فهرست کتاب


اصول کافی جلد اول

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

باب معانى اسماء و اشتقاق آنها

بَابُ مَعَانِی الْأَسْمَاءِ وَ اشْتِقَاقِهَا
1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَى عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ تَفْسِیرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ الْبَاءُ بَهَاءُ اللَّهِ وَ السِّینُ سَنَاءُ اللَّهِ وَ الْمِیمُ مَجْدُ اللَّهِ وَ رَوَى بَعْضُهُمْ الْمِیمُ مُلْكُ اللَّهِ وَ اللَّهُ إِلَهُ كُلِّ شَیْ ءٍ الرَّحْمَنُ بِجَمِیعِ خَلْقِهِ وَ الرَّحِیمُ بِالْمُؤْمِنِینَ خَاصَّةً
اصول كافى جلد 1 صفحه: 154 روایة 1
1- ابن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام تفسیر «بسم الله الرحمن الرحیم» را پرسیدم، فرمود: باء بهاء (روشنى) خدا و سین سناء (رفعت) خداست و میم مجد (بزرگوارى) خداست و بعضى روایت كرده اند كه میم ملك (سلطنت) خداست و الله معبود هر چیزیست، رحمن مهربان است بتمام خلقش، رحیم مهربانست بخصوص مؤمنین.
شرح :
ملاصدرا گوید: تفسیریكه امام علیه السلام براى حروف باء و سین و میم نمود از باب توقیف است (یعنى باید عین آنچه را فرموده بدون چون و چرا پذیرفت) و عقل راهى بفهم آن ندارد، و اما درباره رحمان و رحیم خلاصه سخن مجلسى ره اینستكه: چون زیادى لفظ دلالت بر زیادى معنى دارد و رحمان یك حرف بیشتر از رحیم دارد مبالغه اش در رحمت بیشتر است، پس مهربانى خدا بتمام مخلوق از مؤمن و كافر باعتبار رحمانیت او است و توفیق و هدایتى كه نصیب مؤمنان كرده باعتبار صفت رحیمیت اوست.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ وَ اشْتِقَاقِهَا اللَّهُ مِمَّا هُوَ مُشْتَقٌّ فَقَالَ یَا هِشَامُ اللَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ إِلَهٍ وَ إِلَهٌ یَقْتَضِی مَأْلُوهاً وَ الِاسْمُ غَیْرُ الْمُسَمَّى فَمَنْ عَبَدَ الِاسْمَ دُونَ الْمَعْنَى فَقَدْ كَفَرَ وَ لَمْ یَعْبُدْ شَیْئاً وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ وَ الْمَعْنَى فَقَدْ أَشْرَكَ وَ عَبَدَ اثْنَیْنِ وَ مَنْ عَبَدَ الْمَعْنَى دُونَ الِاسْمِ فَذَاكَ التَّوْحِیدُ أَ فَهِمْتَ یَا هِشَامُ قَالَ قُلْتُ زِدْنِی قَالَ لِلَّهِ تِسْعَةٌ وَ تِسْعُونَ اسْماً فَلَوْ كَانَ الِاسْمُ هُوَ الْمُسَمَّى لَكَانَ كُلُّ اسْمٍ مِنْهَا إِلَهاً وَ لَكِنَّ اللَّهَ مَعْنًى یُدَلُّ عَلَیْهِ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَ كُلُّهَا غَیْرُهُ یَا هِشَامُ الْخُبْزُ اسْمٌ لِلْمَأْكُولِ وَ الْمَاءُ اسْمٌ لِلْمَشْرُوبِ وَ الثَّوْبُ اسْمٌ لِلْمَلْبُوسِ وَ النَّارُ اسْمٌ لِلْمُحْرِقِ أَ فَهِمْتَ یَا هِشَامُ فَهْماً تَدْفَعُ بِهِ وَ تُنَاضِلُ بِهِ أَعْدَاءَنَا الْمُتَّخِذِینَ مَعَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ غَیْرَهُ قُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ نَفَعَكَ اللَّهُ بِهِ وَ ثَبَّتَكَ یَا هِشَامُ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا قَهَرَنِی أَحَدٌ فِی التَّوْحِیدِ حَتَّى قُمْتُ مَقَامِی هَذَا
اصول كافى جلد 1 صفحه: 155 روایة: 2
2- هشام بن حكم از امام صادق علیه السلام راجع باشتقاق اسماء خدا پرسید، الله از چه مشتق است؟ فرمود: اى هشام الله مشتق از اله (پرستش شده) است و پرستش شده شایسته پرستشى لازم دارد، و نام غیر صاحب نام است كسیكه تنها نام را بدون صاحب نام پرستد كافر گشته و در حقیقت چیزى نپرستیده است و هر كه نام و صاحب نام را پرستد مشرك گشته و دو چیز پرستیده است و كسیكه صاحب نامرا پرستد نه نام را آنست یكتا پرستى، اى هشام فهمیدى؟ عرض كردم: توضیح بیشترى برایم دهید، فرمود: خدا را نودونه نام است اگر نام همان صاحب نام باشد باید هر اسمى از آنها معبودى باشد، ولى خدا معنى (و ذات یگانه) ایستكه همه این اسماء بر او دلالت كند و همه غیر او باشند، اى هشام نان اسم خوردنى ست و آب اسم آشامیدنى و جامه اسم پوشیدنى و آتش اسم سوختنى، فهمیدى اى هشام بطوریكه بتوانى دفاع كنى و بر دشمنان ما كه با خدا دیگرى را شریك گرفته اند در مباحثه غلبه كنى؟ عرض كردم آرى، فرمود اى هشام خدایت به آن سود دهد و بر آن پا بر جایت دارد، هشام گوید: از زمانیكه از آنمجلس بر خاستم دیگر در بحث توحید كسى بر من غلبه نكرد.
3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَى عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ سُئِلَ عَنْ مَعْنَى اللَّهِ فَقَالَ اسْتَوْلَى عَلَى مَا دَقَّ وَ جَلَ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 155 روایة: 3
3- از حضرت موسى بن جعفر(ع) راجع به معنى الله سؤال شد فرمود: خدا بر هر چیز كوچك و بزرگ تسلط دارد (چون استیلاء و تسلط بر همه موجودات لازمه معنى الوهیت است حضرت بلازم معنى پاسخش داد.)
4- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ هِلَالٍ قَالَ سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَقَالَ هَادٍ لِأَهْلِ السَّمَاءِ وَ هَادٍ لِأَهْلِ الْأَرْضِ وَ فِی رِوَایَةِ الْبَرْقِیِّ هُدَى مَنْ فِی السَّمَاءِ وَ هُدَى مَنْ فِی الْأَرْضِ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 156 روایة: 4
4- ابن هلال گوید: از حضرت رضا (ع) تفسیر قول خدا (آیه 36 سوره 24) خدا نور آسمانها و زمین است را پرسیدم فرمود: خدا هادى اهل آسمانها و هادى اهل زمین است و در روایت برقى بلفظ مصدر یا ماضى وارد شده.
5- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَى عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْ آخِرُ وَ قُلْتُ أَمَّا الْأَوَّلُ فَقَدْ عَرَفْنَاهُ وَ أَمَّا الْ آخِرُ فَبَیِّنْ لَنَا تَفْسِیرَهُ فَقَالَ إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ ءٌ إِلَّا یَبِیدُ أَوْ یَتَغَیَّرُ أَوْ یَدْخُلُهُ التَّغَیُّرُ وَ الزَّوَالُ أَوْ یَنْتَقِلُ مِنْ لَوْنٍ إِلَى لَوْنٍ وَ مِنْ هَیْئَةٍ إِلَى هَیْئَةٍ وَ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ وَ مِنْ زِیَادَةٍ إِلَى نُقْصَانٍ وَ مِنْ نُقْصَانٍ إِلَى زِیَادَةٍ إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِینَ فَإِنَّهُ لَمْ یَزَلْ وَ لَا یَزَالُ بِحَالَةٍ وَاحِدَةٍ هُوَ الْأَوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُوَ الْ آخِرُ عَلَى مَا لَمْ یَزَلْ وَ لَا تَخْتَلِفُ عَلَیْهِ الصِّفَاتُ وَ الْأَسْمَاءُ كَمَا تَخْتَلِفُ عَلَى غَیْرِهِ مِثْلُ الْإِنْسَانِ الَّذِی یَكُونُ تُرَاباً مَرَّةً وَ مَرَّةً لَحْماً وَ دَماً وَ مَرَّةً رُفَاتاً وَ رَمِیماً وَ كَالْبُسْرِ الَّذِی یَكُونُ مَرَّةً بَلَحاً وَ مَرَّةً بُسْراً وَ مَرَّةً رُطَباً وَ مَرَّةً تَمْراً فَتَتَبَدَّلُ عَلَیْهِ الْأَسْمَاءُ وَ الصِّفَاتُ وَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ بِخِلَافِ ذَلِكَ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 156 روایة: 5
5- ابن ابى یعفور گوید: از حضرت صادق علیه السلام راجع بقول خدا «او اول و آخر است» پرسیدم و گفتم. معنى اول را فهمیدم و اما آخر را شما تفسیرش را برایم بیان كنید. فرمود: هر چیز جز پروردگار جهانیان نابود شود و دگرگون گردد یا نابودى و دگرگونى از خارج باو راه یابد یا رنگ و شكل و وصفش عوض شود و از زیادى بكمى و از كمى بزیادى گراید، تنها اوست كه همیشه بیك حالت بوده و باشد اوست اول و پیش از هر چیز و اوست آخر براى همیشه، صفات و أسماء گوناگون بر او وارد نشود چنانكه بر غیر او وارد شود، مانند انسان كه گاهى خاك و گاهى گوشت و خون و گاهى استخوان پوسیده و نرم شده است و مانند غوره خرما كه گاهى بلح و گاهى بسر و گاهى خرماى تازه و گاهى خرماى خشك است كه اسماء و صفات مختلف بر آن وارد شود و خداى عز وجل بخلاف آنست -.
