فهرست کتاب


اصول کافی جلد اول

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

معناى كلمه صمد

بَابُ تَأْوِیلِ الصَّمَدِ
1- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ وَ لَقَبُهُ شَبَابٌ الصَّیْرَفِیُّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْقَاسِمِ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا الصَّمَدُ قَالَ السَّیِّدُ الْمَصْمُودُ إِلَیْهِ فِی الْقَلِیلِ وَ الْكَثِیرِ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 166 روایة: 1
1- جعفرى گوید: به امام جواد علیه السلام عرض كردم: فدایت گردم، معنى صمد چیست؟ فرمود: آقائیكه در هر كم و زیاد باو توجه شود.
(320) 2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ السَّرِیِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ شَیْ ءٍ مِنَ التَّوْحِیدِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَتْ أَسْمَاؤُهُ الَّتِی یُدْعَا بِهَا وَ تَعَالَى فِی عُلُوِّ كُنْهِهِ وَاحِدٌ تَوَحَّدَ بِالتَّوْحِیدِ فِی تَوَحُّدِهِ ثُمَّ أَجْرَاهُ عَلَى خَلْقِهِ فَهُوَ وَاحِدٌ صَمَدٌ
قُدُّوسٌ یَعْبُدُهُ كُلُّ شَیْ ءٍ وَ یَصْمُدُ إِلَیْهِ كُلُّ شَیْ ءٍ وَ وَسِعَ كُلَّ شَیْ ءٍ عِلْماً
فَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الصَّحِیحُ فِی تَأْوِیلِ الصَّمَدِ لَا مَا ذَهَبَ إِلَیْهِ الْمُشَبِّهَةُ أَنَّ تَأْوِیلَ الصَّمَدِ الْمُصْمَتُ الَّذِی لَا جَوْفَ لَهُ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا یَكُونُ إِلَّا مِنْ صِفَةِ الْجِسْمِ وَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ مُتَعَالٍ عَنْ ذَلِكَ هُوَ أَعْظَمُ وَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ تَقَعَ الْأَوْهَامُ عَلَى صِفَتِهِ أَوْ تُدْرِكَ كُنْهَ عَظَمَتِهِ وَ لَوْ كَانَ تَأْوِیلُ الصَّمَدِ فِی صِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُصْمَتَ لَكَانَ مُخَالِفاً لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ صِفَةِ الْأَجْسَامِ الْمُصْمَتَةِ الَّتِی لَا أَجْوَافَ لَهَا مِثْلِ الْحَجَرِ وَ الْحَدِیدِ وَ سَائِرِ الْأَشْیَاءِ الْمُصْمَتَةِ الَّتِی لَا أَجْوَافَ لَهَا تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِیراً
فَأَمَّا مَا جَاءَ فِی الْأَخْبَارِ مِنْ ذَلِكَ فَالْعَالِمُ ع أَعْلَمُ بِمَا قَالَ وَ هَذَا الَّذِی قَالَ ع إِنَّ الصَّمَدَ هُوَ السَّیِّدُ الْمَصْمُودُ إِلَیْهِ
هُوَ مَعْنًى صَحِیحٌ مُوَافِقٌ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ وَ الْمَصْمُودُ إِلَیْهِ الْمَقْصُودُ فِی اللُّغَةِ قَالَ أَبُو طَالِبٍ فِی بَعْضِ مَا كَانَ یَمْدَحُ بِهِ النَّبِیَّ ص مِنْ شِعْرِهِ
