در آمدند سپس باصحاب یمین فرمود: بسلامت بسوى بهشت و باصحاب شمال فرمود: بسوى دوزخ و باكى هم ندارم. آنگاه امر فرمود تا آتشى افروخته گشت و باصحاب شمال فرمود: در آن داخل شوید، از آن ترسیدند و پرهیز كردند، سپس باصحاب یمین فرمود: داخل شوید: آنها داخل شدند، پس فرمود: سرد و سلامت باش آتش سرد و سلامت شد. اصحاب شمال گفتند: پروردگارا از لغزش ما در گذر و از نو بگیر، فرمود: از نو گرفتم، داخل شوید، ایشان برفتند و باز ترسیدند، در آنجا فرمانبردارى و نافرمانى پابرجا گشت، پس نه ایندسته توانند از آنها باشند و نه آنها توانند از اینها باشند.
شرح - گویا مراد از آب و خاك ماده ایستكه استعداد قبول اشكال مختلف دارد و نیز این دو ماده در سرشت و خلقت انسان تركیب شده و مقصود از صفحه زمین، مركز روئیدن غذاى انسانست كه نطفه از آن حاصل شود، و مقصود از مالش گل امتزاج و اختلاط مواد اولیه تركیب انسانست، بنحویكه مزاج انسان پیدا شود و مستعد حیات گردد، و آمیختن آب شور و شیرین بیكدیگر، كنایه از امتزاج خیر و شر و عقل و شهوت در سرشت انسانست. از اینرو با كمال ارتباط و علاقه ایكه پدر با پسر دارد، گاهى پدر تابع عقل و هدایتها شود و پسر پیرو شهوات و وسواس گردد و یا بر عكس. اما راجع بعالم ذر، در احادیث آینده توضیح بیشترى بیان میشود.
2-عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى إِلَى آخِرِ الْ آیَةِ فَقَالَ وَ أَبُوهُ یَسْمَعُ ع حَدَّثَنِى أَبِى أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَبَضَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابِ التُّرْبَةِ الَّتِى خَلَقَ مِنْهَا آدَمَ ع فَصَبَّ عَلَیْهَا الْمَاءَ الْعَذْبَ الْفُرَاتَ ثُمَّ تَرَكَهَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً ثُمَّ صَبَّ عَلَیْهَا الْمَاءَ الْمَالِحَ الْأُجَاجَ فَتَرَكَهَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً فَلَمَّا اخْتَمَرَتِ الطِّینَةُ أَخَذَهَا فَعَرَكَهَا عَرْكاً شَدِیداً فَخَرَجُوا كَالذَّرِّ مِنْ یَمِینِهِ وَ شِمَالِهِ وَ أَمَرَهُمْ جَمِیعاً أَنْ یَقَعُوا فِى النَّارِ فَدَخَلَ أَصْحَابُ الْیَمِینِ فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ بَرْداً وَ سَلَاماً وَ أَبَى أَصْحَابُ الشِّمَالِ أَنْ یَدْخُلُوهَا
اصول كافى جلد3 صفحه: 10 روایة: 2
زراره گوید: مردى از امام باقر (ع) درباره این آیه پرسید: «چون پروردگارت از فرزندان آدم، از پشتهایشان، نژادشان را بر گرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت كه مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا تا آخر آیه 172 سوره 7 -) حضرت در حالى كه پدرش میشنید پاسخ داد.
پدرم بمن حدیث فرمود كه: خداى عزوجل یك مشت از خاك زمینیكه آدم (ع) را از آن آفرید بر گرفت و آب گواراى فرات(3)بر آن بریخت، و آنرا چهل صباح بحال خود گذاشت، سپس بر آن آب شور و تلخ ریخت و چهل صباح دیگر وا گذاشت. چن آن گل خمیر شد، آنرا بر گرفت و بشدت مالید، آنگاه آدمیان مانند مور از راست و چپش بجنبش در آمدند، بهمگى دستور فرمود بآتش در آیند، اصحاب یمین داخل شدند و آتش بر آنها سرد و سلامت گشت و اصحاب شمال از داخل شدن سرپیچى كردند.
