اصول کافی جلد دوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

درباره فى و انفال و بیان خمس و احكام آن و چیزهائى كه خمسش واجب است

بَابُ الْفَیْ ءِ وَ الْأَنْفَالِ وَ تَفْسِیرِ الْخُمُسِ وَ حُدُودِهِ وَ مَا یَجِبُ فِیهِ
إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى جَعَلَ الدُّنْیَا كُلَّهَا بِأَسْرِهَا لِخَلِیفَتِهِ حَیْثُ یَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً فَكَانَتِ الدُّنْیَا بِأَسْرِهَا لآِدَمَ وَ صَارَتْ بَعْدَهُ لِأَبْرَارِ وُلْدِهِ وَ خُلَفَائِهِ فَمَا غَلَبَ عَلَیْهِ أَعْدَاؤُهُمْ ثُمَّ رَجَعَ إِلَیْهِمْ بِحَرْبٍ أَوْ غَلَبَةٍ سُمِّیَ فَیْئاً وَ هُوَ أَنْ یَفِی ءَ إِلَیْهِمْ بِغَلَبَةٍ وَ حَرْبٍ وَ كَانَ حُكْمُهُ فِیهِ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى وَ الْیَتامى وَ الْمَساكِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَهُوَ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِقَرَابَةِ الرَّسُولِ فَهَذَا هُوَ الْفَیْ ءُ الرَّاجِعُ وَ إِنَّمَا یَكُونُ الرَّاجِعُ مَا كَانَ فِی یَدِ غَیْرِهِمْ فَأُخِذَ مِنْهُمْ بِالسَّیْفِ وَ أَمَّا مَا رَجَعَ إِلَیْهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُوجَفَ عَلَیْهِ بِخَیْلٍ وَ لَا رِكَابٍ فَهُوَ الْأَنْفَالُ هُوَ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ خَاصَّةً لَیْسَ لِأَحَدٍ فِیهِ الشِّرْكَةُ وَ إِنَّمَا جُعِلَ الشِّرْكَةُ فِی شَیْ ءٍ قُوتِلَ عَلَیْهِ فَجُعِلَ لِمَنْ قَاتَلَ مِنَ الْغَنَائِمِ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَ لِلرَّسُولِ سَهْمٌ وَ الَّذِی لِلرَّسُولِ ص یَقْسِمُهُ عَلَى سِتَّةِ أَسْهُمٍ ثَلَاثَةٌ لَهُ وَ ثَلَاثَةٌ لِلْیَتَامَى وَ الْمَسَاكِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ أَمَّا الْأَنْفَالُ فَلَیْسَ هَذِهِ سَبِیلَهَا كَانَ لِلرَّسُولِ ع خَاصَّةً وَ كَانَتْ فَدَكُ لِرَسُولِ اللَّهِ ص خَاصَّةً لِأَنَّهُ ص فَتَحَهَا وَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع لَمْ یَكُنْ مَعَهُمَا أَحَدٌ فَزَالَ عَنْهَا اسْمُ الْفَیْ ءِ وَ لَزِمَهَا اسْمُ الْأَنْفَالِ وَ كَذَلِكَ الْ آجَامُ وَ الْمَعَادِنُ وَ الْبِحَارُ وَ الْمَفَاوِزُ هِیَ لِلْإِمَامِ خَاصَّةً فَإِنْ عَمِلَ فِیهَا قَوْمٌ بِإِذْنِ الْإِمَامِ فَلَهُمْ أَرْبَعَةُ أَخْمَاسٍ وَ لِلْإِمَامِ خُمُسٌ وَ الَّذِی لِلْإِمَامِ یَجْرِی مَجْرَى الْخُمُسِ وَ مَنْ عَمِلَ فِیهَا بِغَیْرِ إِذْنِ الْإِمَامِ فَالْإِمَامُ یَأْخُذُهُ كُلَّهُ لَیْسَ لِأَحَدٍ فِیهِ شَیْ ءٌ وَ كَذَلِكَ مَنْ عَمَرَ شَیْئاً أَوْ أَجْرَى قَنَاةً أَوْ عَمِلَ فِی أَرْضٍ خَرَابٍ بِغَیْرِ إِذْنِ صَاحِبِ الْأَرْضِ فَلَیْسَ لَهُ ذَلِكَ فَإِنْ شَاءَ أَخَذَهَا مِنْهُ كُلَّهَا وَ إِنْ شَاءَ تَرَكَهَا فِی یَدِهِ
ثقة الاسلام كلینى فرماید:
خداى تبارك و تعالى همه دنیا را به خلیفه خود (پیغمبر یا امام) داده، زیرا بفرشتگان مى گوید: «من در زمین خلیفه گذارم 24 سوره 2 -» پس همه دنیا از آن آدم بود (كه نخستین خلیفه خدا در روى زمین بود) و پس از او به فرزندان نیكوكار و جانشینانش رسید، بنابراین آنچه را از دنیا دشمنانشان (یعنى كفار و مشركین) به زور گرفتند و سپس به وسیله جنگ یا غلبه به آنها برگشت فى ء نامند، پس فى ء آن است كه: به وسیله غلبه و جنگ به آنها برگردد (و فى ء در لغت به معنى برگشتن است) و حكم فى ء آن است كه خداى تعالى فرماید: «بدانید كه هر چه غنیمت گیرید، پنج یك آن از خدا و پیغمبر و خویشان او و یتیمان و بى چیزان و در راه ماندگانست.- 42 سوره 8- پس فی ازآن خدا و پیغمبر و خویشان پیغمبر است اینست بیان فیء که برگشت می کند. و برگشتش از این جهت است که در دست دیگران بوده و بزور شمشیر از آنها گرفته شده.
و اما آنچه بدون تاختن اسب و شتر(یعنی بدون جنگ) بآنها برگردد انفال است که مخصوص خدا و پیغمبر است و هیچکس در آن شریک نیست. شرکت تنها در چیزیست که روی آن جنگ شده و کشته داده اند که برای جنگجویان چهار سهم از آن غنیمتها مقرر گردیده و برای پیغمبر یک سهم و پیغمبر سهم خود را شش بخش می کند: سه بخش آن از خود اوست و سه بخش دیگرش از آن یتیمان و بی چیزان و در راه ماندگان است.
و اما انفال چنین نیست، انفال مخصوص پیغمبر صلى الله علیه وآله است و فدك مخصوص پیغمبر صلى الله علیه و آله بود، زیرا او و امیرالمؤمنین آن را فتح كردند و دیگرى با آنها نبود، لذا اسم فى ء از آن برداشته و اسم انفال روى آن گذاشته شد و همچنین است نیزارها و معادن و دریاها و بیابانها كه همه به امام اختصاص دارد. و اگر مردمى به اجازه امام در آنها كار كردند، چهار پنجم درآمد آنها از خود ایشان و یك پنجمش از آن امام است و آنچه به امام تعلق دارد، حكم خمس را دارد (یعنى باید شش بخش شود) و هر كه بدون اجازه امام در آنها كار كند، امام حق دارد همه درآمد را بگیرد، و هیچكس را در آن سهمى نیست، همچنین هر كس بدون اجازه صاحب زمین، خرابه اى را آباد كند یا قناتى جارى كند یا در زمین خرابى عملى انجام دهد، از آن او نمى گردد، و مالك زمین اگر بخواهد از او مى گیرد و اگر بخواهد در دست او باقى مى گذارد.
شرح:
خلیفه به معنى جانشین وهاء آن براى مبالغه است و پیغمبر و امام از این نظر جانشین خدا باشند كه دنیا از آنها است و حق تصرف در آن را دارند، ما راجع به این موضوع، ذیل حدیث 1063 توضیحى بیان كردیم.