شرح :
بلح و بسر دو مرحله از مراحل خرماى نارس است كه در فارسى اسمى براى آن نیافتم مقصود این است كه خرما شكل و رنگ و مزه اش بمرور زمان تغییر مى كند و طبق این تغییر اسمش هم تغییر مى كند ولى خداى عزوجل را هیچ گونه تغییرى نیست.
(310) 6- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِیمٍ عَنْ مَیْمُونٍ الْبَانِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ قَدْ سُئِلَ عَنِ الْأَوَّلِ وَ الْ آخِرِ فَقَالَ الْأَوَّلُ لَا عَنْ أَوَّلٍ قَبْلَهُ وَ لَا عَنْ بَدْءٍ سَبَقَهُ وَ الْ آخِرُ لَا عَنْ نِهَایَةٍ كَمَا یُعْقَلُ مِنْ صِفَةِ الْمَخْلُوقِینَ وَ لَكِنْ قَدِیمٌ أَوَّلٌ آخِرٌ لَمْ یَزَلْ وَ لَا یَزُولُ بِلَا بَدْءٍ وَ لَا نِهَایَةٍ لَا یَقَعُ عَلَیْهِ الْحُدُوثُ وَ لَا یَحُولُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ خَالِقُ كُلِّ شَیْ ءٍ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 157 روایة: 6
6- چون از امام صادق علیه السلام راجع باول و آخر سؤال شد، فرمود: اولى است كه پیش از او اولى نبوده و آغازى او را سبقت نگرفته (از چیزى پیش از خود پدید نیامده) و آخریست كه آخریتش از ناحیه پایان نیست چنانكه از صفت مخلوقین فهمیده مى شود (چنانكه گوئیم جمعه آخر هفته است كه آخر بودن جمعه از ناحیه پایان هفته بودنش مى باشد) ولى خدا قدیمست، اولست، آخر است، همیشه بوده و همیشه مى باشد بدون آغاز و بدون پایان پدید آمدن بر او وارد نشود و از حالى بحالى نگردد، خالق همه چیز است.
7- مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ إِلَى أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ كُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع فَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَهُ أَسْمَاءٌ وَ صِفَاتٌ فِی كِتَابِهِ وَ أَسْمَاؤُهُ وَ صِفَاتُهُ هِیَ هُوَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّ لِهَذَا الْكَلَامِ وَجْهَیْنِ إِنْ كُنْتَ تَقُولُ هِیَ هُوَ أَیْ إِنَّهُ ذُو عَدَدٍ وَ كَثْرَةٍ فَتَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ وَ إِنْ كُنْتَ تَقُولُ هَذِهِ الصِّفَاتُ وَ الْأَسْمَاءُ لَمْ تَزَلْ فَإِنَّ لَمْ تَزَلْ مُحْتَمِلٌ مَعْنَیَیْنِ فَإِنْ قُلْتَ لَمْ تَزَلْ عِنْدَهُ فِی عِلْمِهِ وَ هُوَ مُسْتَحِقُّهَا فَنَعَمْ وَ إِنْ كُنْتَ تَقُولُ لَمْ یَزَلْ تَصْوِیرُهَا وَ هِجَاؤُهَا وَ تَقْطِیعُ حُرُوفِهَا فَمَعَاذَ اللَّهِ أَنْ یَكُونَ مَعَهُ شَیْ ءٌ غَیْرُهُ بَلْ كَانَ اللَّهُ وَ لَا خَلْقَ ثُمَّ خَلَقَهَا وَسِیلَةً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ یَتَضَرَّعُونَ بِهَا إِلَیْهِ وَ یَعْبُدُونَهُ وَ هِیَ ذِكْرُهُ وَ كَانَ اللَّهُ وَ لَا ذِكْرَ وَ الْمَذْكُورُ بِالذِّكْرِ هُوَ اللَّهُ الْقَدِیمُ الَّذِی لَمْ یَزَلْ وَ الْأَسْمَاءُ وَ الصِّفَاتُ مَخْلُوقَاتٌ وَ الْمَعَانِی وَ الْمَعْنِیُّ بِهَا هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا یَلِیقُ بِهِ الِاخْتِلَافُ وَ لَا الِائْتِلَافُ وَ إِنَّمَا یَخْتَلِفُ وَ یَأْتَلِفُ الْمُتَجَزِّئُ فَلَا یُقَالُ اللَّهُ مُؤْتَلِفٌ وَ لَا اللَّهُ قَلِیلٌ وَ لَا كَثِیرٌ وَ لَكِنَّهُ الْقَدِیمُ فِی ذَاتِهِ لِأَنَّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ مُتَجَزِّئٌ وَ اللَّهُ وَاحِدٌ لَا مُتَجَزِّئٌ وَ لَا مُتَوَهَّمٌ بِالْقِلَّةِ وَ الْكَثْرَةِ وَ كُلُّ مُتَجَزِّئٍ أَوْ مُتَوَهَّمٍ بِالْقِلَّةِ وَ الْكَثْرَةِ فَهُوَ مَخْلُوقٌ دَالُّ عَلَى خَالِقٍ لَهُ فَقَوْلُكَ إِنَّ اللَّهَ قَدِیرٌ
خَبَّرْتَ أَنَّهُ لَا یُعْجِزُهُ شَیْ ءٌ فَنَفَیْتَ بِالْكَلِمَةِ الْعَجْزَ وَ جَعَلْتَ الْعَجْزَ سِوَاهُ وَ كَذَلِكَ قَوْلُكَ عَالِمٌ إِنَّمَا نَفَیْتَ بِالْكَلِمَةِ الْجَهْلَ وَ جَعَلْتَ الْجَهْلَ سِوَاهُ وَ إِذَا أَفْنَى اللَّهُ الْأَشْیَاءَ أَفْنَى الصُّورَةَ وَ الْهِجَاءَ وَ التَّقْطِیعَ وَ لَا یَزَالُ مَنْ لَمْ یَزَلْ عَالِماً فَقَالَ الرَّجُلُ فَكَیْفَ سَمَّیْنَا رَبَّنَا سَمِیعاً فَقَالَ لِأَنَّهُ لَا یَخْفَى عَلَیْهِ مَا یُدْرَكُ بِالْأَسْمَاعِ وَ لَمْ نَصِفْهُ بِالسَّمْعِ الْمَعْقُولِ فِی الرَّأْسِ وَ كَذَلِكَ سَمَّیْنَاهُ بَصِیراً لِأَنَّهُ لَا یَخْفَى عَلَیْهِ مَا یُدْرَكُ بِالْأَبْصَارِ مِنْ لَوْنٍ أَوْ شَخْصٍ أَوْ غَیْرِ ذَلِكَ وَ لَمْ نَصِفْهُ بِبَصَرِ لَحْظَةِ الْعَیْنِ وَ كَذَلِكَ سَمَّیْنَاهُ لَطِیفاً لِعِلْمِهِ بِالشَّیْ ءِ اللَّطِیفِ مِثْلِ الْبَعُوضَةِ وَ أَخْفَى مِنْ ذَلِكَ وَ مَوْضِعِ النُّشُوءِ مِنْهَا وَ الْعَقْلِ وَ الشَّهْوَةِ لِلسَّفَادِ وَ الْحَدَبِ عَلَى نَسْلِهَا وَ إِقَامِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ وَ نَقْلِهَا الطَّعَامَ وَ الشَّرَابَ إِلَى أَوْلَادِهَا فِی الْجِبَالِ وَ الْمَفَاوِزِ وَ الْأَوْدِیَةِ وَ الْقِفَارِ فَعَلِمْنَا أَنَّ خَالِقَهَا لَطِیفٌ بِلَا كَیْفٍ وَ إِنَّمَا الْكَیْفِیَّةُ لِلْمَخْلُوقِ الْمُكَیَّفِ وَ كَذَلِكَ سَمَّیْنَا رَبَّنَا قَوِیّاً لَا بِقُوَّةِ الْبَطْشِ الْمَعْرُوفِ مِنَ الْمَخْلُوقِ وَ لَوْ كَانَتْ قُوَّتُهُ قُوَّةَ الْبَطْشِ الْمَعْرُوفِ مِنَ الْمَخْلُوقِ لَوَقَعَ التَّشْبِیهُ وَ لَاحْتَمَلَ الزِّیَادَةَ وَ مَا احْتَمَلَ الزِّیَادَةَ احْتَمَلَ النُّقْصَانَ وَ مَا كَانَ نَاقِصاً كَانَ غَیْرَ قَدِیمٍ وَ مَا كَانَ غَیْرَ قَدِیمٍ كَانَ عَاجِزاً فَرَبُّنَا تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا شِبْهَ لَهُ وَ لَا ضِدَّ وَ لَا نِدَّ وَ لَا كَیْفَ وَ لَا نِهَایَةَ وَ لَا تَبْصَارَ بَصَرٍ وَ مُحَرَّمٌ عَلَى الْقُلُوبِ أَنْ تُمَثِّلَهُ وَ عَلَى الْأَوْهَامِ أَنْ تَحُدَّهُ وَ عَلَى الضَّمَائِرِ أَنْ تُكَوِّنَهُ جَلَّ وَ عَزَّ عَنْ أَدَاةِ خَلْقِهِ وَ سِمَاتِ بَرِیَّتِهِ وَ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِیراً
اصول كافى جلد 1 صفحه: 157 روایة: 7