وَ بِالْجَمْرَةِ الْقُصْوَى إِذَا صَمَدُوا ----- لَهَا یَؤُمُّونَ قَذْفاً رَأْسَهَا بِالْجَنَادِلِ
یَعْنِی قَصَدُوا نَحْوَهَا یَرْمُونَهَا بِالْجَنَادِلِ یَعْنِی الْحَصَى الصِّغَارَ الَّتِی تُسَمَّى بِالْجِمَارِ وَ قَالَ بَعْضُ شُعَرَاءِ الْجَاهِلِیَّةِ شِعْراً
مَا كُنْتُ أَحْسَبُ أَنَّ بَیْتاً ظَاهِراً ----- لِلَّهِ فِی أَكْنَافِ مَكَّةَ یُصْمَدُ
یَعْنِی یُقْصَدُ وَ قَالَ ابْنُ الزِّبْرِقَانِ
وَ لَا رَهِیبَةَ إِلَّا سَیِّدٌ صَمَدٌ
وَ قَالَ شَدَّادُ بْنُ مُعَاوِیَةَ فِی حُذَیْفَةَ بْنِ بَدْرٍ
عَلَوْتُهُ بِحُسَامٍ ثُمَّ قُلْتُ لَهُ ----- خُذْهَا حُذَیْفُ فَأَنْتَ السَّیِّدُ الصَّمَدُ
وَ مِثْلُ هَذَا كَثِیرٌ وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ السَّیِّدُ الصَّمَدُ الَّذِی جَمِیعُ الْخَلْقِ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِلَیْهِ یَصْمُدُونَ فِی الْحَوَائِجِ وَ إِلَیْهِ یَلْجَئُونَ عِنْدَ الشَّدَائِدِ وَ مِنْهُ یَرْجُونَ الرَّخَاءَ وَ دَوَامَ النَّعْمَاءِ لِیَدْفَعَ عَنْهُمُ الشَّدَائِدَ
اصول كافى جلد 1 صفحه:167 روایة: 2
2- جابر گوید: از امام باقر علیه السلام مطلبى از توحید پرسیدم، فرمود: خدائیكه اسماءش كه به آنها خوانندش، پر خیز و بركت است و در علو حقیقتش تعالى دارد، یكتاست، در حال یكتائى خودش (كه چیزى با او نبود) بیگانه دانستن خود منفرد بود (در یكتائى منفرد است، یكتاى دیگرى چون او نیست) سپس این توحید را میان خلقش جارى ساخت پس او، یكتا، صمد، قدوس است، همه چیز پرستشش كند و بسوى او نیاز برد و علمش همه چیز را فرا گرفته است.
(كلینى فرماید:) این است معنى صحیح در تأویل صمد نه آنچه مشبهه معتقد شده اند كه تأویل صمد: توپرى است كه جوف ندارد، زیرا كه توپرى صفت جسم است و خداى جل ذكره از آن برتر است او بزرگتر و والاتر است از اینكه اوهام بوصفش رسد یا حقیقت عظمتش درك شود و اگر تأویل صمد كه صفت خداى عزوجل است توپر باشد بر خلاف گفته خداى عزوجل است كه فرموده: چیزى مانند او نیست، زیرا توپرى صفت اجسامیست كه پرند و جوف ندارند مثل سنگ و آهن و سایر چیزهاى توپر بى جوف، مقام خداى از این صفت بسیار بلند است.
اما اخباریكه در این باره وارد شده است خود امام علیه السلام داناتر است بگفته خویش و اینكه (در دو روایت مزبور) فرمود صمد بمعنى سید مورد نیاز است معنائیست صحیح و موافق گفتار خداى عزوجل «چیزى مانند او نیست» و در لغت هم مصمود بمعنى مقصود است.
ابوطالب در بعضى اشعارش كه پیغمبر (ص) را مدح نموده گفته است (معنى شعر): سوگند بجمره عقبه، زمانیكه براى پرانیدن سنگها بسر او متوجهش شوند، «صمدو الها» یعنى بسوى او متوجه شوند و سنگش زنند، مراد بجنادل سنگهاى كوچكى است كه جمار نامیده شود.