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ الْیَمَانِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ نَحْنُ وَ اللَّهِ الَّذِینَ عَنَى اللَّهُ بِذِی الْقُرْبَى الَّذِینَ قَرَنَهُمُ اللَّهُ بِنَفْسِهِ وَ نَبِیِّهِ ص فَقَالَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى وَ الْیَتامى وَ الْمَساكِینِ مِنَّا خَاصَّةً وَ لَمْ یَجْعَلْ لَنَا سَهْماً فِی الصَّدَقَةِ أَكْرَمَ اللَّهُ نَبِیَّهُ وَ أَكْرَمَنَا أَنْ یُطْعِمَنَا أَوْسَاخَ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 491 روایت 1
سلیم بن قیس گوید: شنیدم امیرالمؤمنین علیه السلام مى فرمود: به خدا ما هستیم كسانى كه خدا از ذى القربى(خویشان پیغمبر) قصد فرموده و آنها را همدوش خود و پیغمبرش ساخته و فرموده است: «هر چه را خدا از اموال مردم دهكده ها به پیغمبرش برگشت داده، از آن خدا و پیغمبر و خویشان او و یتیمان و بى چیزان است 7 سوره 59 -» این سهم مخصوص ماست و براى ما از صدقه (زكاة واجب) سهمى قرار نداد، خدا پیغمبرش را و ما را گرامى داشت از این كه چرك و فضول مال مردم را بما بخوراند (زیرا مالى كه به عنوان زكوة پرداخت مى شود، چرك و فضول است كه از اصل مال گرفته مى شود و آن مال مزكى و مصفا مى گردد).
2- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى قَالَ هُمْ قَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ الْخُمُسُ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لَنَا
اصول كافى جلد 2 صفحه 491 روایت 2
امام باقر علیه السلام درباره قول خداى تعالى: «بدانید كه هرچه غنیمت گیرید، پنج یك آن از آن خدا و پیغمبر و خویشان اوست 42 سوره 8 -» فرمود: ایشان خویشان رسول خدایند صلى الله علیه وآله و آن خمس از آن خدا و پیغمبر و ماست.
(1415) 3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْأَنْفَالُ مَا لَمْ یُوجَفْ عَلَیْهِ بِخَیْلٍ وَ لَا رِكَابٍ أَوْ قَوْمٌ صَالَحُوا أَوْ قَوْمٌ أَعْطَوْا بِأَیْدِیهِمْ وَ كُلُّ أَرْضٍ خَرِبَةٍ وَ بُطُونُ الْأَوْدِیَةِ فَهُوَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص وَ هُوَ لِلْإِمَامِ مِنْ بَعْدِهِ یَضَعُهُ حَیْثُ یَشَاءُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 491 روایت 3
امام صادق علیه السلام فرمود: انفال آن است كه: اسب و شتر بر آن رانده نشود (با جنگ و غلبه بدست نیاید) یا اموال مردمى است كه (با مسلمین) سازش كنند یا مردمى كه با دست خود بپردازند و هر زمین خراب و ته رودخانه ها از پیغمبر است و پس از او از آن امام است، بهر راه خواهد به مصرف رساند.
4- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع قَالَ الْخُمُسُ مِنْ خَمْسَةِ أَشْیَاءَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَ الْغَوْصِ وَ مِنَ الْكُنُوزِ وَ مِنَ الْمَعَادِنِ وَ الْمَلَّاحَةِ یُؤْخَذُ مِنْ كُلِّ هَذِهِ الصُّنُوفِ الْخُمُسُ فَیُجْعَلُ لِمَنْ جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ وَ یُقْسَمُ الْأَرْبَعَةُ الْأَخْمَاسِ بَیْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَیْهِ وَ وَلِیَ ذَلِكَ وَ یُقْسَمُ بَیْنَهُمُ الْخُمُسُ عَلَى سِتَّةِ أَسْهُمٍ سَهْمٌ لِلَّهِ وَ سَهْمٌ لِرَسُولِ اللَّهِ وَ سَهْمٌ لِذِی الْقُرْبَى وَ سَهْمٌ لِلْیَتَامَى وَ سَهْمٌ لِلْمَسَاكِینِ وَ سَهْمٌ لِأَبْنَاءِ السَّبِیلِ.
فَسَهْمُ اللَّهِ وَ سَهْمُ رَسُولِ اللَّهِ لِأُولِی الْأَمْرِ مِنْ بَعْدِ رَسُولِ اللَّهِ ص وِرَاثَةً فَلَهُ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ سَهْمَانِ وِرَاثَةً وَ سَهْمٌ مَقْسُومٌ لَهُ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُ نِصْفُ الْخُمُسِ كَمَلًا وَ نِصْفُ الْخُمُسِ الْبَاقِی بَیْنَ أَهْلِ بَیْتِهِ فَسَهْمٌ لِیَتَامَاهُمْ وَ سَهْمٌ لِمَسَاكِینِهِمْ وَ سَهْمٌ لِأَبْنَاءِ سَبِیلِهِمْ یُقْسَمُ بَیْنَهُمْ عَلَى الْكِتَابِ وَ السُّنَّةِ مَا یَسْتَغْنُونَ بِهِ فِی سَنَتِهِمْ فَإِنْ فَضَلَ عَنْهُمْ شَیْ ءٌ فَهُوَ لِلْوَالِی وَ إِنْ عَجَزَ أَوْ نَقَصَ عَنِ اسْتِغْنَائِهِمْ كَانَ عَلَى الْوَالِی أَنْ یُنْفِقَ مِنْ عِنْدِهِ بِقَدْرِ مَا یَسْتَغْنُونَ بِهِ وَ إِنَّمَا صَارَ عَلَیْهِ أَنْ یَمُونَهُمْ لِأَنَّ لَهُ مَا فَضَلَ عَنْهُمْ وَ إِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ هَذَا الْخُمُسَ خَاصَّةً لَهُمْ دُونَ مَسَاكِینِ النَّاسِ وَ أَبْنَاءِ سَبِیلِهِمْ عِوَضاً لَهُمْ مِنْ صَدَقَاتِ النَّاسِ تَنْزِیهاً مِنَ اللَّهِ لَهُمْ لِقَرَابَتِهِمْ بِرَسُولِ اللَّهِ ص وَ كَرَامَةً مِنَ اللَّهِ لَهُمْ عَنْ أَوْسَاخِ النَّاسِ فَجَعَلَ لَهُمْ خَاصَّةً مِنْ عِنْدِهِ مَا یُغْنِیهِمْ بِهِ عَنْ أَنْ یُصَیِّرَهُمْ فِی مَوْضِعِ الذُّلِّ وَ الْمَسْكَنَةِ وَ لَا بَأْسَ بِصَدَقَاتِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ وَ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُمُ الْخُمُسَ هُمْ قَرَابَةُ النَّبِیِّ ص الَّذِینَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فَقَالَ وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَكَ الْأَقْرَبِینَ وَ هُمْ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنْفُسُهُمْ الذَّكَرُ مِنْهُمْ وَ الْأُنْثَى لَیْسَ فِیهِمْ مِنْ أَهْلِ بُیُوتَاتِ قُرَیْشٍ وَ لَا مِنَ الْعَرَبِ أَحَدٌ وَ لَا فِیهِمْ وَ لَا مِنْهُمْ فِی هَذَا الْخُمُسِ مِنْ مَوَالِیهِمْ وَ قَدْ تَحِلُّ صَدَقَاتُ النَّاسِ لِمَوَالِیهِمْ وَ هُمْ وَ النَّاسُ سَوَاءٌ وَ مَنْ كَانَتْ أُمُّهُ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ أَبُوهُ مِنْ سَائِرِ قُرَیْشٍ فَإِنَّ الصَّدَقَاتِ تَحِلُّ لَهُ وَ لَیْسَ لَهُ مِنَ الْخُمُسِ شَیْ ءٌ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى یَقُولُ ادْعُوهُمْ لِ آبائِهِمْ وَ لِلْإِمَامِ صَفْوُ الْمَالِ أَنْ یَأْخُذَ مِنْ هَذِهِ الْأَمْوَالِ صَفْوَهَا الْجَارِیَةَ الْفَارِهَةَ وَ الدَّابَّةَ الْفَارِهَةَ وَ الثَّوْبَ وَ الْمَتَاعَ بِمَا یُحِبُّ أَوْ یَشْتَهِی فَذَلِكَ لَهُ قَبْلَ الْقِسْمَةِ وَ قَبْلَ إِخْرَاجِ الْخُمُسِ وَ لَهُ أَنْ یَسُدَّ بِذَلِكَ الْمَالِ جَمِیعَ مَا یَنُوبُهُ مِنْ مِثْلِ إِعْطَاءِ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ غَیْرِ ذَلِكَ مِمَّا یَنُوبُهُ فَإِنْ بَقِیَ بَعْدَ ذَلِكَ شَیْ ءٌ أَخْرَجَ الْخُمُسَ مِنْهُ فَقَسَمَهُ فِی أَهْلِهِ وَ قَسَمَ الْبَاقِیَ عَلَى مَنْ وَلِیَ ذَلِكَ وَ إِنْ لَمْ یَبْقَ بَعْدَ سَدِّ النَّوَائِبِ شَیْ ءٌ فَلَا شَیْ ءَ لَهُمْ وَ لَیْسَ لِمَنْ قَاتَلَ شَیْ ءٌ مِنَ الْأَرَضِینَ وَ لَا مَا غَلَبُوا عَلَیْهِ إِلَّا مَا احْتَوَى عَلَیْهِ الْعَسْكَرُ .
وَ لَیْسَ لِلْأَعْرَابِ مِنَ الْقِسْمَةِ شَیْ ءٌ وَ إِنْ قَاتَلُوا مَعَ الْوَالِی لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَالَحَ الْأَعْرَابَ أَنْ یَدَعَهُمْ فِی دِیَارِهِمْ وَ لَا یُهَاجِرُوا عَلَى أَنَّهُ إِنْ دَهِمَ رَسُولَ اللَّهِ ص مِنْ عَدُوِّهِ دَهْمٌ أَنْ یَسْتَنْفِرَهُمْ فَیُقَاتِلَ بِهِمْ وَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْغَنِیمَةِ نَصِیبٌ وَ سُنَّتُهُ جَارِیَةٌ فِیهِمْ وَ فِی غَیْرِهِمْ وَ الْأَرَضُونَ الَّتِی أُخِذَتْ عَنْوَةً بِخَیْلٍ وَ رِجَالٍ فَهِیَ مَوْقُوفَةٌ مَتْرُوكَةٌ فِی یَدِ مَنْ یَعْمُرُهَا وَ یُحْیِیهَا وَ یَقُومُ عَلَیْهَا عَلَى مَا یُصَالِحُهُمُ الْوَالِی عَلَى قَدْرِ طَاقَتِهِمْ مِنَ الْحَقِّ النِّصْفِ أَوِ الثُّلُثِ أَوِ الثُّلُثَیْنِ وَ عَلَى قَدْرِ مَا یَكُونُ لَهُمْ صَلَاحاً وَ لَا یَضُرُّهُمْ فَإِذَا أُخْرِجَ مِنْهَا مَا أُخْرِجَ بَدَأَ فَأَخْرَجَ مِنْهُ الْعُشْرَ مِنَ الْجَمِیعِ مِمَّا سَقَتِ السَّمَاءُ أَوْ سُقِیَ سَیْحاً وَ نِصْفَ الْعُشْرِ مِمَّا سُقِیَ بِالدَّوَالِی وَ النَّوَاضِحِ فَأَخَذَهُ الْوَالِی فَوَجَّهَهُ فِی الْجِهَةِ الَّتِی وَجَّهَهَا اللَّهُ عَلَى ثَمَانِیَةِ أَسْهُمٍ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاكِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَابِ وَ الْغَارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ثَمَانِیَةَ أَسْهُمٍ یَقْسِمُ بَیْنَهُمْ فِی مَوَاضِعِهِمْ بِقَدْرِ مَا یَسْتَغْنُونَ بِهِ فِی سَنَتِهِمْ بِلَا ضِیقٍ وَ لَا تَقْتِیرٍ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ ذَلِكَ شَیْ ءٌ رُدَّ إِلَى الْوَالِی وَ إِنْ نَقَصَ مِنْ ذَلِكَ شَیْ ءٌ وَ لَمْ یَكْتَفُوا بِهِ كَانَ عَلَى الْوَالِی أَنْ یَمُونَهُمْ مِنْ عِنْدِهِ بِقَدْرِ سَعَتِهِمْ حَتَّى یَسْتَغْنُوا وَ یُؤْخَذُ بَعْدُ مَا بَقِیَ مِنَ الْعُشْرِ فَیُقْسَمُ بَیْنَ الْوَالِی وَ بَیْنَ شُرَكَائِهِ الَّذِینَ هُمْ عُمَّالُ الْأَرْضِ وَ أَكَرَتُهَا فَیُدْفَعُ إِلَیْهِمْ أَنْصِبَاؤُهُمْ عَلَى مَا صَالَحَهُمْ عَلَیْهِ وَ یُؤْخَذُ الْبَاقِی فَیَكُونُ بَعْدَ ذَلِكَ أَرْزَاقَ أَعْوَانِهِ عَلَى دِینِ اللَّهِ وَ فِی مَصْلَحَةِ مَا یَنُوبُهُ مِنْ تَقْوِیَةِ الْإِسْلَامِ وَ تَقْوِیَةِ الدِّینِ فِی وُجُوهِ الْجِهَادِ وَ غَیْرِ ذَلِكَ مِمَّا فِیهِ مَصْلَحَةُ الْعَامَّةِ لَیْسَ لِنَفْسِهِ مِنْ ذَلِكَ قَلِیلٌ وَ لَا كَثِیرٌ .
وَ لَهُ بَعْدَ الْخُمُسِ الْأَنْفَالُ وَ الْأَنْفَالُ كُلُّ أَرْضٍ خَرِبَةٍ قَدْ بَادَ أَهْلُهَا وَ كُلُّ أَرْضٍ لَمْ یُوجَفْ عَلَیْهَا بِخَیْلٍ وَ لَا رِكَابٍ وَ لَكِنْ صَالَحُوا صُلْحاً وَ أَعْطَوْا بِأَیْدِیهِمْ عَلَى غَیْرِ قِتَالٍ وَ لَهُ رُءُوسُ الْجِبَالِ وَ بُطُونُ الْأَوْدِیَةِ وَ الْ آجَامُ وَ كُلُّ أَرْضٍ مَیْتَةٍ لَا رَبَّ لَهَا وَ لَهُ صَوَافِی الْمُلُوكِ مَا كَانَ فِی أَیْدِیهِمْ مِنْ غَیْرِ وَجْهِ الْغَصْبِ لِأَنَّ الْغَصْبَ كُلَّهُ مَرْدُودٌ وَ هُوَ وَارِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ یَعُولُ مَنْ لَا حِیلَةَ لَهُ وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَتْرُكْ شَیْئاً مِنْ صُنُوفِ الْأَمْوَالِ إِلَّا وَ قَدْ قَسَمَهُ وَ أَعْطَى كُلَّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ الْخَاصَّةَ وَ الْعَامَّةَ وَ الْفُقَرَاءَ وَ الْمَسَاكِینَ وَ كُلَّ صِنْفٍ مِنْ صُنُوفِ النَّاسِ فَقَالَ لَوْ عُدِلَ فِی النَّاسِ لَاسْتَغْنَوْا ثُمَّ قَالَ إِنَّ الْعَدْلَ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَ لَا یَعْدِلُ إِلَّا مَنْ یُحْسِنُ الْعَدْلَ.
قَالَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَقْسِمُ صَدَقَاتِ الْبَوَادِی فِی الْبَوَادِی وَ صَدَقَاتِ أَهْلِ الْحَضَرِ فِی أَهْلِ الْحَضَرِ وَ لَا یَقْسِمُ بَیْنَهُمْ بِالسَّوِیَّةِ عَلَى ثَمَانِیَةٍ حَتَّى یُعْطِیَ أَهْلَ كُلِّ سَهْمٍ ثُمُناً وَ لَكِنْ یَقْسِمُهَا عَلَى قَدْرِ مَنْ یَحْضُرُهُ مِنْ أَصْنَافِ الثَّمَانِیَةِ عَلَى قَدْرِ مَا یُقِیمُ كُلَّ صِنْفٍ مِنْهُمْ یُقَدِّرُ لِسَنَتِهِ لَیْسَ فِی ذَلِكَ شَیْ ءٌ مَوْقُوتٌ وَ لَا مُسَمًّى وَ لَا مُؤَلَّفٌ إِنَّمَا یَضَعُ ذَلِكَ عَلَى قَدْرِ مَا یَرَى وَ مَا یَحْضُرُهُ حَتَّى یَسُدَّ فَاقَةَ كُلِّ قَوْمٍ مِنْهُمْ وَ إِنْ فَضَلَ مِنْ ذَلِكَ فَضْلٌ عَرَضُوا الْمَالَ جُمْلَةً إِلَى غَیْرِهِمْ وَ الْأَنْفَالُ إِلَى الْوَالِی وَ كُلُّ أَرْضٍ فُتِحَتْ فِی أَیَّامِ النَّبِیِّ ص إِلَى آخِرِ الْأَبَدِ وَ مَا كَانَ افْتِتَاحاً بِدَعْوَةِ أَهْلِ الْجَوْرِ وَ أَهْلِ الْعَدْلِ لِأَنَّ ذِمَّةَ رَسُولِ اللَّهِ فِی الْأَوَّلِینَ وَ الْ آخِرِینَ ذِمَّةٌ وَاحِدَةٌ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ الْمُسْلِمُونَ إِخْوَةٌ تَتَكَافَى دِمَاؤُهُمْ وَ یَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ.