7- ابوهاشم گوید خدمت حضرت جواد علیه السلام بودم كه مردى از آنحضرت پرسید و گفت بمن بگوئید آیا اسماء و صفاتیكه در قرآن براى پروردگار هست، آن اسماء و صفات، خود پروردگار است حضرت فرمود: سخن تو دو معنى دارد، اگر مقصود تو كه گوئى اینها خود او هستند اینستكه خدا متعدد و متكثر است كه خدا برتر از آنست ( كه متكثر باشد) و اگر مقصودت این است كه این اسماء و صفات ازلى (همیشگى) مى باشند، ازلى بودن دو معنى دارد: (اول) و اگر بگوئى خدا همیشه بآنها علم داشته و سزاوار آنها بوده، صحیح است (دوم) و اگر بگوئى تصویر آنها و الفباى آنها و حروف مفرده آنها همیشگى بوده، پناه مى برم بخدا كه با خدا چیز دیگرى در ازل بوده باشده بلكه خدا بود و مخلوقى نبود، سپس این اسماء و صفات را پدید آورد تا میان او و مخلوقش واسطه باشند و بوسیله آنها بدرگاه خدا تضرع كنند و او را پرستش نمایند و آنها ذكر او باشند، خدا بود و ذكرى نبود و كسى كه بوسیله ذكر یاد شود همان خداى قدیمست كه همیشه بوده و اسماء و صفات مخلوقند و معانى آنها و آنچه از آنها مقصود است همان خدائیستكه اختلاف و بهم پیوستگى او را سزاوار نیست، چیزیكه جزء دارد اختلاف و بهم پیوستگى دارد (نه خداى یگانه یكتا) پس نباید گفت: خدا بهم پیوسته است و نه خدا كم است و نه زیاد است بلكه او بذات خود قدیمست، زیرا هر چیز كه یكتا نباشد تجزیه پذیر و خدا یكتاست و تجزیه پذیر نیست و كمى و زیادى نسبت به او تصور نشود هر چیز كه تجزیه پذیرد و كم و زیادى نسبت باو تصور شود مخلوقى است كه بر خالق خویش دلالت كند، اینكه گوئى خدا تواناست خبر داده اى كه چیزى او را ناتوان نكند و با این كلمه ناتوانى را از او برداشته اى و ناتوانى را غیر او قرار داده اى و نیز اینكه گوئى خدا عالمست، با این كلمه جهل را از او بر داشته اى و جهل را غیر او قرار داده اى و چون خدا همه چیز را نابود كند، صورت تلفظ و مفردات حروف را هم نابود كند و همیشه باشد آنكه علمش همیشگى است.
آن مرد عرض كرد (اگر الفاظ از بین رود) پس چگونه پروردگار خود را شنوا مى نامیم؟ فرمود: از آن جهت كه آنچه با گوش درك شود بر خدا پوشیده نیست ولى او را بگوشى كه در سر فهمیده مى شود توصیف نمى كنم، همچنین او را بینا مى نامیم از آن جهت كه آنچه درك شود مانند رنگ و شخص و غیر اینها بر او پوشیده نیست ولى او را به بینائى نگاه چشم توصیف نكنیم و همچنین او را لطیف نامیم براى آنكه بهر لطیفى داناست (چیز كوچك و دقیق) مانند پشه و كوچكتر از آن و محل نشو و نماى او و شعور و شهوت جنسى او و مهرورزى به اولادش و سوار شدن بعضى بر بعض دیگر بردن خوردنى و آشامیدنى براى اولادش در كوهها و كویرها و نهرها و خشكزارها، از اینجا دانستیم كه خالق پشه لطیف است بدون كیفیت، كیفیت تنها براى مخلوقست كه چگونگى دارد، و همچنین پروردگار خود را توانا نامیم نه از جهت توانائى مشت كوبى كه میان مخلوق معروف است، اگر توانائى او توانائى مشت كوبى معمول میان مخلوق باشد تشبیه به مخلوق مى شود و احتمال زیادت برد و آنچه احتمال زیادت برد احتمال كاهش برد و هر چیز كه ناقص و كاست باشد قدیم نباشد و چیزى كه قدیم نیست عاجز است، پس پروردگار ما تبارك و تعالى نه مانند است و نه ضد و نه همتا و نه چگونگى و نه پایان و نه دیدن بچشم، بر دلها تحریم شده است كه تشبیهش كنند و بر خاطرها كه محدودش كنند و بر اندیشه ها كه پدید آمده اش دانند، او از ابزار مخلوقش و نشانه هاى آفریدگانش بالا و بر كنار است، و از آن برترى بسیارى دارد.
8- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَجُلٌ عِنْدَهُ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَیِّ شَیْ ءٍ فَقَالَ مِنْ كُلِّ شَیْ ءٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع حَدَّدْتَهُ فَقَالَ الرَّجُلُ كَیْفَ أَقُولُ قَالَ قُلْ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 159 روایة: 8
8- مردى خدمت امام صادق علیه السلام عرض كرد: الله اكبر (خدا بزرگتر است) فرمود، خدا از چه بزرگتر است؟ عرض كرد: از همه چیز، فرمود: خدا را محدود ساختى، عرض كرد: پس چه بگویم؟ فرمود: بگو خدا بزرگتر از آنستكه وصف شود.
9- وَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ جُمَیْعِ بْنِ عُمَیْرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَیُّ شَیْ ءٍ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَیْ ءٍ فَقَالَ وَ كَانَ ثَمَّ شَیْ ءٌ فَیَكُونُ أَكْبَرَ مِنْهُ فَقُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 159 روایة: 9
9- جمیع گوید: امام صادق علیه السلام از من پرسید: معنى الله اكبر چیست؟ عرض كردم خدا بزرگتر از همه چیز است، فرمود: مگر آنجا چیزى بود كه خدا بزرگتر از آن باشد، عرض كردم: پس چیست؟ فرمود: خدا بزرگتر از آنستكه وصف شود.
10- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ سُبْحَانَ اللَّهِ فَقَالَ أَنَفَةٌ لِلَّهِ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 159 روایة: 10
10- هشام بن حكم گوید از حضرت صادق علیه السلام راجع به «سبحان الله» پرسیدم، فرمود: ننگ داشتن خداست (یعنى تنزه و بر كناریش از هر نقص و عیبى).
11- أَحْمَدُ بْنُ مِهْرَانَ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ سُلَیْمَانَ مَوْلَى طِرْبَالٍ عَنْ هِشَامٍ الْجَوَالِیقِیِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سُبْحانَ اللَّهِ مَا یُعْنَى بِهِ قَالَ تَنْزِیهُهُ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 160 روایة: 11
جوالیقى گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم گفته خداى عز و جل «سبحان الله» معنیش چیست؟ فرمود: تنزیه اوست.
12- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى جَمِیعاً عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الثَّانِیَ ع مَا مَعْنَى الْوَاحِدِ فَقَالَ إِجْمَاعُ الْأَلْسُنِ عَلَیْهِ بِالْوَحْدَانِیَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 160 روایة: 12
12- ابوهاشم گوید: از امام جواد علیه السلام پرسیدم: معنى خدا یكتاست چیست؟ فرمود اتفاق همه زبانها بر یكتائى او چنانچه خودش فرماید: اگر از آنها بپرسى كى آنها را آفریده؟ محققاً میگویند: خدا.