یكى از شعراء جاهلیت گوید: (معنى شعر) گمان ندارم در اطراف مكه خانه آشكارى براى خدا باشد كه متوجهش شوند، و ابن زبرقان گوید: رهیبة جز سید صمد نیست (رهیبة نام مردیست و صمد شاهد مثال است كه به معنى مورد توجه آمده).
و شداد بن معاویه درباره حذیفة بن بدر گوید (معنى شعر) شمشیرى روى سرش بلند كردم و گفتم اى حذیفة آنرا بگیر كه تو سید و مورد توجهى، و مانند این مثالها زیاد است، و خداى عزوجل سید صمدى است كه تمام مخلوق از جن و انس در حوائج باو متوجه شوند و در گرفتاریها باو پناه برند و از او امید گشایش و دوام نعمت دارند كه گرفتاریها را از آنها بر دارد.
توضیح :
راجع به معنى كلمه «صمد» كه صفت خداوند است و در سوره توحید آمده است دو دسته روایات وارد شده است: 1- همین دو روایتى كه مرحوم كلینى در اینجا ذكر نمود كه صمد را بمعنى مورد توجه و نیاز تفسیر كرده یعنى خدا استغناء و بى نیازى كامل دارد و همه مخلوق باو نیازمندند و در حوائج خود او را مورد توجه قرار دهند. 2- روایاتیكه «صمد» را به معنى توپر تفسیر كرده اند در مقابل مخلوق كه تو خالى و میان تهى است. شارحین اصول كافى میگویند چنانكه معنى تو خالى بودن مخلوق اینستكه او ممكن است و محتاج و ذاتش كامل نیست و باطن و حقیقتش خالى و صفر است معنى توپر بودن خدا هم نقطه مقابل همین معانى است پس او واحب الوجود است غنى بالذاتست عدم و امكان و نقص را در او راه نفودى نیست پس این معانى با معانى مورد توجه روایات دسته اول مخالفتى ندارند بلكه لازم و ملزوم یكدیگرند زیرا آنكه غنى بالذات و كامل از تمام جهات شد و در مقابل مخلوقى محتاج و تو خالى قرار گرفت قهراً این فقیر به آن غنى متوجه مى شود و بدو نیاز مى برد: بنابراین آنچه مرحوم كلینى فرمودند نسبت به كسانیكه از كلمه «صمد= توپر» معنى ظاهر لفظش را اراده كنند و خدا را مانند سنگ و آهن - العیاذبالله - توپر بدانند همچنانكه آیات شریفه: یدالله فوق ایدیهم، و جاء ربك ان الله على العرش استوى را بمعنى ظاهرش مى گیرند و براى خدا دست و شخص و جسم قائل مى شوند در صورتى كه این كنایات و استعارات در لغت عرب و بلكه در هر لغتى فراوان است و ابلغ از تصریح شمرده شده است.

باب حركت و انتقال

بَابُ الْحَرَكَةِ وَ الِانْتِقَالِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْبَرْمَكِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبَّاسٍ الْخَرَاذِینِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ ع قَالَ ذُكِرَ عِنْدَهُ قَوْمٌ یَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى یَنْزِلُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْیَا فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ لَا یَنْزِلُ وَ لَا یَحْتَاجُ إِلَى أَنْ یَنْزِلَ إِنَّمَا مَنْظَرُهُ فِی الْقُرْبِ وَ الْبُعْدِ سَوَاءٌ لَمْ یَبْعُدْ مِنْهُ قَرِیبٌ وَ لَمْ یَقْرُبْ مِنْهُ بَعِیدٌ وَ لَمْ یَحْتَجْ إِلَى شَیْ ءٍ بَلْ یُحْتَاجُ إِلَیْهِ وَ هُوَ ذُو الطَّوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ أَمَّا قَوْلُ الْوَاصِفِینَ إِنَّهُ یَنْزِلُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَإِنَّمَا یَقُولُ ذَلِكَ مَنْ یَنْسُبُهُ إِلَى نَقْصٍ أَوْ زِیَادَةٍ وَ كُلُّ مُتَحَرِّكٍ مُحْتَاجٌ إِلَى مَنْ یُحَرِّكُهُ أَوْ یَتَحَرَّكُ بِهِ فَمَنْ ظَنَّ بِاللَّهِ الظُّنُونَ هَلَكَ فَاحْذَرُوا فِی صِفَاتِهِ مِنْ أَنْ تَقِفُوا لَهُ عَلَى حَدٍّ تَحُدُّونَهُ بِنَقْصٍ أَوْ زِیَادَةٍ أَوْ تَحْرِیكٍ أَوْ تَحَرُّكٍ أَوْ زَوَالٍ أَوِ اسْتِنْزَالٍ أَوْ نُهُوضٍ أَوْ قُعُودٍ فَإِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ عَنْ صِفَةِ الْوَاصِفِینَ وَ نَعْتِ النَّاعِتِینَ وَ تَوَهُّمِ الْمُتَوَهِّمِینَ وَ تَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ الَّذِی یَرَاكَ حِینَ تَقُومُ وَ تَقَلُّبَكَ فِی السَّاجِدِینَ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 169 روایة: 1
جعفرى گوید، در خدمت حضرت موسى بن جعفر علیه السلام گفته شد: مردمى عقیده دارند خداى تبارك و تعالى به آسمان پائین فرود آید حضرت فرمود: خدا فرود نیاید و نیازى به فرود آمدن ندارد: دیدگاه او نسبت به نزدیك و دورر برابر است (همچنانچه آسمان بالا را مى بیند آسمان پائین را هم مى بیند) هیچ نزدیكى از او دور نشده و هیچ دورى به او نزدیك نگشته، او به چیزى نیاز ندارد بلكه نیاز همه به اوست، او عطا كننده است شایسته پرستشى جز او نیست عزیز و حكیم است، اما گفته وصف كنندگانى كه گویند خداى تبارك و تعالى فرود آید (درست نیست) و این سخن كسى گوید كه خدا را به كاهش و فزونى نسبت دهد (زیرا جسم محدود است و هر محدودى كم و زیاد مى شود) به علاوه هر متحركى احتیاج به محرك یا وسیله حركت دارد، كسیكه این گمانها را به خدا برد هلاك گردد، بپرهیزید از اینكه راجع به صفات خدا در حد معین بایستید و او را به كاهش و یا فزونى یا تحریك یا تحرك یا انتقال یا فرود آمدن یا برخاستن یا نشستن محدود كنید، خداى از توصیف واصفان و ستایش ستایندگان و توهم متوهمان والا و گرامى است بر خداى عزیز مهربانى كه تو را هنگام ایستادن و گشتنت میان سجده كنان مى بیند توكل نما.
2- وَ عَنْهُ رَفَعَهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ ع أَنَّهُ قَالَ لَا أَقُولُ إِنَّهُ قَائِمٌ فَأُزِیلُهُ عَنْ مَكَانِهِ وَ لَا أَحُدُّهُ بِمَكَانٍ یَكُونُ فِیهِ وَ لَا أَحُدُّهُ أَنْ یَتَحَرَّكَ فِی شَیْ ءٍ مِنَ الْأَرْكَانِ وَ الْجَوَارِحِ وَ لَا أَحُدُّهُ بِلَفْظِ شَقِّ فَمٍ وَ لَكِنْ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى كُنْ فَیَكُونُ بِمَشِیئَتِهِ مِنْ غَیْرِ تَرَدُّدٍ فِی نَفْسٍ صَمَداً فَرْداً لَمْ یَحْتَجْ إِلَى شَرِیكٍ یَذْكُرُ لَهُ مُلْكَهُ وَ لَا یَفْتَحُ لَهُ أَبْوَابَ عِلْمِهِ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 170 روایة: 2
2- امام كاظم علیه السلام فرمود: اینكه گویم خدا قائم است باین معنى نیست كه او را از مكانش جدا سازم (چنانكه هر نشسته هنگام ایستادن از مجلسش جدا شود) (او را از منزلت و مقام مجردش دور سازم و به اجسامش مانند كنم) و نیز او را بمكان معینى كه در آن باشد محدود نسازم و به حركت اعضاء و جوارح محدود نسازم و بتلفظ از شكاف دهن محدود نسازم ولى چنان گویم كه خداى تبارك و تعالى فرماید (كار او وقتى چیزى را اراده كند فقط این است كه باو گوید): باش و وجود یابد بدون تردد خاطر، (تفكر) او صمد است و یگانه بشریكى احتیاج ندارد كه امور سلطنت او را یادش آورد و درهاى علمش را برویش گشاید (بلكه خودش بتهائى ایجاد كند و سپس نگهدارى نماید و چیزى را از یاد نبرد و علم كامل و محیطش دستخوش تغیر و نقصان نگردد).
3- وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عِیسَى بْنِ یُونُسَ قَالَ قَالَ ابْنُ أَبِی الْعَوْجَاءِ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی بَعْضِ مَا كَانَ یُحَاوِرُهُ ذَكَرْتَ اللَّهَ فَأَحَلْتَ عَلَى غَائِبٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَیْلَكَ كَیْفَ یَكُونُ غَائِباً مَنْ هُوَ مَعَ خَلْقِهِ شَاهِدٌ وَ إِلَیْهِمْ أَقْرَبُ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ یَسْمَعُ كَلَامَهُمْ وَ یَرَى أَشْخَاصَهُمْ وَ یَعْلَمُ أَسْرَارَهُمْ فَقَالَ ابْنُ أَبِی الْعَوْجَاءِ أَ هُوَ فِی كُلِّ مَكَانٍ أَ لَیْسَ إِذَا كَانَ فِی السَّمَاءِ كَیْفَ یَكُونُ فِی الْأَرْضِ وَ إِذَا كَانَ فِی الْأَرْضِ كَیْفَ یَكُونُ فِی السَّمَاءِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّمَا وَصَفْتَ الْمَخْلُوقَ الَّذِی إِذَا انْتَقَلَ عَنْ مَكَانٍ اشْتَغَلَ بِهِ مَكَانٌ وَ خَلَا مِنْهُ مَكَانٌ فَلَا یَدْرِی فِی الْمَكَانِ الَّذِی صَارَ إِلَیْهِ مَا یَحْدُثُ فِی الْمَكَانِ الَّذِی كَانَ فِیهِ فَأَمَّا اللَّهُ الْعَظِیمُ الشَّأْنِ الْمَلِكُ الدَّیَّانُ فَلَا یَخْلُو مِنْهُ مَكَانٌ وَ لَا یَشْتَغِلُ بِهِ مَكَانٌ وَ لَا یَكُونُ إِلَى مَكَانٍ أَقْرَبَ مِنْهُ إِلَى مَكَانٍ

اصول كافى جلد 1 صفحه: 170 روایة: 3
3- عیسى بن یونس گوید: ابن ابى العوجاء در بعضى از مباحثاتش با امام صادق علیه السلام به آنحضرت عرض كرد: شما نام خدا بردى و بناپیدائى حواله دادى، حضرت فرمود: واى بر تو! چگونه ناپیداست كسیكه نزد مخلوقش حاضر است، از رگ گردن (كه باعث حیات است) بایشان نزدیكتر است، (پس او زندگى بخش و مدبر انسانست) سخنشان را میشنود و خودشانرا مى بیند و رازشان را مى داند، ابن ابى العوجاء گفت: مگر او در همه جا هست وقتى در آسمانست چگونه در زمین باشد و هنگامى كه در زمین است چگونه در آسمان باشد، حضرت فرمود: تو (با این بیانت) مخلوقى را توصیف كردى كه چون از مكانى برود، جائى او را فرا گیرد و جائى از او خالى شود و در جائیكه آمد از جائیكه بوده خبر ندارد كه پیش آمد كرده، ولى خداى عظیم الشأن و سلطان جزا بخش هیچ جا از او خالى نیست و هیچ جا او را فرا نگیرد و بهیج مكانى نزدیكتر از مكان دیگر نیست.

4- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى قَالَ كَتَبْتُ إِلَى أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ ع جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاكَ یَا سَیِّدِی قَدْ رُوِیَ لَنَا أَنَّ اللَّهَ فِی مَوْضِعٍ دُونَ مَوْضِعٍ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى وَ أَنَّهُ یَنْزِلُ كُلَّ لَیْلَةٍ فِی النِّصْفِ الْأَخِیرِ مِنَ اللَّیْلِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْیَا وَ رُوِیَ أَنَّهُ یَنْزِلُ عَشِیَّةَ عَرَفَةَ ثُمَّ یَرْجِعُ إِلَى مَوْضِعِهِ فَقَالَ بَعْضُ مَوَالِیكَ فِی ذَلِكَ إِذَا كَانَ فِی مَوْضِعٍ دُونَ مَوْضِعٍ فَقَدْ یُلَاقِیهِ الْهَوَاءُ وَ یَتَكَنَّفُ عَلَیْهِ وَ الْهَوَاءُ جِسْمٌ رَقِیقٌ یَتَكَنَّفُ عَلَى كُلِّ شَیْ ءٍ بِقَدْرِهِ فَكَیْفَ یَتَكَنَّفُ عَلَیْهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ عَلَى هَذَا الْمِثَالِ فَوَقَّعَ ع عِلْمُ ذَلِكَ عِنْدَهُ وَ هُوَ الْمُقَدِّرُ لَهُ بِمَا هُوَ أَحْسَنُ تَقْدِیراً وَ اعْلَمْ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِی السَّمَاءِ الدُّنْیَا فَهُوَ كَمَا هُوَ عَلَى الْعَرْشِ وَ الْأَشْیَاءُ كُلُّهَا لَهُ سَوَاءٌ عِلْماً وَ قُدْرَةً وَ مُلْكاً وَ إِحَاطَةً
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْكُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى مِثْلَهُ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 171 روایة: 4
4- محمد بن عیسى گوید: بحضرت امام على النقى علیه السلام نوشتم: آقایم خدا مرا قربانت گرداند براى ما روایت كرده اند كه: خدا در موضع معینى از عرش قرار دارد و نیمه آخر هر شب به آسمان پائین فرود آید و باز روایت كنند كه در شب عرفه پائین آید و سپس بجاى خود برگردد، یكى از دوستان شما در این باره گوید: اگر خدا در موضع معینى باشد در ملاقات و مجاورت هوا قرار گیرد در صورتیكه هوا جسم رقیقى است كه بهر چیز باندازه خودش احاطه كند، پس چگونه در این صورت هوا بخدا احاطه كند؟ حضرت مرقوم فرمود: این را خدا خود میداند و اوست كه نیكو اندازه گیرى آن كند، بدانكه او اگر در آسمان پائین باشد همچنان در عرش است (در یك وقت معین علمش بهر دو ناحیه مساویست) و علم و قدرت و سلطنت و احاطه او بر همه چیز یكسانست.
شرح :
در این حدیث شریف امام دهم علیه السلام سؤال محمد بن عیسى را از ظاهر فاسدش برگردانیده و با متانت كاملى بطرز صحیح و معقولش جواب داده است زیرا پائین آمدن و باندازه معینى در مجاورت هوا قرار گرفتن را كه در سؤال مربوط بذات خداوند متعال دانسته و او را جسم و صاحب مكان فرض كرده در مقام جواب حضرت بنزول رحمت و اندازه گیرى خلقت برگردانیده و پاسخ داده است یعنى سؤال از اندازه گیرى شدن خداست و جواب از اندازه گرفتن خدا، سپس توضیح بیشترى داده كه مقصود از بودن او در عرش یا آسمان پائین، بودن علم و قدرت و تدبیر اوست گویا با رمز دقیق و كنایه لطیفى میخواهد بفرماید شیعه ما را سزاوار نیست كه فكر جسمیت خدا در مغزش آید و یا توهم کند كه خدا پائین میآید و در مجاورت هوا قرار میگیرد.