شرح: درباره عالم ذر و اقرار گرفتن از مردم، بعضى از دانشمندان بظهور روایتى كه از عمر رسیده جمود كرده و گفته اند: چون خدایتعالى آدم را آفرید، نسل او را مانند مورچگان از پشتش در آورد و آنها را زنده ساخت و عقل و شعور داد و سپس از آنهاپرسید. و برخى گفته اند: خدایتعالى در خلقت انسان دلائلى براى ربوبیت خود قرار داده و عقول ایشان را چنان رهبرى فرموده كه اگر بطبع و فطرت خود بیندیشند، بربوبیتش اقرار كنند. و دسته ئى گفته اند: این اقرار و اعتراف بلسان قابلیت واستعداد جواهر و ذوات آنهاست مانند آیه شریفه: فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِیَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَیْنَا طَائِعِینَ و برخى احتمال داده اند كه این اقرار بلسان ملكوتى بوده، مانند یسبح لله ما فى السموات و ما فى الارض
(1450)3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ ع أَرْسَلَ الْمَاءَ عَلَى الطِّینِ ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً فَعَرَكَهَا ثُمَّ فَرَّقَهَا فِرْقَتَیْنِ بِیَدِهِ ثُمَّ ذَرَأَهُمْ فَإِذَا هُمْ یَدِبُّونَ ثُمَّ رَفَعَ لَهُمْ نَاراً فَأَمَرَ أَهْلَ الشِّمَالِ أَنْ یَدْخُلُوهَا فَذَهَبُوا إِلَیْهَا فَهَابُوهَا فَلَمْ یَدْخُلُوهَا ثُمَّ أَمَرَ أَهْلَ الْیَمِینِ أَنْ یَدْخُلُوهَا فَذَهَبُوا فَدَخَلُوهَا فَأَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ النَّارَ فَكَانَتْ عَلَیْهِمْ بَرْداً وَ سَلَاماً فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ أَهْلُ الشِّمَالِ قَالُوا رَبَّنَا أَقِلْنَا فَأَقَالَهُمْ ثُمَّ قَالَ لَهُمُ ادْخُلُوهَا فَذَهَبُوا فَقَامُوا عَلَیْهَا وَ لَمْ یَدْخُلُوهَا فَأَعَادَهُمْ طِیناً وَ خَلَقَ مِنْهَا آدَمَ ع وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَلَنْ یَسْتَطِیعَ هَؤُلَاءِ أَنْ یَكُونُوا مِنْ هَؤُلَاءِ وَ لَا هَؤُلَاءِ أَنْ یَكُونُوا مِنْ هَؤُلَاءِ قَالَ فَیَرَوْنَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أَوَّلُ مَنْ دَخَلَ تِلْكَ النَّارَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ وَ عَزَّ قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 11 روایة: 3
امام صادق (ع) فرمود: چون خداى عز وجل اراده فرمود آدم را بیافریند، آب را بسوى خاك ارسال داشت، سپس مشتى بر گرفت و آنرا بمالید، آنگاه آنرا با دست قدرت خود، دو نیمه ساخت، و بشر را بیافرید، ناگاه بجنبش در آمدند، سپس براى آنها آتشى بر افروخت و باهل شمال دستور داد، داخلش شوند، آنها بسویش رفتند و ترسیدند. و داخل نشدند آنگاه باهل یمین دستور داد، داخلش شوند، آن ها برفتند و داخل شدند، خداى عزوجل به آتش امر فرمود تا بر آنها سرد و سلامت گشت. چون اهل شمال چنان دیدند، گفتند: پروردگارا از ما در گذر و تجدید كن، خدا تجدید كرد و بانها فرمود: به آتش در آئید. آنها رفتند و كنارش ایستادند و داخل نگشتند،
خدا ایشان را بطینت اول بر گردانید و از آن طینت آدم (ع) را آفرید.