باب دیگریكه جزء باب اولست جز اینكه فرق میان معانى اسماء خدا و اسماء مخلوق را اضافه دارد

بَابٌ آخَرُ وَ هُوَ مِنَ الْبَابِ الْأَوَّلِ إِلَّا أَنَّ فِیهِ زِیَادَةً وَ هُوَ الْفَرْقُ مَا بَیْنَ الْمَعَانِی الَّتِی تَحْتَ أَسْمَاءِ اللَّهِ وَ أَسْمَاءِ الْمَخْلُوقِینَ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُخْتَارِ الْهَمْدَانِیِّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِیِّ جَمِیعاً عَنِ الْفَتْحِ بْنِ یَزِیدَ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ لَوْ كَانَ كَمَا یَقُولُ الْمُشَبِّهَةُ لَمْ یُعْرَفِ الْخَالِقُ مِنَ الْمَخْلُوقِ
وَ لَا الْمُنْشِئُ مِنَ الْمُنْشَإِ لَكِنَّهُ الْمُنْشِئُ فَرْقٌ بَیْنَ مَنْ جَسَّمَهُ وَ صَوَّرَهُ وَ أَنْشَأَهُ إِذْ كَانَ لَا یُشْبِهُهُ شَیْ ءٌ وَ لَا یُشْبِهُ هُوَ شَیْئاً قُلْتُ أَجَلْ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاكَ لَكِنَّكَ قُلْتَ الْأَحَدُ الصَّمَدُ وَ قُلْتَ لَا یُشْبِهُهُ شَیْ ءٌ وَ اللَّهُ وَاحِدٌ وَ الْإِنْسَانُ وَاحِدٌ أَ لَیْسَ قَدْ تَشَابَهَتِ الْوَحْدَانِیَّةُ قَالَ یَا فَتْحُ أَحَلْتَ ثَبَّتَكَ اللَّهُ إِنَّمَا التَّشْبِیهُ فِی الْمَعَانِی فَأَمَّا فِی الْأَسْمَاءِ فَهِیَ وَاحِدَةٌ وَ هِیَ دَالَّةٌ عَلَى الْمُسَمَّى وَ ذَلِكَ أَنَّ الْإِنْسَانَ وَ إِنْ قِیلَ وَاحِدٌ فَإِنَّهُ یُخْبَرُ أَنَّهُ جُثَّةٌ وَاحِدَةٌ وَ لَیْسَ بِاثْنَیْنِ وَ الْإِنْسَانُ نَفْسُهُ لَیْسَ بِوَاحِدٍ لِأَنَّ أَعْضَاءَهُ مُخْتَلِفَةٌ وَ أَلْوَانَهُ مُخْتَلِفَةٌ وَ مَنْ أَلْوَانُهُ مُخْتَلِفَةٌ غَیْرُ وَاحِدٍ وَ هُوَ أَجْزَاءٌ مُجَزَّاةٌ لَیْسَتْ بِسَوَاءٍ دَمُهُ غَیْرُ لَحْمِهِ وَ لَحْمُهُ غَیْرُ دَمِهِ وَ عَصَبُهُ غَیْرُ عُرُوقِهِ وَ شَعْرُهُ غَیْرُ بَشَرِهِ وَ سَوَادُهُ غَیْرُ بَیَاضِهِ وَ كَذَلِكَ سَائِرُ جَمِیعِ الْخَلْقِ فَالْإِنْسَانُ وَاحِدٌ فِی الِاسْمِ وَ لَا وَاحِدٌ فِی الْمَعْنَى وَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ هُوَ وَاحِدٌ لَا وَاحِدَ غَیْرُهُ لَا اخْتِلَافَ فِیهِ وَ لَا تَفَاوُتَ وَ لَا زِیَادَةَ وَ لَا نُقْصَانَ فَأَمَّا الْإِنْسَانُ الْمَخْلُوقُ الْمَصْنُوعُ الْمُؤَلَّفُ مِنْ أَجْزَاءٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ جَوَاهِرَ شَتَّى غَیْرَ أَنَّهُ بِالِاجْتِمَاعِ شَیْ ءٌ وَاحِدٌ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَرَّجْتَ عَنِّی فَرَّجَ اللَّهُ عَنْكَ فَقَوْلَكَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ فَسِّرْهُ لِی كَمَا فَسَّرْتَ الْوَاحِدَ فَإِنِّی أَعْلَمُ أَنَّ لُطْفَهُ عَلَى خِلَافِ لُطْفِ خَلْقِهِ لِلْفَصْلِ غَیْرَ أَنِّی أُحِبُّ أَنْ تَشْرَحَ ذَلِكَ لِی فَقَالَ یَا فَتْحُ إِنَّمَا قُلْنَا اللَّطِیفُ لِلْخَلْقِ اللَّطِیفِ وَ لِعِلْمِهِ بِالشَّیْ ءِ اللَّطِیفِ أَ وَ لَا تَرَى وَفَّقَكَ اللَّهُ وَ ثَبَّتَكَ إِلَى أَثَرِ صُنْعِهِ فِی النَّبَاتِ اللَّطِیفِ وَ غَیْرِ اللَّطِیفِ وَ مِنَ الْخَلْقِ اللَّطِیفِ وَ مِنَ الْحَیَوَانِ الصِّغَارِ وَ مِنَ الْبَعُوضِ وَ الْجِرْجِسِ وَ مَا هُوَ أَصْغَرُ مِنْهَا مَا لَا یَكَادُ تَسْتَبِینُهُ الْعُیُونُ بَلْ لَا یَكَادُ یُسْتَبَانُ لِصِغَرِهِ الذَّكَرُ مِنَ الْأُنْثَى وَ الْحَدَثُ الْمَوْلُودُ مِنَ الْقَدِیمِ فَلَمَّا رَأَیْنَا صِغَرَ ذَلِكَ فِی لُطْفِهِ وَ اهْتِدَاءَهُ لِلسَّفَادِ وَ الْهَرَبَ مِنَ الْمَوْتِ وَ الْجَمْعَ لِمَا یُصْلِحُهُ وَ مَا فِی لُجَجِ الْبِحَارِ وَ مَا فِی لِحَاءِ الْأَشْجَارِ وَ الْمَفَاوِزِ وَ الْقِفَارِ وَ إِفْهَامَ بَعْضِهَا
عَنْ بَعْضٍ مَنْطِقَهَا وَ مَا یَفْهَمُ بِهِ أَوْلَادُهَا عَنْهَا وَ نَقْلَهَا الْغِذَاءَ إِلَیْهَا ثُمَّ تَأْلِیفَ أَلْوَانِهَا حُمْرَةٍ مَعَ صُفْرَةٍ وَ بَیَاضٍ مَعَ حُمْرَةٍ وَ أَنَّهُ مَا لَا تَكَادُ عُیُونُنَا تَسْتَبِینُهُ لِدَمَامَةِ خَلْقِهَا لَا تَرَاهُ عُیُونُنَا وَ لَا تَلْمِسُهُ أَیْدِینَا عَلِمْنَا أَنَّ خَالِقَ هَذَا الْخَلْقِ لَطِیفٌ لَطُفَ بِخَلْقِ مَا سَمَّیْنَاهُ بِلَا عِلَاجٍ وَ لَا أَدَاةٍ وَ لَا آلَةٍ وَ أَنَّ كُلَّ صَانِعِ شَیْ ءٍ فَمِنْ شَیْ ءٍ صَنَعَ وَ اللَّهُ الْخَالِقُ اللَّطِیفُ الْجَلِیلُ خَلَقَ وَ صَنَعَ لَا مِنْ شَیْ ءٍ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 160 روایة: 1
1- جرجانى گوید: شنیدم كه حضرت ابوالحسن علیه السلام مى فرمود: خدا لطیف، آگاه، شنوا، بینا، یگانه، یكتا و بى نیاز است، نزاده و زاده نشده و هیچكس همتاى او نیست، اگر او چنان باشد كه مشبهه گویند نه خالق از مخلوق شناخته شود و نه آفریننده از آفریده ولى اوست آفریننده، میان او و كسى كه جسم و صورتش داده و ایجادش كرده فرق است، زیرا چیزى مانند او نیست و او مانند چیزى نباشد، عرض كردم: آرى خدایم قربانت گرداند ولى شما فرمودید او یكتا و بى نیاز است و فرمودید چیزى مانند او نیست در صورتیكه خدا یكتا است و انسان هم یكتا است، مگر یكتائى او شبیه یكتائى انسان نیست؟ فرمود: اى فتح محال گفتى، خدایت پا برجا دارد، همانا تشبیه نسبت بمعانى است، اما نسبت به اسمها همه یكى است و آنها بر صاحب نام دلالت كنند، بیانش اینستكه چون گفته شود انسان یكى است این گفته خبر دادن از آن است كه انسان یك پیكر است و دو پیكر نیست ولى خود انسان یكى نیست زیرا اعضاء و رنگهایش مختلف است، كسیكه رنگهایش مختلف است یكى نیست، اجزاءش قابل تقسیم است، یكنواخت نیست، خونش غیر گوشتش و گوشتش غیر خونش باشد، عصبش غیر رگهایش و مویش غیر پوستش و سیاهیش غیر سفیدى او است همچنین است مخلوقهاى دیگر، پس انسان اسمش یكى است، معنایش یكى نیست، و خداى جل جلاله یكتاست یكتائى جز او وجود ندارد، در او اختلاف و تفاوت و زیادى و كمى نیست، اما انسان مخلوق و مصنوع است، از اجزاء مختلف و مواد گوناگون تركیب شده، جز اینكه در حال جمع اجزاء یك چیز است، عرض كردم: قربانت گردم، رهائى و آسودگیم بخشیدى، خدایت فرج دهد، لطیف و آگاه بودن خدا را كه فرمودى برایم تفسیر كن چنانكه یكتا را تفسیر كردى، من مى دانم كه لطف او غیر از لطف مخلوق است به جهت فرق (میان خالق و مخلوق) ولى دوست دارم برایم شرح دهید، فرمود: اى فتح اینكه گوئیم خدا لطیف است بجهت آفریدن چیز لطیف و دانائیش بچیز لطیف است، مگر نمى بینى خدایت توفیق دهد و ثابت دارد اثر ساخت و هنر او را در گیاه لطیف و غیر لطیف و در آفرینش لطیف مثل جاندار كوچك و پشه و كوچك آن و كوچكتر از آن كه بچشم در نیاید بلكه بواسطه كوچكى نر و ماده و نوزاد و پیش زاد آن تشخیص داده نشود و ما چون كوچكى این حیوان را با لطافتش دیدیم و نیز رهبرى شدنش بنزدیكى با ماده و گریز از مرگ و گرد آوردن منافع خویش و جاندارانیكه در گردابهاى دریا و پوستهاى درختان و كویرها و بیابانها و فهمانیدن برخى از آنها اندكى از سخنش را و آنچه به بچه هاى خود مى فهماند و خوراك برایشان مى برد و باز موضوع رنگ آمیزى آنها، سرخ با زرد و سفید با قرمز و اینكه از خردى اندام به چشم ما هویدا نگردند، نه چشمان ما آن را بیند و نه دستهاى ما آن را لمس نماید، از ملاحظه تمام اینها دانستیم كه خالق این مخلوق لطیف در خلقت آنچه نام بردیم لطافت بكار برده بدون رنج بردن و استعمال ابزار و آلت و نیز دانستیم كه هر كه چیزى سازد از ماده اى سازد ولى خداى خالق لطیف بزرگوار خلقت و صنعش از ماده اى نبوده.
2- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ مُرْسَلًا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ قَالَ اعْلَمْ عَلَّمَكَ اللَّهُ الْخَیْرَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَدِیمٌ وَ الْقِدَمُ صِفَتُهُ الَّتِی دَلَّتِ الْعَاقِلَ عَلَى أَنَّهُ لَا شَیْ ءَ قَبْلَهُ وَ لَا شَیْ ءَ مَعَهُ فِی دَیْمُومِیَّتِهِ فَقَدْ بَانَ لَنَا بِإِقْرَارِ الْعَامَّةِ مُعْجِزَةُ الصِّفَةِ أَنَّهُ لَا شَیْ ءَ قَبْلَ اللَّهِ وَ لَا شَیْ ءَ مَعَ اللَّهِ فِی بَقَائِهِ وَ بَطَلَ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ كَانَ قَبْلَهُ أَوْ كَانَ مَعَهُ شَیْ ءٌ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَعَهُ شَیْ ءٌ فِی بَقَائِهِ لَمْ یَجُزْ أَنْ یَكُونَ خَالِقاً لَهُ لِأَنَّهُ لَمْ یَزَلْ مَعَهُ فَكَیْفَ یَكُونُ خَالِقاً لِمَنْ لَمْ یَزَلْ مَعَهُ وَ لَوْ كَانَ قَبْلَهُ شَیْ ءٌ كَانَ الْأَوَّلَ ذَلِكَ الشَّیْ ءُ لَا هَذَا وَ كَانَ الْأَوَّلُ أَوْلَى بِأَنْ یَكُونَ خَالِقاً لِلْأَوَّلِ ثُمَّ وَصَفَ نَفْسَهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى بِأَسْمَاءٍ دَعَا الْخَلْقَ إِذْ خَلَقَهُمْ وَ تَعَبَّدَهُمْ وَ ابْتَلَاهُمْ إِلَى أَنْ یَدْعُوهُ بِهَا فَسَمَّى نَفْسَهُ سَمِیعاً بَصِیراً قَادِراً قَائِماً نَاطِقاً ظَاهِراً بَاطِناً لَطِیفاً خَبِیراً قَوِیّاً عَزِیزاً حَكِیماً عَلِیماً وَ مَا أَشْبَهَ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ مِنْ أَسْمَائِهِ الْقَالُونَ الْمُكَذِّبُونَ وَ قَدْ سَمِعُونَا نُحَدِّثُ عَنِ اللَّهِ أَنَّهُ لَا شَیْ ءَ مِثْلُهُ وَ لَا شَیْ ءَ مِنَ الْخَلْقِ فِی حَالِهِ قَالُوا أَخْبِرُونَا إِذَا زَعَمْتُمْ أَنَّهُ لَا مِثْلَ لِلَّهِ وَ لَا شِبْهَ لَهُ كَیْفَ شَارَكْتُمُوهُ فِی أَسْمَائِهِ الْحُسْنَى فَتَسَمَّیْتُمْ بِجَمِیعِهَا فَإِنَّ فِی ذَلِكَ دَلِیلًا عَلَى أَنَّكُمْ مِثْلُهُ فِی حَالَاتِهِ كُلِّهَا أَوْ فِی بَعْضِهَا دُونَ بَعْضٍ إِذْ جَمَعْتُمُ الْأَسْمَاءَ الطَّیِّبَةَ قِیلَ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَلْزَمَ الْعِبَادَ أَسْمَاءً مِنْ أَسْمَائِهِ عَلَى اخْتِلَافِ الْمَعَانِی
وَ ذَلِكَ كَمَا یَجْمَعُ الِاسْمُ الْوَاحِدُ مَعْنَیَیْنِ مُخْتَلِفَیْنِ وَ الدَّلِیلُ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُ النَّاسِ الْجَائِزُ عِنْدَهُمُ الشَّائِعُ وَ هُوَ الَّذِی خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ الْخَلْقَ فَكَلَّمَهُمْ بِمَا یَعْقِلُونَ لِیَكُونَ عَلَیْهِمْ حُجَّةً فِی تَضْیِیعِ مَا ضَیَّعُوا فَقَدْ یُقَالُ لِلرَّجُلِ كَلْبٌ وَ حِمَارٌ وَ ثَوْرٌ وَ سُكَّرَةٌ وَ عَلْقَمَةٌ وَ أَسَدٌ كُلُّ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِهِ وَ حَالَاتِهِ لَمْ تَقَعِ الْأَسَامِی عَلَى مَعَانِیهَا الَّتِی كَانَتْ بُنِیَتْ عَلَیْهِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَیْسَ بِأَسَدٍ وَ لَا كَلْبٍ فَافْهَمْ ذَلِكَ رَحِمَكَ اللَّهُ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْعِلْمِ بِغَیْرِ عِلْمٍ حَادِثٍ عَلِمَ بِهِ الْأَشْیَاءَ اسْتَعَانَ بِهِ عَلَى حِفْظِ مَا یُسْتَقْبَلُ مِنْ أَمْرِهِ وَ الرَّوِیَّةِ فِیمَا یَخْلُقُ مِنْ خَلْقِهِ وَ یُفْسِدُ مَا مَضَى مِمَّا أَفْنَى مِنْ خَلْقِهِ مِمَّا لَوْ لَمْ یَحْضُرْهُ ذَلِكَ الْعِلْمُ وَ یَغِیبُهُ كَانَ جَاهِلًا ضَعِیفاً كَمَا أَنَّا لَوْ رَأَیْنَا عُلَمَاءَ الْخَلْقِ إِنَّمَا سُمُّوا بِالْعِلْمِ لِعِلْمٍ حَادِثٍ إِذْ كَانُوا فِیهِ جَهَلَةً وَ رُبَّمَا فَارَقَهُمُ الْعِلْمُ بِالْأَشْیَاءِ فَعَادُوا إِلَى الْجَهْلِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ اللَّهُ عَالِماً لِأَنَّهُ لَا یَجْهَلُ شَیْئاً فَقَدْ جَمَعَ الْخَالِقَ وَ الْمَخْلُوقَ اسْمُ الْعَالِمِ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَى عَلَى مَا رَأَیْتَ وَ سُمِّیَ رَبُّنَا سَمِیعاً لَا بِخَرْتٍ فِیهِ یَسْمَعُ بِهِ الصَّوْتَ وَ لَا یُبْصِرُ بِهِ كَمَا أَنَّ خَرْتَنَا الَّذِی بِهِ نَسْمَعُ لَا نَقْوَى بِهِ عَلَى الْبَصَرِ وَ لَكِنَّهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا یَخْفَى عَلَیْهِ شَیْ ءٌ مِنَ الْأَصْوَاتِ لَیْسَ عَلَى حَدِّ مَا سُمِّینَا نَحْنُ فَقَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ بِالسَّمْعِ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَى وَ هَكَذَا الْبَصَرُ لَا بِخَرْتٍ مِنْهُ أَبْصَرَ كَمَا أَنَّا نُبْصِرُ بِخَرْتٍ مِنَّا لَا نَنْتَفِعُ بِهِ فِی غَیْرِهِ وَ لَكِنَّ اللَّهَ بَصِیرٌ لَا یَحْتَمِلُ شَخْصاً مَنْظُوراً إِلَیْهِ فَقَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَى وَ هُوَ قَائِمٌ لَیْسَ عَلَى مَعْنَى انْتِصَابٍ وَ قِیَامٍ عَلَى سَاقٍ فِی كَبَدٍ كَمَا قَامَتِ الْأَشْیَاءُ وَ لَكِنْ قَائِمٌ یُخْبِرُ أَنَّهُ حَافِظٌ كَقَوْلِ الرَّجُلِ الْقَائِمُ بِأَمْرِنَا فُلَانٌ وَ اللَّهُ هُوَ الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَ الْقَائِمُ أَیْضاً فِی كَلَامِ النَّاسِ الْبَاقِی وَ الْقَائِمُ أَیْضاً یُخْبِرُ عَنِ