راجع بقول خدایتعالى: هر راز گوئى كه میان سه نفر باشد خدا چهارمین آنهاست

فى قوله تعالى: مَا یَكُونُ مِن نَّجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ
5- عَنْهُ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَى ما یَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ فَقَالَ هُوَ وَاحِدٌ وَاحِدِیُّ الذَّاتِ بَائِنٌ مِنْ خَلْقِهِ وَ بِذَاكَ وَصَفَ نَفْسَهُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَیْ ءٍ مُحِیطٌ بِالْإِشْرَافِ وَ الْإِحَاطَةِ وَ الْقُدْرَةِ لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرُ بِالْإِحَاطَةِ وَ الْعِلْمِ لَا بِالذَّاتِ لِأَنَّ الْأَمَاكِنَ مَحْدُودَةٌ تَحْوِیهَا حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ فَإِذَا كَانَ بِالذَّاتِ لَزِمَهَا الْحَوَایَةُ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 172 روایة: 5
5- امام صادق علیه السلام راجع بقول خدایتعالى (7 سوره 58) «راز گوئى میان سه نفر نباشد جز اینكه خدا چهارمین آنهاست و نه میان پنجنفر جز اینكه او ششمین آنهاست» فرمود: او یكتا و ذاتش یگانه و از خلقش جداست و خود را اینگونه توصیف نموده است (كه فرموده: چیزى مانند او نیست) و او بهمه چیز احاطه دارد (نه بطور احاطه ظریف بر مظروف بلكه) بطور زیر نظر داشتن و فراگرفتن و توانائى، هموزن ذره و نه سبكتر و نه سنگین تر از آن نه در آسمانها و نه در زمین از علم او پنهان نیست از نظر احاطه و علم نه از نظر ذات و حقیقت، زیرا اماكن بچهار حد (راست، چپ، جلو و عقب) محدود و مشتمل است، اگر از نظر ذات و حقیقت باشد لازم آید كه در برگیرد.
شرح :
چون از آیه شریفه استفاده میشود كه هر چند نفریكه با یكدیگر راز گوئى و در گوشى كنند خدا با آنها هست ممكن است كسى گمان كند كه خدا هم مانند یكى از آنها در كنار ایشان نشسته است، از اینجهت امام علیه السلام براى بیان حقیقت، وحدت و علم خداى متعال را توضیح میدهد و تشریح میفرماید كه اولاً یكتائى خداوند مانند یكتائى مخلوق نیست چنانكه گوئیم یك انسان، یك قطره، یك ذره یك روح، یك عقل، زیرا تمام اینها و هر مخلوقى بدون استثنا مركب از ماهیت و وجود است و خداى متعال صرف وجود و وجود بحث كاملى است كه هیچگونه تركیبى در ذات او مقصور نیست پس اگر در یكزمان سه نفر در مشرق و پنجنفر در مغرب مثلاً رازگوئى كنند او با هر دو دسته هست او یكتا وجودیست كه بر سراسر جهان و اجزائش احاطه دارد یعنى تمام مخلوقشرا زیر نظر دارد، از همه چیز آگاه است، چه رازگوئیهاى بندگانش باشد و چه غیر آن و بر همه قدرت دارد، احاطه او بر سراسر جهان چنان نیست كه ذات او – نعوذبالله - مانند فلكى بزرگتر و وسیعتر از همه جهان باشد و جهان را در بر گرفته باشد.