امام صادق (ع) فرمود از اینرو اینها نتوانند از آنها شوند و آنها نتوانند از اینها گردند. از اینجهت (اهل بیت علیهم السلام) عقیده دارند كه رسولخدا صلى الله علیه و آل نخستین كس بود كه داخل آن آتش شد، و از این با بست قول خداى جل و عز:«بگو اگر براى خداى رحمان فرزندى بود، من نخستین پرستنده بودم 81 سوره 43 -).
توضیح :چون پیغمبر اكرم صلى الله علیه و آله نخستین كس بود كه در میان تمام افراد بشر فرمان خدا برد و بآتش در آمد، پس اگر خدا را فرزندى میبود. آنحضرت نخستین پرستنده و تعظیم كننده آن فرزند میبود و دیگران در پرستش فرزند خدا بر آنحضرت پیش نمیافتادند، و چون آنحضرت كسى را بعنوان فرزند خدا نمیپرستد، معلوم میشود او را فرزندى نیست.

باب دیگرى از باب طینت مومن و كافر

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ دَاوُدَ الْعِجْلِیِّ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى حَیْثُ خَلَقَ الْخَلْقَ خَلَقَ مَاءً عَذْباً وَ مَاءً مَالِحاً أُجَاجاً فَامْتَزَجَ الْمَاءَانِ فَأَخَذَ طِیناً مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ فَعَرَكَهُ عَرْكاً شَدِیداً فَقَالَ لِأَصْحَابِ الْیَمِینِ وَ هُمْ كَالذَّرِّ یَدِبُّونَ إِلَى الْجَنَّةِ بِسَلَامٍ وَ قَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ إِلَى النَّارِ وَ لَا أُبَالِى ثُمَّ قَالَ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ ثُمَّ أَخَذَ الْمِیثَاقَ عَلَى النَّبِیِّینَ فَقَالَ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ وَ أَنَّ هَذَا مُحَمَّدٌ رَسُولِى وَ أَنَّ هَذَا عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ قَالُوا بَلَى فَثَبَتَتْ لَهُمُ النُّبُوَّةُ وَ أَخَذَ الْمِیثَاقَ عَلَى أُولِی الْعَزْمِ أَنَّنِی رَبُّكُمْ وَ مُحَمَّدٌ رَسُولِى وَ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَوْصِیَاؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ وُلَاةُ أَمْرِی وَ خُزَّانُ عِلْمِی ع وَ أَنَّ الْمَهْدِیَّ أَنْتَصِرُ بِهِ لِدِینِی وَ أُظْهِرُ بِهِ دَوْلَتِی وَ أَنْتَقِمُ بِهِ مِنْ أَعْدَائِی وَ أُعْبَدُ بِهِ طَوْعاً وَ كَرْهاً قَالُوا أَقْرَرْنَا یَا رَبِّ وَ شَهِدْنَا وَ لَمْ یَجْحَدْ آدَمُ وَ لَمْ یُقِرَّ فَثَبَتَتِ الْعَزِیمَةُ لِهَؤُلَاءِ الْخَمْسَةِ فِى الْمَهْدِیِّ وَ لَمْ یَكُنْ لادَمَ عَزْمٌ عَلَى الْإِقْرَارِ بِهِ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً قَالَ إِنَّمَا هُوَ فَتَرَكَ ثُمَّ أَمَرَ نَاراً فَأُجِّجَتْ فَقَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ ادْخُلُوهَا فَهَابُوهَا وَ قَالَ لِأَصْحَابِ الْیَمِینِ ادْخُلُوهَا فَدَخَلُوهَا فَكَانَتْ عَلَیْهِمْ بَرْداً وَ سَلَاماً فَقَالَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ یَا رَبِّ أَقِلْنَا فَقَالَ قَدْ أَقَلْتُكُمُ اذْهَبُوا فَادْخُلُوا فَهَابُوهَا فَثَمَّ ثَبَتَتِ الطَّاعَةُ وَ الْوَلَایَةُ وَ الْمَعْصِیَةُ
اصول كافى جلد3 صفحه: 12 روایة: 1
امام باقر (ع) فرمود: همانان خداى تبارك و تعالى چون خواست مخلوق را بیافریند، نخست آبى گوارا و آبى شور و تلخ آفرید، و آندو آب بهم آمیختند، سپس خاكى از صفحه زمین بر گرفت و آنرا بشدت مالش داد، آنگاه باصحاب یمین كه مانند مورچه میجنبیدند، فرمود: با سلامت بسوى بهشت و باصحاب شمال فرمود بسوى دوزخ و باكى هم ندارم، سپس فرمود: «مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا گواهى دهیم، تا در روز قیامت نگویند: ما از این بى خبر بودیم».