الْكِفَایَةِ كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ قُمْ بِأَمْرِ بَنِی فُلَانٍ أَیِ اكْفِهِمْ وَ الْقَائِمُ مِنَّا قَائِمٌ عَلَى سَاقٍ فَقَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ وَ لَمْ نَجْمَعِ الْمَعْنَى وَ أَمَّا اللَّطِیفُ فَلَیْسَ عَلَى قِلَّةٍ وَ قَضَافَةٍ وَ صِغَرٍ وَ لَكِنْ ذَلِكَ عَلَى النَّفَاذِ فِی الْأَشْیَاءِ وَ الِامْتِنَاعِ مِنْ أَنْ یُدْرَكَ كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ لَطُفَ عَنِّی هَذَا الْأَمْرُ وَ لَطُفَ فُلَانٌ فِی مَذْهَبِهِ وَ قَوْلِهِ یُخْبِرُكَ أَنَّهُ غَمَضَ فِیهِ الْعَقْلُ وَ فَاتَ الطَّلَبُ وَ عَادَ مُتَعَمِّقاً مُتَلَطِّفاً لَا یُدْرِكُهُ الْوَهْمُ فَكَذَلِكَ لَطُفَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَنْ أَنْ یُدْرَكَ بِحَدٍّ أَوْ یُحَدَّ بِوَصْفٍ وَ اللَّطَافَةُ مِنَّا الصِّغَرُ وَ الْقِلَّةُ فَقَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَى وَ أَمَّا الْخَبِیرُ فَالَّذِی لَا یَعْزُبُ عَنْهُ شَیْ ءٌ وَ لَا یَفُوتُهُ لَیْسَ لِلتَّجْرِبَةِ وَ لَا لِلِاعْتِبَارِ بِالْأَشْیَاءِ فَعِنْدَ التَّجْرِبَةِ وَ الِاعْتِبَارِ عِلْمَانِ وَ لَوْ لَا هُمَا مَا عُلِمَ لِأَنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ جَاهِلًا وَ اللَّهُ لَمْ یَزَلْ خَبِیراً بِمَا یَخْلُقُ وَ الْخَبِیرُ مِنَ النَّاسِ الْمُسْتَخْبِرُ عَنْ جَهْلٍ الْمُتَعَلِّمُ فَقَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَى وَ أَمَّا الظَّاهِرُ فَلَیْسَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ عَلَا الْأَشْیَاءَ بِرُكُوبٍ فَوْقَهَا وَ قُعُودٍ عَلَیْهَا وَ تَسَنُّمٍ لِذُرَاهَا وَ لَكِنْ ذَلِكَ لِقَهْرِهِ وَ لِغَلَبَتِهِ الْأَشْیَاءَ وَ قُدْرَتِهِ عَلَیْهَا كَقَوْلِ الرَّجُلِ ظَهَرْتُ عَلَى أَعْدَائِی وَ أَظْهَرَنِی اللَّهُ عَلَى خَصْمِی یُخْبِرُ عَنِ الْفَلْجِ وَ الْغَلَبَةِ فَهَكَذَا ظُهُورُ اللَّهِ عَلَى الْأَشْیَاءِ وَ وَجْهٌ آخَرُ أَنَّهُ الظَّاهِرُ لِمَنْ أَرَادَهُ وَ لَا یَخْفَى عَلَیْهِ شَیْ ءٌ وَ أَنَّهُ مُدَبِّرٌ لِكُلِّ مَا بَرَأَ فَأَیُّ ظَاهِرٍ أَظْهَرُ وَ أَوْضَحُ مِنَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لِأَنَّكَ لَا تَعْدَمُ صَنْعَتَهُ حَیْثُمَا تَوَجَّهَتْ وَ فِیكَ مِنْ آثَارِهِ مَا یُغْنِیكَ وَ الظَّاهِرُ مِنَّا الْبَارِزُ بِنَفْسِهِ وَ الْمَعْلُومُ بِحَدِّهِ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ لَمْ یَجْمَعْنَا الْمَعْنَى وَ أَمَّا الْبَاطِنُ فَلَیْسَ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِبْطَانِ لِلْأَشْیَاءِ بِأَنْ یَغُورَ فِیهَا وَ لَكِنْ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى اسْتِبْطَانِهِ لِلْأَشْیَاءِ عِلْماً وَ حِفْظاً وَ تَدْبِیراً كَقَوْلِ الْقَائِلِ أَبْطَنْتُهُ یَعْنِی خَبَّرْتُهُ وَ عَلِمْتُ مَكْتُومَ سِرِّهِ وَ الْبَاطِنُ مِنَّا الْغَائِبُ فِی الشَّیْ ءِ الْمُسْتَتِرُ وَ قَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَى وَ أَمَّا الْقَاهِرُ فَلَیْسَ عَلَى مَعْنَى عِلَاجٍ وَ نَصَبٍ وَ احْتِیَالٍ وَ مُدَارَاةٍ وَ مَكْرٍ كَمَا
یَقْهَرُ الْعِبَادُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ الْمَقْهُورُ مِنْهُمْ یَعُودُ قَاهِراً وَ الْقَاهِرُ یَعُودُ مَقْهُوراً وَ لَكِنْ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَى أَنَّ جَمِیعَ مَا خَلَقَ مُلَبَّسٌ بِهِ الذُّلُّ لِفَاعِلِهِ وَ قِلَّةُ الِامْتِنَاعِ لِمَا أَرَادَ بِهِ لَمْ یَخْرُجْ مِنْهُ طَرْفَةَ عَیْنٍ أَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ وَ الْقَاهِرُ مِنَّا عَلَى مَا ذَكَرْتُ وَ وَصَفْتُ فَقَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَى وَ هَكَذَا جَمِیعُ الْأَسْمَاءِ وَ إِنْ كُنَّا لَمْ نَسْتَجْمِعْهَا كُلَّهَا فَقَدْ یَكْتَفِی الِاعْتِبَارُ بِمَا أَلْقَیْنَا إِلَیْكَ وَ اللَّهُ عَوْنُكَ وَ عَوْنُنَا فِی إِرْشَادِنَا وَ تَوْفِیقِنَا
اصول كافى جلد 1 صفحه: 162 روایة: 2
2- حضرت امام رضا(ع) به یكى از اصحاب فرمود: بدان خدایت خیر آموزد خداى تبارك و تعالى قدیم است و قدیم بودن صفتى است براى او كه خردمند را رهبرى مى كند به اینكه چیزى پیش از او نبوده و در همیشگى بودنش شریك ندارد، پس به اعتراف داشتن عموم خردمندان این صفت معجزه را (یعنى قدیم بودنى كه از درك آن عاجزند) براى ما روشن گشت كه چیزى پیش از خدا نبوده كه نسبت به دوامش هم چیزى با او نیست (همه چیز فانى شوند و او باقى است (و گفته آنكه معتقد است كه پیش از او یا همراه او چیزى بوده باطل گشت زیرا اگر چیزى همیشه با او باشد خدا خالق او نخواهد بود چونكه او همیشه با خدا بوده پس چگونه خدا خالق كسى باشد كه همیشه با او بوده و اگر چیزى پیش از او باشد او اول خواهد بود نه این و آن كه اول است سزاور است كه خالق دیگرى باشد، آنگاه خداى تبارك و تعالى خود را به نامهائى توصیف نموده كه چون مخلوق را آفرید و پرستش و آزمایشش آنرا خواست، ایشان را دعوت كرد كه او را به آن نامها بخوانند، پس خود را شنوا، بینا، توانا، قائم، گویا، آشكار، نهان، لطیف، آگاه، قوى، عزیز، حكیم، دانا و مانند اینها نامید و چون بدخواهان تكذیب كننده این اسماء را ملاحظه كردند و از طرفى از ما شنیده بودند كه از خدا خبر مى دادیم كه چیزى مانند او نیست و مخلوقى حالش چون او نباشد گفتند: شما كه عقیده دارید خدا مانند و نظیرى ندارد پس چگونه در اسماء حسناى خدا را شریك او ساختید و همه را نام خود پذیرفتید، این خود دلیل است كه شما در تمام یا بعضى حالات مانند خدا هستید زیرا نامهاى خوب را براى خودتان هم جمع كردید.