وَ لَیْسَ فِی مَالِ الْخُمُسِ زَكَاةٌ لِأَنَّ فُقَرَاءَ النَّاسِ جُعِلَ أَرْزَاقُهُمْ فِی أَمْوَالِ النَّاسِ عَلَى ثَمَانِیَةِ أَسْهُمٍ فَلَمْ یَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ وَ جَعَلَ لِلْفُقَرَاءِ قَرَابَةِ الرَّسُولِ ص نِصْفَ الْخُمُسِ فَأَغْنَاهُمْ بِهِ عَنْ صَدَقَاتِ النَّاسِ وَ صَدَقَاتِ النَّبِیِّ ص وَ وَلِیِّ الْأَمْرِ فَلَمْ یَبْقَ فَقِیرٌ مِنْ فُقَرَاءِ النَّاسِ وَ لَمْ یَبْقَ فَقِیرٌ مِنْ فُقَرَاءِ قَرَابَةِ رَسُولِ اللَّهِ ص إِلَّا وَ قَدِ اسْتَغْنَى فَلَا فَقِیرَ وَ لِذَلِكَ لَمْ یَكُنْ عَلَى مَالِ النَّبِیِّ ص وَ الْوَالِی زَكَاةٌ لِأَنَّهُ لَمْ یَبْقَ فَقِیرٌ مُحْتَاجٌ وَ لَكِنْ عَلَیْهِمْ أَشْیَاءُ تَنُوبُهُمْ مِنْ وُجُوهٍ وَ لَهُمْ مِنْ تِلْكَ الْوُجُوهِ كَمَا عَلَیْهِمْ
اصول كافى جلد 2 صفحه 492 روایت 4
موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: خمس از پنج چیز باید داده شود: 1- غنیمتها، 2- غواصى (منافع دریا) 3- گنجها 4- معادن 5- نمكزارها (كه معدن مخصوصى است) از تمام این انواع دریافت مى شود و به كسانى كه خداى تعالى مقرر فرموده داده مى شود و چهار پنجم آن (یعنى غنائم) میان جنگجویان متصدیان جنگ تقسیم مى شود، و خمس میان آنها (كه خدا مقرر فرموده) به شش سهم تقسیم مى شود: 1- سهم خدا 2- سهم پیغمبر، 3- سهم خویشان پیغمبر، 4- سهم یتیمان، 5- سهم تهیدستان، 6- سهم در راه ماندگان.
سهم خدا و سهم پیغمبر پس از وفات پیغمبر از نظر وراثت بوالیان امر(ائمه معصومین) تعلق دارد، پس براى امام سه سهم است: دو سهم از نظر وراثت و یك سهم بهره خود او است كه از جانب خدا، بنابر این نصف كامل خموس از اوست (كه در این زمان به سهم امام معروفست) و نصف دیگر میان خاندانش تقسیم مى شود: یك سهم به یتیمان آنها و یك سهم به تهیدستان و یك سهم بدر راه ماندگانشان داده مى شود كه طبق قرآن و سنت پیغمبر میان آنها تقسیم شود، به مقدارى كه یك سالشان را كفایت كند، اگر از آنها چیزى زیاد آمد، به حاكم مى رسد و اگر سهم امام قابل قسمت نبود، یا كمتر از مقدار كفاف آنها بود، به عهده حاكم است كه از آنچه در دست دارد ایشان را بى نیاز كند، و مخارج آنها از این نظر به عهده حاكم گذاشته شد كه مقدار زیادى از آنها به او تعلق دارد.
و همانا خدا خمس را مختص آنها قرار داد و به تهیدستان و در راه ماندگان مردم دیگر نداد تا به جاى صدقات (زكاة واجب) مردم باشد (كه برسادات حرام گردید) و براى اینكه خدا ایشان را به واسطه قرابتشان با پیغمبر (از گرفتن زكاة) بركنار كند و از چرك اموال مردم ارجمندشان دارد، لذا مال مخصوصى را از جانب خود براى آنها به مقدار بى نیازیشان مقرر فرمود تا در معرض خوارى و درویشى قرار نگیرند ولى دادن صدقات بعضى از آنها ببعض دیگر باكى ندارد (زكاة سادات به سادات مى رسد).
و این اشخاص كه خدا خمس را بر ایشان مقرر فرموده همان خویشان پیغمبرند صلى الله علیه وآله كه خدا از آنها یاد نموده و فرمود: «خویشان نزدیك خود را بیم ده 214 سوره 26 -» و ایشان خود فرزندان عبدالمطلب هستند از زن و مرد (نه دوستان و وابستگان با آنها) و هیچكس دیگر از خاندان قریش و احدى دیگر از عرب داخل آنها نیست و وابستگان به فرزندان عبدالمطلب (چه آزاد شده آنها باشند و چه هم سوگند با ایشان) در گرفتن خمس داخل در آنها و یا در حكم آنها نیستند و صدقات مردم براى آنها حلال است و آنها با مردم دیگر برابرند. و كسى كه مادرش از بنى هاشم و پدرش از سائر قریشى (یا سایر مسلمین) باشد، صدقات براى او حلال است و از خمس بهره ئى ندارد، زیرا خداى تعالى مى فرماید: «آنها را به پدرانشان نسبت دهید 6 سوره 33 ».
و برگزیده اموال غنیمت از امامست و حق دارد برگزیده این اموال را براى خود بردارد: مانند كنیز زیبا، مركوب زیبا، لباس و كالائى كه دوست دارد و مى خواهد. این اموال پیش از تقسیم و پیش از اخراج خمس از آن او است، و او مى تواند این اموال را به مصرف مخارجى كه براى او پیش مى آید مانند بخشیدن به مؤلفة قلوبهم و پیش آمدهاى دیگر برساند، اگر پس از آن چیزى باقى ماند، خمسش را خارج كرده میان اهل خمس تقسیم شود و بقیه (چهار پنجم دیگر) میان مباشرین جنگ تقسیم شود. و اگر پس از تأمین مخارج چیزى نماند، ایشان حقى ندارند. و جنگجویان از زمین و آنچه بر آن غلبه كرده اند حقى ندارند، مگر مقدارى را كه به تصرف لشگر در آمده (و در میدان جنگ بر آن دست یافته اند) .
و بادیه نشینان عرب هم سهمى ندارند اگر چه همراه والی (امام یا نایب او) در جنگ شرکت کنند، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله با آنها قرارداد مصالحه بست که در دیار خود باشند و بمدینه هجرت نکنند، بشرط اینکه دشمن پیغمبر صلی الله علیه و آله بر او حمله کرد، آنها را بسیج دهد و همراه او بجنگند و از غنیمت بهره نداشته باشند، و روش پیغمبر صلی الله علیه و اله درباره آنها و دیگران (اولاد آنها یا بادیه نشینان دیگر ) جاریست(ولی بعضی از فقها این حکم را مختص بهمان اعراب زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله دانسته اند).
و زمینهاییکه بزور اسب و لشکر اسلام بدست آمده در دست کسانیکه آنها را آباد کنند و زنده نگهدارند ثابت و برقرار میماند و طبق قراردادیکه حاکم با آنها مصالحه کند: به نصف یا ثلث یا دو ثلث که توانایی داشته باشند و صلاح آنها باشد و بآنها زیان نرسد، بآباد کردن آن قیام میکنند، و چون آنچه را باید خارج کند، خارج کرد(از مخارج کشت و زراعت) ده یک از همه را خارج می کند اگر زمین از باران و آب جاری مشروب میشود و بیست یک خارج میکند اگر زمین با دلو و کشیدن از چاه مشروب می شود و حاکم این (زکاه) را می گیرد و در راهیکه خدا تعیین فرموده به هشت سهم بمصرف میرساند:
1- فقرا 2- مستمندان(تهیدست تر از فقرا) 3- کارمندان جمع آوری زکات 4- مولفه قلوبهم(کفار، برای اینکه دلشان به اسلام گرم شود) 5- آزاد کردن بندگان 6- بدهکاران 7- در راه خدا(مانند خرید اسلحه و ساختن پل و راه و مدرسه ) 8- در راه ماندگان (کسانیکه در مسافرت بی چیز شده اند).