سپس از پیغمبران پیمان گرفت و فرمود: مگر من پروردگار شما نیستم؟ و این محمد رسول من نیست و این على امیر مؤمنان نمیباشد؟ گفتند: چرا پس نبوت آنها پا برجا شد، و از پیغمبران اولوالعزم پیمان گرفت كه من پروردگار شمایم و محمد رسولم و على امیر مؤمنان و اوصیاء بعد از او، والیان امر من و خزانه داران علم من و اینكه مهدى كسى استكه بوسیله او دینم را نصرت دهم و دولتم را آشكار كنم و از دشمنانم انتقام گیرم و بوسیله او خواهى نخواهى عبادت شوم. گفتند: پروردگارا! اقرار كردیم و گواهى دادیم، ولى آدم نه انكار كرد و نه اقرار نمود، پس مقام اولوالعزمى براى آن پنج تن از جهت مهدى ثابت شد و براى آدم عزمى براى اقرار بآن یافت نشد (از اینرو از پیغمبران اولوالعزم خارج گشت) اینست گفتار خداى عزوجل:«و هر آینه از پیش با آدم عهدى كردیم، او فراموش كرد و برایش تصمیمى نیافتیم 116 سوره 20 -» فرمود: مقصود از «نسى» در اینجا «ترك» است (زیرا فراموشى بر پیغمبران روا نیست).
سپس بآتشى دستور فرمود تا بر افروخت و باصحاب شمال فرمود: بآن در آئید، ایشان ترسیدند و باصحاب یمین فرمود: در آئید، آنها وارد شدند، آتش بر آنها سرد و سلامت شد، آنگاه اصحاب شمال گفتند: پروردگارا! از ما در گذر و تجدید كن، فرمود: تجدید كردم، بروید و داخل شوید، باز ترسیدند. در آنجا اطاعت و ولایت و معصیت ثابت گشت.
2- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا أَخْرَجَ ذُرِّیَّةَ آدَمَ ع مِنْ ظَهْرِهِ لِیَأْخُذَ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ بِالرُّبُوبِیَّةِ لَهُ وَ بِالنُّبُوَّةِ لِكُلِّ نَبِیٍّ فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أَخَذَ لَهُ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ بِنُبُوَّتِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ص ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لادَمَ انْظُرْ مَا ذَا تَرَى قَالَ فَنَظَرَ آدَمُ ع إِلَى ذُرِّیَّتِهِ وَ هُمْ ذَرٌّ قَدْ مَلَئُوا السَّمَاءَ قَالَ آدَمُ ع یَا رَبِّ مَا أَكْثَرَ ذُرِّیَّتِى وَ لِأَمْرٍ مَا خَلَقْتَهُمْ فَمَا تُرِیدُ مِنْهُمْ بِأَخْذِكَ الْمِیثَاقَ عَلَیْهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَعْبُدُونَنِى لَا یُشْرِكُونَ بِى شَیْئاً وَ یُؤْمِنُونَ بِرُسُلِى وَ یَتَّبِعُونَهُمْ قَالَ آدَمُ ع یَا رَبِّ فَمَا لِى أَرَى بَعْضَ الذَّرِّ أَعْظَمَ مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضَهُمْ لَهُ نُورٌ كَثِیرٌ وَ بَعْضَهُمْ لَهُ نُورٌ قَلِیلٌ وَ بَعْضَهُمْ لَیْسَ لَهُ نُورٌ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ كَذَلِكَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَهُمْ فِى كُلِّ حَالَاتِهِمْ قَالَ آدَمُ ع یَا رَبِّ فَتَأْذَنُ لِى فِى الْكَلَامِ فَأَتَكَلَّمَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ تَكَلَّمْ فَإِنَّ رُوحَكَ مِنْ رُوحِى وَ طَبِیعَتَكَ [مِنْ ]خِلَافِ كَیْنُونَتِى قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ فَلَوْ كُنْتَ خَلَقْتَهُمْ عَلَى مِثَالٍ وَاحِدٍ وَ قَدْرٍ وَاحِدٍ وَ طَبِیعَةٍ وَاحِدَةٍ وَ جِبِلَّةٍ وَاحِدَةً وَ أَلْوَانٍ وَاحِدَةٍ وَ أَعْمَارٍ وَاحِدَةٍ وَ أَرْزَاقٍ سَوَاءٍ لَمْ یَبْغِ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَ لَمْ یَكُنْ بَیْنَهُمْ تَحَاسُدٌ وَ لَا تَبَاغُضٌ وَ لَا اخْتِلَافٌ فِى شَیْ ءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا آدَمُ بِرُوحِى نَطَقْتَ وَ بِضَعْفِ طَبِیعَتِكَ تَكَلَّفْتَ مَا لَا عِلْمَ لَكَ بِهِ وَ أَنَا الْخَالِقُ الْعَالِمُ بِعِلْمِى خَالَفْتُ بَیْنَ خَلْقِهِمْ وَ بِمَشِیئَتِى یَمْضِى فِیهِمْ أَمْرِى وَ إِلَى تَدْبِیرِى وَ تَقْدِیرِى صَائِرُونَ لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِى إِنَّمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ لِیَعْبُدُونِ وَ خَلَقْتُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَنِى وَ عَبَدَنِى مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ رُسُلِى وَ لَا أُبَالِى وَ خَلَقْتُ النَّارَ لِمَنْ كَفَرَ بِى وَ عَصَانِى وَ لَمْ یَتَّبِعْ رُسُلِى وَ لَا أُبَالِى وَ خَلَقْتُكَ وَ خَلَقْتُ ذُرِّیَّتَكَ مِنْ غَیْرِ فَاقَةٍ بِى إِلَیْكَ وَ إِلَیْهِمْ وَ إِنَّمَا خَلَقْتُكَ وَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَكَ وَ أَبْلُوَهُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا فِى دَارِ الدُّنْیَا فِى حَیَاتِكُمْ وَ قَبْلَ مَمَاتِكُمْ فَلِذَلِكَ خَلَقْتُ الدُّنْیَا وَ الْ آخِرَةَ وَ الْحَیَاةَ وَ الْمَوْتَ وَ الطَّاعَةَ وَ الْمَعْصِیَةَ وَ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ كَذَلِكَ أَرَدْتُ فِى تَقْدِیرِى وَ تَدْبِیرِى وَ بِعِلْمِیَ النَّافِذِ فِیهِمْ خَالَفْتُ بَیْنَ صُوَرِهِمْ وَ أَجْسَامِهِمْ وَ أَلْوَانِهِمْ وَ أَعْمَارِهِمْ وَ أَرْزَاقِهِمْ وَ طَاعَتِهِمْ وَ مَعْصِیَتِهِمْ فَجَعَلْتُ مِنْهُمُ الشَّقِیَّ وَ السَّعِیدَ وَ الْبَصِیرَ وَ الْأَعْمَى وَ الْقَصِیرَ وَ الطَّوِیلَ وَ الْجَمِیلَ وَ الدَّمِیمَ وَ الْعَالِمَ وَ الْجَاهِلَ وَ الْغَنِیَّ وَ الْفَقِیرَ وَ الْمُطِیعَ وَ الْعَاصِیَ وَ الصَّحِیحَ وَ السَّقِیمَ وَ مَنْ بِهِ الزَّمَانَةُ وَ مَنْ لَا عَاهَةَ بِهِ فَیَنْظُرُ الصَّحِیحُ إِلَى الَّذِی بِهِ الْعَاهَةُ فَیَحْمَدُنِى عَلَى عَافِیَتِهِ وَ یَنْظُرُ الَّذِى بِهِ الْعَاهَةُ إِلَى الصَّحِیحِ فَیَدْعُونِى وَ یَسْأَلُنِى أَنْ أُعَافِیَهُ وَ یَصْبِرُ عَلَى بَلَائِى فَأُثِیبُهُ جَزِیلَ عَطَائِى وَ یَنْظُرُ الْغَنِیُّ إِلَى الْفَقِیرِ فَیَحْمَدُنِی وَ یَشْكُرُنِی وَ یَنْظُرُ الْفَقِیرُ إِلَى الْغَنِیِّ فَیَدْعُونِى وَ یَسْأَلُنِى وَ یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَى الْكَافِرِ فَیَحْمَدُنِى عَلَى مَا هَدَیْتُهُ فَلِذَلِكَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَهُمْ فِى السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ فِیمَا أُعَافِیهِمْ وَ فِیمَا أَبْتَلِیهِمْ وَ فِیمَا أُعْطِیهِمْ وَ فِیمَا أَمْنَعُهُمْ وَ أَنَا اللَّهُ الْمَلِكُ الْقَادِرُ وَ لِى أَنْ أَمْضِیَ جَمِیعَ مَا قَدَّرْتُ عَلَى مَا دَبَّرْتُ وَ لِی أَنْ أُغَیِّرَ مِنْ ذَلِكَ مَا شِئْتُ إِلَى مَا شِئْتُ وَ أُقَدِّمَ مِنْ ذَلِكَ مَا أَخَّرْتُ وَ أُؤَخِّرَ مِنْ ذَلِكَ مَا قَدَّمْتُ وَ أَنَا اللَّهُ الْفَعَّالُ لِمَا أُرِیدُ لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَ أَنَا أَسْأَلُ خَلْقِى عَمَّا هُمْ فَاعِلُونَ
اصول كافى جلد3 صفحه: 13 روایة: 2
حبیب سجستانى گوید: شنیدم امام باقر (ع) فرمود: همانا خداى عزوجل چون ذریه آدم (ع) را از پشتش خارج ساخت، تا از آنها براى ربوبیت خود و نبوت هر پیغمبرى پیمان گیرد، نخستین كسیكه درباره پیغمبرى او از انبیاء پیمان گرفت، محمد بن عبدالله صلى الله علیه و آله بود، سپس خداى عزوجل بآدم علیه السلام فرمود: بنگر تا چه مى بینى؟ آدم علیه السلام بذریه خود كه چون موران بودند نگریست، دید آسمان را پر كرده اند.
عرضكرد: پروردگارا! چه ذریه زیادى دارم؟! اینها را براى چه خلق فرمودى؟ و از پیمان گرفتنشان چه منظورى دارى؟ خداى عزوجل فرمود: تا مرا عبادت كنند و چیزى را شریك من نسازد و بپیغمبرانم ایمان آورند و از آنها پیروى كنند.
آدم (ع) عرضكرد: پروردگارا! چرا بعضى از اینها را بزرگتر از بعضى دیگر مى بینم؟ و چرا برخى نور زیادى دارند و برخى نور كم، و برخى بى نورند؟ خداى عزوجل فرمود: ایشانرا اینگونه آفریدم تا در تمام حالات امتحانشان كنم.
آدم (ع) عرضكرد: پروردگارا! بمن اجازه میدهى سخن گویم؟
خداى عزوجل فرمود: سخن گوى كه روح تو از روح من است (یعنى از روحى است كه من آفریده ام و بخود نسبت داده ام) طبیعتت بر خلاف هستى من است (یعنى خلقت جسمانى و بدنیت با عوارض و طبایعش بر خلاف عالم مجرداتست).