ما به آنها جواب گوئیم همانا خداى تبارك و تعالى بندگانش را به اسمائى از اسماء خویش با اختلاف معانى الزام نموده است چنانكه یك اسم دو معنى مختلف دارد، دلیل بر این مطلب گفته خود مردم است كه نزد آنها پذیرفته و مشهور است و خدا هم مخلوقش را به همان گفته خطاب كرده و به آنچه مى فهمند با آنها سخن گفته تا نسبت به آنچه ضایع كردند حجت بر آنها تمام باشد، گاهى به مردى گفته مى شود: سگ، خر، گاو، شیلم، تلخ، شیر، تمام اینها بر خلاف حالات مرد است، و این اسامى به معانى كه براى آنها نهاده شده بكار نرفته است، زیرا انسان نه شیر است و نه سگ، این را بفهم خدایت بیامرزد.
خدا هم كه عالم نامیده مى شود، بواسطه علم حادثى نیست كه چیزها را به آن دادند و بر نگهدارى امر آینده اش و تفكر در آنچه آفریند و تباه كند آنچه را از مخلوقش نابود كرده استعانت جوید كه اگر این علم نزدش حاضر نبود و از او غیبت كرده بود نادان و ناتوان باشد، چنانكه علما مخلوق را مى بینیم براى علم پدید آمده آنها عالم نامیده شوند زیرا پیش از آن نادان بودند بسا باشد كه همان علم از آنها دورى كند و بنادانى برگردند، و خدا را عالم نامند زیرا به چیزى نادان نیست، پس خالق و مخلوق در اسم عالم شریك شدند و معنى چنانكه دانستى مخلتف بود.
و باز پروردگار ما شنوا نامیده شد نه به این معنى كه سوراخ گوشى دارد كه با آن آواز را بشنود و با آن چیزى نبیند مانند سوارخ گوش ما كه از آن مى شنویم ولى با آن نتوانیم دید، اما خدا خود خبر دهد كه هیچ آوازى بر او پوشیده نیست و این بر طبق آنچه ما اسم مى بریم نیست، پس او هم در اسم شنیدن با ما شریك است، ولى معنى مختلف است، همچنین است دیدن او با سوراخ چشم نیست چنانكه ما با سوراخ چشم خود ببینیم و از آن استفاده دیگرى نكنیم ولى خدا بیناست و به هرچه توان نگاه كرد نادان نیست، پس در اسم بینائى با ماست و معنى مختلف است.
او قائم است ولى نه با این معنى كه راست ایستاده و سنگینى روى ساق پا انداخته چنانچه چیزهاى دیگرى ایستند بلكه معنى آن این است كه خدا حافظ و نگهدار است چنانكه كسى گوید فلانى قائم بامر ماست (مانند قیم صفار) و خدا بر هر جانى نسبت به آنچه انجام داده قائم است، و نیز «قائم» در زبان مردم بعضى باقى است و معنى سرپرستى را هم میدهد، چنانكه بمردى گوئى: بامر فرزندان فلانى قیام كن یعنى سرپرستیشان نما، و قائم از ما كسى كه روى ساق ایستاده، پس در اسم شریك او شدیم و در معنى شریك نگشتیم، اما لطیف بودنش بمعنى كمى و باریكى و خردى نیست بلكه به معنى نفوذ در اشیاء (علمش بهمه جا احاطه دارد) و دیده نشدن اوست، چنانكه بمردى گوئى: این امر از من لطیف شد و فلانى در كردار و گفتارش لطیف است، باو خبر مى دهى عقلت در آن امر درمانده و جستن از دست رفته و بطورى عمیق و باریك گشته كه اندیشه دركش نكند، همچنین لطیف بودن خداى تبارك و تعالى از این نظر است كه به حد و وصف درك نشود، و لطافت ما به معنى خردى و كمى است، پس در اسم شریك او شدیم و معنى مختلف گشت.
و اما خبیر (آگاه) كسى است كه چیزى بر او پوشیده نیست و از دستش نرفته، خبیر بودن خدا از نظر آزمایش و عبرت گرفتن از چیزها نیست كه اگر آزمایش و عبرت باشد بداند و چون نباشد نداند زیرا كسى كه چنین باشد نادان است و خدا همیشه نسبت به آفریدگانش آگاه است ولى آگاه در میان مردم كسى است كه از نادانى دانش آموز خبرگیرى كند (كه پس از نادانى آگاه و دانا شده) پس در اسم شریك او شدیم و معنى مختلف شد.
اما ظاهر بودن خدا از آن نظر نیست كه روى چیزها بر آمده و سوار گشته و بر آنها نشسته و به پله بالا بر آمده باشد بلكه بواسطه غلبه و تسلط و قدرتش بر چیزهاست چنانچه مردى گوید «بر دشمنانم ظهور یافتم و خدا مرا بر دشمنم ظهور داد» او از پیروزى و غلبه خبر مى دهد همچنین است ظهور خدا بر چیزها، و معنى دیگر ظاهر بودنش این است كه براى كسى كه او را طلب كند ظاهر است (و براى خدا هم همه چیز ظاهر است) و چیزى بر او پوشیده نیست و اوست مدبر و هر چه آفریده، پس چه ظاهرى از خداى تبارك و تعالى ظاهرتر و روشن تر است زیرا هر سو كه توجه كنى صنعت او موجود است و در وجود خودت از آثار او بقدر كفایت هست، و ظاهر از ما كسى است كه خودش آشكار و محدود و معین باشد پس در اسم شریكیم و در معنى شریك نیستیم. و اما باطن بودن خدا بمعنی درون چیزها بودن نیست بلکه به این معنی است که علم و نگهداری و تدبیرش بدرون چیزها راه دارد، چنانكه كسى گوید «ابطنته» یعنى خوب آگاه شدم و راز پنهانش دانستم و باطن در میان ما كسى است كه در چیزى نهان و پوشیده گشته، پس در اسم شریكم و معنى مختلف است.
و اما قاهر بودن خدا به معنى رنج و زحمت و چاره جوئى و ملاطفت و نیرنگ نیست چنانكه بعضى از بندگان بر بعضى قهر كنند و مقهور قاهر شود و قاهر مقهور گردد، ولى قاهر بودن خداى تبارك و تعالى این است كه تمام آفریدگانش را در برابر او كه آفریدگار است لباس خوارى و زبونى پوشیده اند، از آنچه خدا نسبت به آنها اراده كند قدرت سرپیچى ندارند، به اندازه چشم به هم زدنى از حكومت او كه گوید: باش و مى باشد خارج نشوند، قاهر در میان ما آنگونه است كه بیان و وصف كردم، پس در اسم شریكیم و معنى مختلف است، همچنین است تمام اسماء خدا، و اگر ما تمام آنها را بیان نكردیم براى آنكه به مقدارى كه بتو گفتیم پند گرفتن و نیك اندیشیدن كفایت كند خداست یاور تو و یاور ما در هدایت و توفیقمان -.

معناى كلمه صمد

بَابُ تَأْوِیلِ الصَّمَدِ
1- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ وَ لَقَبُهُ شَبَابٌ الصَّیْرَفِیُّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْقَاسِمِ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا الصَّمَدُ قَالَ السَّیِّدُ الْمَصْمُودُ إِلَیْهِ فِی الْقَلِیلِ وَ الْكَثِیرِ
اصول كافى جلد 1 صفحه: 166 روایة: 1
1- جعفرى گوید: به امام جواد علیه السلام عرض كردم: فدایت گردم، معنى صمد چیست؟ فرمود: آقائیكه در هر كم و زیاد باو توجه شود.