این هشت سهم باید در محلش بمقداریکه یکسال آنها را بدون سختی و تنگی تامین کند، تقسیم شود اگر چیزی از آن زیاد آمد به حاکم بر میگردد و اگر کم آمد و آنها راکفایت نکرد، بعهده حاکم است که از آنچه در دست دارد، بمقداریکه در خور آنهاست خرجشان را بدهد تا بی نیازشان کند، و آنچه از عشر باقی بماند میان حاکم و شرکاء او یعنی کارگران در زمین و کشاورزان تقسیم می شود و بهره آنها طبق قرارداد و مصالحه بآنها پرداخت میشود و مابقی را در مخارج کسانیکه حاکم را بر دین خدا کمک میکنند و در راه بمصلحت مخارجیکه برای او پیش میآید مانند تقویت اسلام و تقویت دین از نظر جهاد و مخارج دیگری که بمصلحت عموم مسلمین است بمصرف میرسانند و خود حاکم از این قسمت هیچ سهمی ندارد.
و براى امام غیر از خمس، حق در انفال است. و انفال هر زمین خراجى است كه اهلش نابود شده باشند و هر زمینى كه اسب و شتر بر آن رانده نشده باشد (با جنگ و غلبه گرفته نشده باشد) بلكه بنوعى با مسلمین سازش كرده و بدون جنگ و با دست خود تسلیم نموده اند و نیز سر كوهها و ته رودخانه ها و نیزارها (جنگل ها) و هر زمین بائر و بى صاحب از آن امامست. و زبده اموالى كه در دست پادشاهان است (و در جنگ با اسلام مغلوب شده اند) اگر از كسى غصب نكرده باشند به امام تعلق دارد، و هر مال غصبى به صاحبش باید برگردد، و نیز امام وارث كسى است كه وارث ندارد و مخارج هر كس را كه چاره ندارد باید بدهد (یعنى امام باید این درآمدها را در راه درماندگان و هر گونه خرجى كه براى اسلام و مسلمین پیش مى آید و محل ندارد مصرف كند).
و باز فرمود: همانا خدا هر نوع از اموال را تقسیم كرده و حق هر مستحق را از خاصه و عامه (امام و سایر مردم) و فقراء و مساكین و اصناف دیگر مردم به آنها داده است، سپس فرمود: اگر در میان مردم عدالت حكمفرا باشد، همه بى نیاز شوند و باز فرمود: عدالت از عسل شیرین تر است. و عدالت نكند جز كسى كه عدالت را خوب بداند (پس براى نظام زندگى مردم، امامى عادل لازم است).
و رسول خدا صلى الله علیه و آله زكاة بادیه نشینان را به بادیه نشینان مى داد و زكاة شهرنشینان را به شهر نشینان، ولى زكاة را میان هشت صنف آنها برابر تقسیم نمى كرد بطورى كه بهر دسته یک هشتم برسد، بلكه بمقدارى كه از آن 8 طایفه حاضر بودند، باندازه مخارج یكسال هر دسته آنها تقسیم مى كرد، در این باره وقت و اندازه معینى یا نامبرده و نوشته ئى نیست، بلكه هر گونه خود پیشوا صلاح بداند و بهر كس دسترسى داشته باشد، پرداخت مى كند تا احتیاج هر دسته از آنها را بر آورد، و اگر چیزى زیاد آمد بدیگران عرضه مى كند.
و اما امر انفال با والى (پیغمبر یا امام) است و همچنین هر زمینى كه در زمان پیغمبر صلى الله علیه وآله فتح شده است براى همیشه، و نیز هر زمینى كه براى دعوت باسلام از جانب پیشوایان ظالم یا عادل فتح شده است امرش با والى است، زیرا تعهد و پیمان پیغمبر نسبت به پیشینیان و پسینیان یكسان است، زیرا خود پیغمبر صلى الله علیه وآله فرموده است: مسلمانها برادر یكدیگرند، خونشان با هم برابرست، پست ترین آنها باید به پیمانشان كوشش كند (بحدیث 1049 رجوع شود).
و در مال خمس، زكاتى نیست، زیرا ارزاق و مخارج فقراء مردم (غیر سادات) بر 8 سهم در اموال مردم مقرر گردیده و كسى از آنها بى خرجى گذاشته نشده (پس از خمس حقى ندارند) و خدا براى فقراء خویشان پیغمبر صلى الله علیه وآله نصف خمس را مقرر كرد و ایشان را از صدقات مردم و صدقات پیغمبر صلى الله علیه وآله و والى امر (امام) بى نیاز كرد، پس هیچ فقیرى از فقراء مردم (سادات) و هیچ فقیرى از فقراء خویشان پیغمبر صلى الله علیه وآله نباشد، جز اینكه بى نیاز گردید، بنابراین (در میان مسلمین) فقیرى وجود ندارد، و از این جهت است كه بر مال پیغمبر صلى الله علیه وآله و امام زكاة نیست، زیرا فقیرى محتاج باقى نمانده، بلكه بر عهده آنها تنها همان مخارجى است كه پیش مى آید (و در اول این روایت ذكر شد) و در آمد ایشان هم از آن راههاست (كه ذكر شد) در برابر مخارجى كه به عهده دارند.
5- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا أَظُنُّهُ السَّیَّارِیَّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ لَمَّا وَرَدَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى ع عَلَى الْمَهْدِیِّ رَآهُ یَرُدُّ الْمَظَالِمَ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا بَالُ مَظْلِمَتِنَا لَا تُرَدُّ فَقَالَ لَهُ وَ مَا ذَاكَ یَا أَبَا الْحَسَنِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمَّا فَتَحَ عَلَى نَبِیِّهِ ص فَدَكاً وَ مَا وَالَاهَا لَمْ یُوجَفْ عَلَیْهِ بِخَیْلٍ وَ لَا رِكَابٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِیِّهِ ص وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ فَلَمْ یَدْرِ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ هُمْ فَرَاجَعَ فِی ذَلِكَ جَبْرَئِیلَ وَ رَاجَعَ جَبْرَئِیلُ ع رَبَّهُ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَیْهِ أَنِ ادْفَعْ فَدَكاً إِلَى فَاطِمَةَ ع فَدَعَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ص فَقَالَ لَهَا یَا فَاطِمَةُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی أَنْ أَدْفَعَ إِلَیْكِ فَدَكاً فَقَالَتْ قَدْ قَبِلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْكَ فَلَمْ یَزَلْ وُكَلَاؤُهَا فِیهَا حَیَاةَ رَسُولِ اللَّهِ ص فَلَمَّا وُلِّیَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجَ عَنْهَا وُكَلَاءَهَا فَأَتَتْهُ فَسَأَلَتْهُ أَنْ یَرُدَّهَا عَلَیْهَا فَقَالَ لَهَا ائْتِینِی بِأَسْوَدَ أَوْ أَحْمَرَ یَشْهَدُ لَكِ بِذَلِكِ فَجَاءَتْ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ أُمِّ أَیْمَنَ فَشَهِدَا لَهَا فَكَتَبَ لَهَا بِتَرْكِ التَّعَرُّضِ فَخَرَجَتْ وَ الْكِتَابُ مَعَهَا فَلَقِیَهَا عُمَرُ فَقَالَ مَا هَذَا مَعَكِ یَا بِنْتَ مُحَمَّدٍ قَالَتْ كِتَابٌ كَتَبَهُ لِیَ ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ قَالَ أَرِینِیهِ فَأَبَتْ فَانْتَزَعَهُ مِنْ یَدِهَا وَ نَظَرَ فِیهِ ثُمَّ تَفَلَ فِیهِ وَ مَحَاهُ وَ خَرَقَهُ فَقَالَ لَهَا هَذَا لَمْ یُوجِفْ عَلَیْهِ أَبُوكِ بِخَیْلٍ وَ لَا رِكَابٍ فَضَعِی الْحِبَالَ فِی رِقَابِنَا فَقَالَ لَهُ الْمَهْدِیُّ یَا أَبَا الْحَسَنِ حُدَّهَا لِی فَقَالَ حَدٌّ مِنْهَا جَبَلُ أُحُدٍ وَ حَدٌّ مِنْهَا عَرِیشُ مِصْرَ وَ حَدٌّ مِنْهَا سِیفُ الْبَحْرِ وَ حَدٌّ مِنْهَا دُومَةُ الْجَنْدَلِ فَقَالَ لَهُ كُلُّ هَذَا قَالَ نَعَمْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذَا كُلُّهُ إِنَّ هَذَا كُلَّهُ مِمَّا لَمْ یُوجِفْ عَلَى أَهْلِهِ رَسُولُ اللَّهِ ص بِخَیْلٍ وَ لَا رِكَابٍ فَقَالَ كَثِیرٌ وَ أَنْظُرُ فِیهِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 497 روایت 5
على بن اسباط گوید: چون موسى بن جعفر علیه السلام بر مهدى عباسى وارد شد، دید (مشغول دادخواهى است) و آنچه از مردم به ظلم گرفته اند برمى گرداند، فرمود: اى امیرالمؤمنین چرا آنچه از ما به ظلم گرفته شده بما بر نمى گردانند؟ مهدى گفت: اى ابا الحسن! موضوع چیست؟ فرمود: همانا خداى تبارك و تعالى چون فدك و حومه آن را براى پیغمبرش فتح نمود، و بر آن اسب و شتر رانده نشد (با جنگ گرفته نشد) خدا بر پیغمبرش صلى الله علیه وآله این آیه نازل فرمود: «حق خویشاوندان را بده - 28 سوره 17-» پیغمبر صلى الله علیه وآله ندانست آنها كیانند، بجبرئیل مراجعه كرد، جبرئیل هم به پروردگارش مراجعه نمود، خدا به او وحى فرمود: فدك را به فاطمه بده، پیغمبر صلى الله علیه وآله فاطمه را خواست و به او فرمود:
فاطمه! خدا به من امر فرموده كه فدك را به تو دهم، فاطمه گفت: یا رسول الله من هم از شما و از خدا پذیرفتم و تا زمانى كه پیغمبر صلى الله علیه وآله زنده بود، وكلاء فاطمه آنجا بودند، و چون ابوبكر به حكومت رسید، وكلاء او را از آنجا بیرون كرد، فاطمه نزد ابوبكر آمد و از او خواست فدك را به وى بر گرداند، ابوبكر گفت: شخص سیاه پوست یا سرخ پوستى (هر كس باشد) بیاور تا به نفع تو در این باره گواهى دهد فاطمه امیرالمؤمنین علیه السلام وام ایمن را آورد تا به نفع او گواهى دادند، ابوبكر برایش نوشت كه متعرضش نشوند.
فاطمه بیرون آمد و نامه را همراه داشت كه به عمر برخورد. عمر گفت: دختر محمد! چه همراه دارى؟ فرمود: نامه ایست كه پسر ابى قحانه برایم نوشته است، گفت: آن را به من نشان ده، فاطمه نداد، عمر آن را از دستش چنگ زد و مطالعه كرد سپس روی آن آب دهن انداخت و پاك كرد و پاره نمود و به فاطمه گفت: این فدك را پدرت با راندن اسب و شتر نگرفته است كه تو بخواهى ریسمان بگردن ما گذارى (و ما را محكوم كنى یا برده خود سازى).
مهدى عباسى به حضرت گفت: اى اباالحسن! حدود فدك را به من بگو، فرمود: یك حدش كوه احد و حد دیگرش عریش مصر و حد دیگرش سیف البحر و حد دیگرش دومة الجندل است، مهدى گفت همه اینها؟ فرمود: یا امیرالمومنین همه اینها؛ زیرا همه اینها از زمینهائى است كه رسول خدا صلى الله علیه وآله اسب و شتر بر اهل آن نرانده است، مهدى گفت: مقدار زیادیست و در آن تأمل كرد.
6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ الْأَنْفَالُ هُوَ النَّفْلُ وَ فِی سُورَةِ الْأَنْفَالِ جَدْعُ الْأَنْفِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 498 روایت 6
محمد بن مسلم گوید شنیدم: اما باقر علیه السلام مى فرمود، انفال همان نفل است و در سوره انفال بریدن بینى است
شرح:
نفل (بر وزن قمر) به معنى زیاده و بخشش است و سوره انفال كه این حق را به پیغمبر صلى الله علیه وآله مى دهد، بینى دشمنان او و دشمنان خاندانش را مى برد یعنى خوار و زبون مى گردند، زیرا پیداست كه انفال بعد از وفات پیغمبر صلى الله علیه وآله به خانواده او مى رسد.
7- أَحْمَدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى فَقِیلَ لَهُ فَمَا كَانَ لِلَّهِ فَلِمَنْ هُوَ فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص وَ مَا كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ فَهُوَ لِلْإِمَامِ فَقِیلَ لَهُ أَ فَرَأَیْتَ إِنْ كَانَ صِنْفٌ مِنَ الْأَصْنَافِ أَكْثَرَ وَ صِنْفٌ أَقَلَّ مَا یُصْنَعُ بِهِ قَالَ ذَاكَ إِلَى الْإِمَامِ أَ رَأَیْتَ رَسُولَ اللَّهِ ص كَیْفَ یَصْنَعُ أَ لَیْسَ إِنَّمَا كَانَ یُعْطِی عَلَى مَا یَرَى كَذَلِكَ الْإِمَامُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 498 روایت 7
شخصى از حضرت رضا علیه السلام درباره قول خداى عزوجل: «بدانید كه هر چه غنیمت گیرید پنج یك آن از آن خدا و پیغمبرش و خویشاوندان است 43 سوره 8 » پرسید و گفت: سهم خدا از آن كیست؟ فرمود: از آن رسول خدا صلى الله علیه وآله و سهم رسول خدا صلى الله علیه وآله از آن امام است، به حضرت عرض شد: بفرمائید اگر دسته اى زیاد بودند و دسته ئى كم، چه باید كرد؟ (یعنى چون نصف خمس باید میان سه دسته فقرا و مسكینان و در راه ماندگان سادات تقسیم شود، اگر یك دسته از آنها زیادتر بودند، مى شود به آنها زیادتر داد یا نه؟) فرمود: اختیارش با امام است، به من بگو پیغمبر صلى الله علیه وآله در این باره چگونه رفتار مى كرد؟ مگر نه این بود كه هر طور صلاح مى دید رفتار مى كرد؟ همچنین است امام.
(1420) 8- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْحَدِیدِ وَ الرَّصَاصِ وَ الصُّفْرِ فَقَالَ عَلَیْهَا الْخُمُسُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 499 روایت 8
از امام باقر علیه السلام درباره معادن طلا و نقره و آهن و قلعى (سرب) و مس سوال شد. فرمود: اینها خمس دارد.
9- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ الْإِمَامُ یُجْرِی وَ یُنَفِّلُ وَ یُعْطِی مَا شَاءَ قَبْلَ أَنْ تَقَعَ السِّهَامُ وَ قَدْ قَاتَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِقَوْمٍ لَمْ یَجْعَلْ لَهُمْ فِی الْفَیْ ءِ نَصِیباً وَ إِنْ شَاءَ قَسَمَ ذَلِكَ بَیْنَهُمْ
اصول كافى جلد 2 صفحه 499 روایت 9
زراره گوید: امام حق دارد پیش از تقسیم سهام غنیمت، هر اندازه بخواهد انفاق كند و براى خود بر دارد و به دیگرى ببخشد همانا پیغمبر صلى الله علیه وآله به همراه مردمى جنگ كرد و از فى ء چیزى به آنها نداد و اگر بخواهد همه را میان آنها تقسیم مى كند (و خلاصه اختیار تام تقسیم غنائم جنگى بدست امامست چنانكه در هر جنگى این اختیار با زمامدار و پیشواى آنست.)
10- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حُكَیْمٍ مُؤَذِّنِ ابْنِ عِیسَى قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع بِمِرْفَقَیْهِ عَلَى رُكْبَتَیْهِ ثُمَّ أَشَارَ بِیَدِهِ ثُمَّ قَالَ هِیَ وَ اللَّهِ الْإِفَادَةُ یَوْماً بِیَوْمٍ إِلَّا أَنَّ أَبِی جَعَلَ شِیعَتَهُ فِی حِلٍّ لِیَزْكُوا
اصول كافى جلد 2 صفحه 499 روایت 10
ابن عیسى گوید: از امام صادق علیه السلام درباره قول خداى تعالى؛ «بدانید هر چه غنیمت گیرید پنج یك آن از خدا و پیغمبر و خویشاوندان است» پرسیدم، حضرت دو آرنج را بر زانو گذاشت و با دست اشاره كرد و فرمود: به خدا كه آن استفاده روز به روز است (كه باید خمس آنرا داد) جز آنكه پدرم شیعیان خود را حلال كرد تا آلوده نباشند.