آدم عرضكرد: ایكاش همه آنها را یكسان و یك اندازه میآفریدى كه داراى یك طبیعت و یك خلقت میبودند، و رنگها و عمرهایشان یكنواخت میبود، و از لحاظ ارزاق برابر میبودند، تا برخى بر برخى دیگر ستم نمیكردند و هیچگونه حسد و كینه و اختلاف در میانشان پیدا نمیشد.
خداى عزوجل فرمود: اى آدم بوسیله روح من سخن گفتى و بسستى طبیعت خود را بزحمت انداختى نسبت بچیزیكه در آن عالم ندارى (یعنى اصل نیروى نطق و بیانت بوسیله روحیست كه من بتو دادم و آن خیر است و صلاح، ولى مضمون سخنت كه عقیده بتساوى ذریه و نسلت میباشد، مقتضاى اوهام و خیالاتى ست كه از قواى جسمانیت سرچشمه میگیرد، از اینرو بر خلاف حكمت و صلاحست) من خالق دانا هستم، از روى دانائیم خلقت آنها را مخالف یكدیگر ساختم، و فرمانم در میان آنها بسبب مشیتم جارى شود، و بسوى تدبیر و تقدیر من میگرایند، خلقت من دگرگونى نپذیرد، همانا من جن و انس را آفریدم تا عبادتم كنند و بهشت را آفریدم براى كسیكه اطاعت و عبادتم كند، و از پیغمبرانم پیروى نماید و باك ندارم، و دوزخ را آفریدم براى كسیكه بمن كافر شود و نافرمانیم كند و از پیغمبرانم متابعت نكند و باك ندارم، و ترا و ذریه ات را آفریدم. بدون اینكه احتیاجى بشما داشته باشم، بلكه ترا و آنها را آفریدم تا آزمایشتان كنم كه كدامین شما در زندگى و پیش از مردنتان نیكو كردارتر هستند.
از اینجهت دنیا و آخرت و زندگى و مرگ و اطاعت و معصیت و بهشت و دوزخ را آفریدم و در تقدیر و تدبیر خود اینگونه اراده كردم، بعلم نافذیكه نسبت بآنها دارم میان صورتها و پیكرها و رنگها و عمرها و روزیها و اطاعت و معصیتشان تفاوت و اختلاف انداختم، آنها را بشقى و سعید، بینا و كور، كوتاه و بلند، با جمال و پست، دانا و نادان، توانگر و مستمند، فرمانبر و نافرمان، سالم و بیمار، زمین گیر و بى آفت تقسیم نمودم تا (هر كس را بقدر استعدادش تكلیف كنم و بقدر اطاعتش پاداش دهم و دسته ئى مشاغل سخت و مشكل را عهده دار شوند و نوع انسان باقى ماند و تا) سالم بنا تندرست بنگرد و مرا بسبب عافیتش شكر گزارد و نا تندرست بسالم بنگرد و دعا كند و از من بخواهد تا او را عافیت بخشم، و بر بلاء من صبر كند تا از عطاء جزیل خود باو ثواب دهم، و توانگر بفقیر بنگرد و سپاس و شكر من بجا آورد، و فقیر بتوانگر بنگرد و دعا كند و از من بخواهد، و مؤمن بكافر بنگرد و براى آنكه هدایتش كرده ام سپاسگزارى من كند.
از اینجهت آنها را آفریدم تا در خوشى و ناخوشى و عافیت و گرفتارى و عطاء و منعم آنها را آزمایش كنم، منم خداوند مالك توانا. من حق دارم همه آنچه را مقدر كرده ام، طبق تدبیرم مجرى سازم، و حق دارم آنچه را خواهم بنحویكه خواهم، تغییر دهم و بعضى از آنچه را مؤخر داشته ام مقدم دارم و برخى را كه مقدم داشته مؤخر كنم. منم خدائیكه هر چه اراده كنم انجام دهم و از آنچه كنم بازخواست نشوم، و من مخلوقم را از آنچه كنند باز خواست نمایم (زیرا خداى سبحانه و تعالى از لحاظ ذات و صفات كامل و نسبت بهرچه خواهد و كند عادل و عالمست و مصالح نهانى و دقیقى را كه عقول مخلوقش بآن نرسد، میداند و ملاحظه میكند، از اینرو بازخواست و حساب كشیدن از او معنى ندارد، ولى مخلوق هر كه باشد، در كردار و رفتارش خوب و بد و زشت و زیبا یافت میشود پس باید مورد بازخواست و حساب كشى قرار گیرد).
3- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِیِّ وَ عُقْبَةَ جَمِیعاً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ فَخَلَقَ مَنْ أَحَبَّ مِمَّا أَحَبَّ وَ كَانَ مَا أَحَبَّ أَنْ خَلَقَهُ مِنْ طِینَةِ الْجَنَّةِ وَ خَلَقَ مَنْ أَبْغَضَ مِمَّا أَبْغَضَ وَ كَانَ مَا أَبْغَضَ أَنْ خَلَقَهُ مِنْ طِینَةِ النَّارِ ثُمَّ بَعَثَهُمْ فِى الظِّلَالِ فَقُلْتُ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ الظِّلَالُ فَقَالَ أَ لَمْ تَرَ إِلَى ظِلِّكَ فِی الشَّمْسِ شَیْئاً وَ لَیْسَ بِشَیْ ءٍ ثُمَّ بَعَثَ مِنْهُمُ النَّبِیِّینَ فَدَعَوْهُمْ إِلَى الْإِقْرَارِ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ ثُمَّ دَعَوْهُمْ إِلَى الْإِقْرَارِ بِالنَّبِیِّینَ فَأَقَرَّ بَعْضُهُمْ وَ أَنْكَرَ بَعْضٌ ثُمَّ دَعَوْهُمْ إِلَى وَلَایَتِنَا فَأَقَرَّ بِهَا وَ اللَّهِ مَنْ أَحَبَّ وَ أَنْكَرَهَا مَنْ أَبْغَضَ وَ هُوَ قَوْلُهُ فَما كانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع كَانَ التَّكْذِیبُ ثَمَّ
اصول كافى جلد3 صفحه: 16 روایة:3
امام محمد باقر (ع) فرمود: همانا خداى عزوجل مخلوق را آفرید و هر كه را دوست داشت، از آنچه دوست داشت آفرید، و آنچه را دوست داشت این بود كه: از طینت بهشتى آفرید و هر كه را دشمن داشت از آنچه نزدش مبغوض بود آفرید، و آنچه نزدش مبغوض بود، این بود كه خلقتش را از طینت دوزخى ساخت، سپس آنها را در ضلال بر انگیخت.
رواى گوید: عرضكرد ضلال چیست؟ فرمود: مگر سایه خود را در پرتو خورشید نمى بینى كه چیزى هست و چیزى نیست (نظر باینكه سیاهى روى زمین است چیزى هست، و نظر باینكه ماده و ذاتیت ندارد چیزى نیست و مقصود عالم أرواح یا عالم مثالست) سپس از میان آنها پیغمبرانرا برانگیخت و ایشانرا باقرار بخداى عزوجل دعوت كرد. اینست معنى قول خداى عزوجل :«اگر از آنها بپرسى چه كسى خلقشان كرده خواهند گفت خدا، 87 سوره 43» سپس آنها را باقرار پیغمبران دعوت كرد، بعضى اقرار كردند و برخى انكار ورزیدند. آنگاه بولایت ما دعوتشان فرمود، بخدا هر كه را كه خدا دوست داشت بآن اقرار كرد و هر كه را دشمن داشت انكار ورزید. و همین است معنى قول خدایتعالى :«آنها بآنچه قبلاً تكذیب كرده بودند، ایمان نخواهند آورد، 101 سوره 7 -» سپس امام باقر (ع) فرمود: تكذیب در آنجا واقع شد (یعنى كسانیكه اكنون تكذیب ولایت میكنند، ابتدا در عالم أرواح و مثال تكذیب كرده اند).
(رسول خدا نخستین كسى بود كه پاسخ داد و بربوبیت خداى عزوجل اقرار نمود)