(320) 2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ السَّرِیِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ شَیْ ءٍ مِنَ التَّوْحِیدِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَتْ أَسْمَاؤُهُ الَّتِی یُدْعَا بِهَا وَ تَعَالَى فِی عُلُوِّ كُنْهِهِ وَاحِدٌ تَوَحَّدَ بِالتَّوْحِیدِ فِی تَوَحُّدِهِ ثُمَّ أَجْرَاهُ عَلَى خَلْقِهِ فَهُوَ وَاحِدٌ صَمَدٌ
قُدُّوسٌ یَعْبُدُهُ كُلُّ شَیْ ءٍ وَ یَصْمُدُ إِلَیْهِ كُلُّ شَیْ ءٍ وَ وَسِعَ كُلَّ شَیْ ءٍ عِلْماً
فَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الصَّحِیحُ فِی تَأْوِیلِ الصَّمَدِ لَا مَا ذَهَبَ إِلَیْهِ الْمُشَبِّهَةُ أَنَّ تَأْوِیلَ الصَّمَدِ الْمُصْمَتُ الَّذِی لَا جَوْفَ لَهُ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا یَكُونُ إِلَّا مِنْ صِفَةِ الْجِسْمِ وَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ مُتَعَالٍ عَنْ ذَلِكَ هُوَ أَعْظَمُ وَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ تَقَعَ الْأَوْهَامُ عَلَى صِفَتِهِ أَوْ تُدْرِكَ كُنْهَ عَظَمَتِهِ وَ لَوْ كَانَ تَأْوِیلُ الصَّمَدِ فِی صِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُصْمَتَ لَكَانَ مُخَالِفاً لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ صِفَةِ الْأَجْسَامِ الْمُصْمَتَةِ الَّتِی لَا أَجْوَافَ لَهَا مِثْلِ الْحَجَرِ وَ الْحَدِیدِ وَ سَائِرِ الْأَشْیَاءِ الْمُصْمَتَةِ الَّتِی لَا أَجْوَافَ لَهَا تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِیراً
فَأَمَّا مَا جَاءَ فِی الْأَخْبَارِ مِنْ ذَلِكَ فَالْعَالِمُ ع أَعْلَمُ بِمَا قَالَ وَ هَذَا الَّذِی قَالَ ع إِنَّ الصَّمَدَ هُوَ السَّیِّدُ الْمَصْمُودُ إِلَیْهِ
هُوَ مَعْنًى صَحِیحٌ مُوَافِقٌ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ وَ الْمَصْمُودُ إِلَیْهِ الْمَقْصُودُ فِی اللُّغَةِ قَالَ أَبُو طَالِبٍ فِی بَعْضِ مَا كَانَ یَمْدَحُ بِهِ النَّبِیَّ ص مِنْ شِعْرِهِ
وَ بِالْجَمْرَةِ الْقُصْوَى إِذَا صَمَدُوا ----- لَهَا یَؤُمُّونَ قَذْفاً رَأْسَهَا بِالْجَنَادِلِ
یَعْنِی قَصَدُوا نَحْوَهَا یَرْمُونَهَا بِالْجَنَادِلِ یَعْنِی الْحَصَى الصِّغَارَ الَّتِی تُسَمَّى بِالْجِمَارِ وَ قَالَ بَعْضُ شُعَرَاءِ الْجَاهِلِیَّةِ شِعْراً
مَا كُنْتُ أَحْسَبُ أَنَّ بَیْتاً ظَاهِراً ----- لِلَّهِ فِی أَكْنَافِ مَكَّةَ یُصْمَدُ
یَعْنِی یُقْصَدُ وَ قَالَ ابْنُ الزِّبْرِقَانِ
وَ لَا رَهِیبَةَ إِلَّا سَیِّدٌ صَمَدٌ
وَ قَالَ شَدَّادُ بْنُ مُعَاوِیَةَ فِی حُذَیْفَةَ بْنِ بَدْرٍ
عَلَوْتُهُ بِحُسَامٍ ثُمَّ قُلْتُ لَهُ ----- خُذْهَا حُذَیْفُ فَأَنْتَ السَّیِّدُ الصَّمَدُ
وَ مِثْلُ هَذَا كَثِیرٌ وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ السَّیِّدُ الصَّمَدُ الَّذِی جَمِیعُ الْخَلْقِ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِلَیْهِ یَصْمُدُونَ فِی الْحَوَائِجِ وَ إِلَیْهِ یَلْجَئُونَ عِنْدَ الشَّدَائِدِ وَ مِنْهُ یَرْجُونَ الرَّخَاءَ وَ دَوَامَ النَّعْمَاءِ لِیَدْفَعَ عَنْهُمُ الشَّدَائِدَ
اصول كافى جلد 1 صفحه:167 روایة: 2
2- جابر گوید: از امام باقر علیه السلام مطلبى از توحید پرسیدم، فرمود: خدائیكه اسماءش كه به آنها خوانندش، پر خیز و بركت است و در علو حقیقتش تعالى دارد، یكتاست، در حال یكتائى خودش (كه چیزى با او نبود) بیگانه دانستن خود منفرد بود (در یكتائى منفرد است، یكتاى دیگرى چون او نیست) سپس این توحید را میان خلقش جارى ساخت پس او، یكتا، صمد، قدوس است، همه چیز پرستشش كند و بسوى او نیاز برد و علمش همه چیز را فرا گرفته است.
(كلینى فرماید:) این است معنى صحیح در تأویل صمد نه آنچه مشبهه معتقد شده اند كه تأویل صمد: توپرى است كه جوف ندارد، زیرا كه توپرى صفت جسم است و خداى جل ذكره از آن برتر است او بزرگتر و والاتر است از اینكه اوهام بوصفش رسد یا حقیقت عظمتش درك شود و اگر تأویل صمد كه صفت خداى عزوجل است توپر باشد بر خلاف گفته خداى عزوجل است كه فرموده: چیزى مانند او نیست، زیرا توپرى صفت اجسامیست كه پرند و جوف ندارند مثل سنگ و آهن و سایر چیزهاى توپر بى جوف، مقام خداى از این صفت بسیار بلند است.
اما اخباریكه در این باره وارد شده است خود امام علیه السلام داناتر است بگفته خویش و اینكه (در دو روایت مزبور) فرمود صمد بمعنى سید مورد نیاز است معنائیست صحیح و موافق گفتار خداى عزوجل «چیزى مانند او نیست» و در لغت هم مصمود بمعنى مقصود است.
ابوطالب در بعضى اشعارش كه پیغمبر (ص) را مدح نموده گفته است (معنى شعر): سوگند بجمره عقبه، زمانیكه براى پرانیدن سنگها بسر او متوجهش شوند، «صمدو الها» یعنى بسوى او متوجه شوند و سنگش زنند، مراد بجنادل سنگهاى كوچكى است كه جمار نامیده شود.
یكى از شعراء جاهلیت گوید: (معنى شعر) گمان ندارم در اطراف مكه خانه آشكارى براى خدا باشد كه متوجهش شوند، و ابن زبرقان گوید: رهیبة جز سید صمد نیست (رهیبة نام مردیست و صمد شاهد مثال است كه به معنى مورد توجه آمده).
و شداد بن معاویه درباره حذیفة بن بدر گوید (معنى شعر) شمشیرى روى سرش بلند كردم و گفتم اى حذیفة آنرا بگیر كه تو سید و مورد توجهى، و مانند این مثالها زیاد است، و خداى عزوجل سید صمدى است كه تمام مخلوق از جن و انس در حوائج باو متوجه شوند و در گرفتاریها باو پناه برند و از او امید گشایش و دوام نعمت دارند كه گرفتاریها را از آنها بر دارد.
توضیح :
راجع به معنى كلمه «صمد» كه صفت خداوند است و در سوره توحید آمده است دو دسته روایات وارد شده است: 1- همین دو روایتى كه مرحوم كلینى در اینجا ذكر نمود كه صمد را بمعنى مورد توجه و نیاز تفسیر كرده یعنى خدا استغناء و بى نیازى كامل دارد و همه مخلوق باو نیازمندند و در حوائج خود او را مورد توجه قرار دهند. 2- روایاتیكه «صمد» را به معنى توپر تفسیر كرده اند در مقابل مخلوق كه تو خالى و میان تهى است. شارحین اصول كافى میگویند چنانكه معنى تو خالى بودن مخلوق اینستكه او ممكن است و محتاج و ذاتش كامل نیست و باطن و حقیقتش خالى و صفر است معنى توپر بودن خدا هم نقطه مقابل همین معانى است پس او واحب الوجود است غنى بالذاتست عدم و امكان و نقص را در او راه نفودى نیست پس این معانى با معانى مورد توجه روایات دسته اول مخالفتى ندارند بلكه لازم و ملزوم یكدیگرند زیرا آنكه غنى بالذات و كامل از تمام جهات شد و در مقابل مخلوقى محتاج و تو خالى قرار گرفت قهراً این فقیر به آن غنى متوجه مى شود و بدو نیاز مى برد: بنابراین آنچه مرحوم كلینى فرمودند نسبت به كسانیكه از كلمه «صمد= توپر» معنى ظاهر لفظش را اراده كنند و خدا را مانند سنگ و آهن - العیاذبالله - توپر بدانند همچنانكه آیات شریفه: یدالله فوق ایدیهم، و جاء ربك ان الله على العرش استوى را بمعنى ظاهرش مى گیرند و براى خدا دست و شخص و جسم قائل مى شوند در صورتى كه این كنایات و استعارات در لغت عرب و بلكه در هر لغتى فراوان است و ابلغ از تصریح شمرده شده است.