شرح:
توضیح مدلول و سند این روایت با بیان رویات موافق و مخالف آن، بعهده مقام اجتهاد و استنباط است كه بحمدلله و المنه فقهاى شیعه رضوان الله تعالى علیهم اجمعین مشروحاً و مبسوطاً این موضوع را در كتب استدلالى خود بیان فرموده اند.
11- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْخُمُسِ فَقَالَ فِی كُلِّ مَا أَفَادَ النَّاسُ مِنْ قَلِیلٍ أَوْ كَثِیرٍ
اصول كافى جلد 2 صفحه 500 روایت 11
سماعه گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام راجع به خمس پرسیدم، فرمود: در هر چیزى كه مردم به دست آوردند، كم باشد یا زیاد خمس هست.
12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى بْنِ یَزِیدَ قَالَ كَتَبْتُ جُعِلْتُ لَكَ الْفِدَاءَ تُعَلِّمُنِی مَا الْفَائِدَةُ وَ مَا حَدُّهَا رَأْیَكَ أَبْقَاكَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ تَمُنَّ عَلَیَّ بِبَیَانِ ذَلِكَ لِكَیْلَا أَكُونَ مُقِیماً عَلَى حَرَامٍ لَا صَلَاةَ لِی وَ لَا صَوْمَ فَكَتَبَ الْفَائِدَةُ مِمَّا یُفِیدُ إِلَیْكَ فِی تِجَارَةٍ مِنْ رِبْحِهَا وَ حَرْثٍ بَعْدَ الْغَرَامِ أَوْ جَائِزَةٍ
اصول كافى جلد 2 صفحه 500 روایت 12
احمد بن محمد بن عیسى بن یزید گوید: به حضرت (امام هشتم یا نهم و یا دهم) نوشتم: قربانت گردم، به من بیاموز فایده چیست؟ و اندازه آن كدامست؟ و رأى شما چیست؟ خداى تعالى شما را باقى دارد تقاضا دارم با پاسخ این سوال بر من منت گذارى تا در حرام زندگى نكنم كه نماز و روزه ام درست نباشد. حضرت نوشت: فایده چیزى است كه از سود تجارت بتو رسد و از زراعت بعد از وضع مخارج یا جائزه اى كه بدیگرى بدهى(یا جائزه اى كه بتو رسد) (پس بنابر معنى اول جایزه خمس ندارد و جزو مخارج است و بنابر معنى دوم خمس دادن آن واجبست و در این صورت به معنى گرفتن جایزه است ولى در صورت اول به معنى دادن آن).
(1425) 13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ كَتَبْتُ إِلَى أَبِی جَعْفَرٍ ع الْخُمُسُ أُخْرِجُهُ قَبْلَ الْمَئُونَةِ أَوْ بَعْدَ الْمَئُونَةِ فَكَتَبَ بَعْدَ الْمَئُونَةِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 500 روایت 13
ابن ابى نصر گوید: بامام باقر علیه السلام نوشتم: خمس را پیش از مخارج بدهم یا بعد از مخارج؟ نوشت: بعد از مخارج.
14- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ كُلُّ شَیْ ءٍ قُوتِلَ عَلَیْهِ عَلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَإِنَّ لَنَا خُمُسَهُ وَ لَا یَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یَشْتَرِیَ مِنَ الْخُمُسِ شَیْئاً حَتَّى یَصِلَ إِلَیْنَا حَقَّنَا
اصول كافى جلد 2 صفحه 500 روایت 14
امام باقر علیه السلام فرمود: هر چیزى كه براى شهادت لااله الاالله و محمد رسول الله بر آن واقع شود (یعنى غنیمتى كه مسلمین در جنگ با كفار براى مسلمان شدن آنها بدست مى آوردند).
خمسش از آن ماست و براى هیچكس روا نیست كه از مال خمس چیزى بخرد، مگر آنكه حق ما را بما برساند.
15- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ نَافِعٍ قَالَ طَلَبْنَا الْإِذْنَ عَلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَرْسَلْنَا إِلَیْهِ فَأَرْسَلَ إِلَیْنَا ادْخُلُوا اثْنَیْنِ اثْنَیْنِ فَدَخَلْتُ أَنَا وَ رَجُلٌ مَعِی فَقُلْتُ لِلرَّجُلِ أُحِبُّ أَنْ تَسْتَأْذِنَ بِالْمَسْأَلَةِ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ أَبِی كَانَ مِمَّنْ سَبَاهُ بَنُو أُمَیَّةَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ بَنِی أُمَیَّةَ لَمْ یَكُنْ لَهُمْ أَنْ یُحَرِّمُوا وَ لَا یُحَلِّلُوا وَ لَمْ یَكُنْ لَهُمْ مِمَّا فِی أَیْدِیهِمْ قَلِیلٌ وَ لَا كَثِیرٌ وَ إِنَّمَا ذَلِكَ لَكُمْ فَإِذَا ذَكَرْتُ رَدَّ الَّذِی كُنْتُ فِیهِ دَخَلَنِی مِنْ ذَلِكَ مَا یَكَادُ یُفْسِدُ عَلَیَّ عَقْلِی مَا أَنَا فِیهِ فَقَالَ لَهُ أَنْتَ فِی حِلٍّ مِمَّا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَ كُلُّ مَنْ كَانَ فِی مِثْلِ حَالِكَ مِنْ وَرَائِی فَهُوَ فِی حِلٍّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ فَقُمْنَا وَ خَرَجْنَا فَسَبَقَنَا مُعَتِّبٌ إِلَى النَّفَرِ الْقُعُودِ الَّذِینَ یَنْتَظِرُونَ إِذْنَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُمْ قَدْ ظَفِرَ عَبْدُ الْعَزِیزِ بْنُ نَافِعٍ بِشَیْ ءٍ مَا ظَفِرَ بِمِثْلِهِ أَحَدٌ قَطُّ قَدْ قِیلَ لَهُ وَ مَا ذَاكَ فَفَسَّرَهُ لَهُمْ فَقَامَ اثْنَانِ فَدَخَلَا عَلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ أَحَدُهُمَا جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ أَبِی كَانَ مِنْ سَبَایَا بَنِی أُمَیَّةَ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ بَنِی أُمَیَّةَ لَمْ یَكُنْ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ قَلِیلٌ وَ لَا كَثِیرٌ وَ أَنَا أُحِبُّ أَنْ تَجْعَلَنِی مِنْ ذَلِكَ فِی حِلٍّ فَقَالَ وَ ذَاكَ إِلَیْنَا مَا ذَاكَ إِلَیْنَا مَا لَنَا أَنْ نُحِلَّ وَ لَا أَنْ نُحَرِّمَ فَخَرَجَ الرَّجُلَانِ وَ غَضِبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَلَمْ یَدْخُلْ عَلَیْهِ أَحَدٌ فِی تِلْكَ اللَّیْلَةِ إِلَّا بَدَأَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ أَ لَا تَعْجَبُونَ مِنْ فُلَانٍ یَجِیئُنِی فَیَسْتَحِلُّنِی مِمَّا صَنَعَتْ بَنُو أُمَیَّةَ كَأَنَّهُ یَرَى أَنَّ ذَلِكَ لَنَا وَ لَمْ یَنْتَفِعْ أَحَدٌ فِی تِلْكَ اللَّیْلَةِ بِقَلِیلٍ وَ لَا كَثِیرٍ إِلَّا الْأَوَّلَیْنِ فَإِنَّهُمَا غَنِیَا بِحَاجَتِهِمَا
اصول كافى جلد 2 صفحه 501 روایت 15
عبد العزیز بن نافع گوید: (با جماعتى از اصحاب) از امام صادق علیه السلام اجازه خواستیم و به حضرت پیغام دادیم، او پیغام داد كه: دو نفر دو نفر بیائید، پس من با مردى دیگر خدمتش رفتیم، من به آن مرد گفتم: دوست دارم تو از حضرت اجازه سؤال گیرى، گفت: بسیار خوب، سپس عرض كرد: قربانت گردم، پدر من از اسیران بنى امیه بوده و شما مى دانید كه بنى امیه حق نداشتند حرام كنند یا حلال كنند و هر مال كم و زیادى كه در دست داشتند از آنها نبود، بلكه به شما تعلق داشت، و من هرگاه به خاطر مى آورم كه باید آنچه را دارم بر گردانم، حالتى به من دست مى دهد كه نزدیكست دیوانه شوم، امام به او فرمود: آنچه از آنها دارى براى تو حلال است و هر كس هم حالش مثل تو باشد، پس از من بر او حلال است.
راوى گوید: ما برخاستم و بیرون شدیم.
معتب (دربان امام صادق علیه السلام) پیش از ما خود را به جماعتى كه در انتظار اجازه امام صادق علیه السلام نشسته بودند، رسانید و بآنها گفت: عبدالعزیز بن نافع به مقصودى رسید كه هرگز كسى مانند او بدان نرسیده است، به او گفتند: چه بود؟ او براى آنها توضیح داد. سپس دو نفر برخاستند و خدمت حضرت رسیدند یكى از آن دو عرض كرد: قربانت گردم، پدر من از اسیران بنى امیه بوده و شما مى دانید كه بنى امیه چنین حقى نداشتند، نه كم و نه زیاد و من دوست دارم كه شما مرا در حلیت قرار دهى، فرمود: مگر این كار با ماست؟! ما چنین حقى نداریم، ما نمى توانیم چیزى را حلال كنیم و نه چیزى را حرام نمائیم، آن دو مرد بیرون رفتند و امام صادق علیه السلام خشمگین شد، در آن شب هر كس خدمتش رسید، پیش از آنكه چیزى بپرسد، مى فرمود: از فلانى تعجب نمى كنید؟ نزد من مى آید و از كارى كه بنى امیه كرده اند حلیت مى خواهد!! خیال مى كند این كار به دست ماست، و در آن شب جز دو نفر اول هیچ كس سودى نبرد، تنها آن دو نفر به مطلب خود رسیدند.
16- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ ضُرَیْسٍ الْكُنَاسِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مِنْ أَیْنَ دَخَلَ عَلَى النَّاسِ الزِّنَا قُلْتُ لَا أَدْرِی جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ مِنْ قِبَلِ خُمُسِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ إِلَّا شِیعَتَنَا الْأَطْیَبِینَ فَإِنَّهُ مُحَلَّلٌ لَهُمْ لِمِیلَادِهِمْ
اصول كافى جلد 2 صفحه 502 روایت 16
ضریس كناسى گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: از چه راهى مردم گرفتار زنا مى شوند؟ گفتم: نمى دانم، قربانت گردم. فرمود: از راه خمس ما اهلبیت (كه نمى پردازند) مگر شیعیان پاكزاده ما كه خمس براى آنها حلال گشت تاحلال زاده به دنیا آیند.
17- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْنُ قَوْمٌ فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَنَا لَنَا الْأَنْفَالُ وَ لَنَا صَفْوُ الْمَالِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 502 روایت 17
ابوالصباح گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ما مردمى هستیم كه خدا اطاعت ما را واجب كرده و انفال و برگزیده اموال از آن ماست.
(1430) 18- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَمُوتُ لَا وَارِثَ لَهُ وَ لَا مَوْلَى قَالَ هُوَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْ آیَةِ یَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 502 روایت 18
امام صادق علیه السلام درباره مردى كه بمیرد و وارث و مولائى (آزاد كننده ئى) نداشته باشد، فرمود: او اهل این آیه است: «از تو درباره انفال مى پرسند اول سوره انفال » (یعنى اموال و ماترك او متعلق بامامست.)
19- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْكَنْزِ كَمْ فِیهِ قَالَ الْخُمُسُ وَ عَنِ الْمَعَادِنِ كَمْ فِیهَا قَالَ الْخُمُسُ وَ كَذَلِكَ الرَّصَاصُ وَ الصُّفْرُ وَ الْحَدِیدُ وَ كُلُّ مَا كَانَ مِنَ الْمَعَادِنِ یُؤْخَذُ مِنْهَا مَا یُؤْخَذُ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 502 روایت 19
حلبى از امام صادق علیه السلام پرسید: در گنج چه حقى است؟ فرمود: خمس. پرسید در معادن چه مقدار است؟ فرمود: خمس و همچنین است قلعى و مس و آهن، و هر چه معدنى باشد از آن همان گرفته مى شود كه از طلا و نقره گرفته مى شود.
20- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْأَزْرَقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ إِنَّ أَشَدَّ مَا فِیهِ النَّاسُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَنْ یَقُومَ صَاحِبُ الْخُمُسِ فَیَقُولَ یَا رَبِّ خُمُسِی وَ قَدْ طَیَّبْنَا ذَلِكَ لِشِیعَتِنَا لِتَطِیبَ وِلَادَتُهُمْ وَ لِتَزْكُوَ وِلَادَتُهُمْ
اصول كافى جلد 2 صفحه 502 روایت 20
امام باقر یا صادق علیهما السلام فرمود: سخت ترین حالى كه مردم در قیامت دارند اینست كه: صاحب خمس بپا خیزد و بگوید: پروردگارا! خمس من! و ما آن را براى شیعیان خود حلال ساختیم تا ولادتشان حلال و پاك باشد.
21- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ سَأَلْتُهُ عَمَّا یُخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ مِنَ اللُّؤْلُؤِ وَ الْیَاقُوتِ وَ الزَّبَرْجَدِ وَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ مَا فِیهِ قَالَ إِذَا بَلَغَ ثَمَنُهُ دِینَاراً فَفِیهِ الْخُمُسُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 503 روایت 21
محمد بن على گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام درباره مروارید و یاقوت و زبرجدى كه از دریا استخراج مى شود و درباره معادن طلا و نقره پرسیدم، وجوه آن چقدر است؟ فرمود: هرگاه بهاى آن یك دینار باشد خمس دارد.
22- مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ كَتَبْتُ إِلَیْهِ یَا سَیِّدِی رَجُلٌ دُفِعَ إِلَیْهِ مَالٌ یَحُجُّ بِهِ هَلْ عَلَیْهِ فِی ذَلِكَ الْمَالِ حِینَ یَصِیرُ إِلَیْهِ الْخُمُسُ أَوْ عَلَى مَا فَضَلَ فِی یَدِهِ بَعْدَ الْحَجِّ فَكَتَبَ ع لَیْسَ عَلَیْهِ الْخُمُسُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 503 روایت 22
على بن مهزیار گوید: به حضرت نوشتم: آقاى من! مردى است كه به او پولى داده اند تا با آن حج گزارد؟ آیا از همه پول زمانى كه بدست او آمد باید خمس بدهد یا از آنچه بعد از گزاردن حج زیاد مى آید؟ حضرت نوشت: خمس بر او واجب نیست.
(1435) 23- سَهْلُ بْنُ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ سَرَّحَ الرِّضَا ع بِصِلَةٍ إِلَى أَبِی فَكَتَبَ إِلَیْهِ أَبِی هَلْ عَلَیَّ فِیمَا سَرَّحْتَ إِلَیَّ خُمُسٌ فَكَتَبَ إِلَیْهِ لَا خُمُسَ عَلَیْكَ فِیمَا سَرَّحَ بِهِ صَاحِبُ الْخُمُسِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 503 روایت 23
على بن حسین عبدربه گوید: حضرت رضا علیه السلام صله و هدیه ئى براى پدرم فرستاد. پدرم به حضرت نوشت: آنچه برایم فرستاده ئى خمس دارد؟ حضرت به او نوشت: آنچه صاحب خمس براى تو مى فرستد خمس ندارد.
24- سَهْلٌ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمَذَانِیِّ قَالَ كَتَبْتُ إِلَى أَبِی الْحَسَنِ ع أَقْرَأَنِی عَلِیُّ بْنُ مَهْزِیَارَ كِتَابَ أَبِیكَ ع فِیمَا أَوْجَبَهُ عَلَى أَصْحَابِ الضِّیَاعِ نِصْفُ السُّدُسِ بَعْدَ الْمَئُونَةِ وَ أَنَّهُ لَیْسَ عَلَى مَنْ لَمْ تَقُمْ ضَیْعَتُهُ بِمَئُونَتِهِ نِصْفُ السُّدُسِ وَ لَا غَیْرُ ذَلِكَ فَاخْتَلَفَ مَنْ قِبَلَنَا فِی ذَلِكَ فَقَالُوا یَجِبُ عَلَى الضِّیَاعِ الْخُمُسُ بَعْدَ الْمَئُونَةِ مَئُونَةِ الضَّیْعَةِ وَ خَرَاجِهَا لَا مَئُونَةِ الرَّجُلِ وَ عِیَالِهِ فَكَتَبَ ع بَعْدَ مَئُونَتِهِ وَ مَئُونَةِ عِیَالِهِ وَ بَعْدَ خَرَاجِ السُّلْطَانِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 503 روایت 24
ابراهیم بن محمد همدانى گوید: به حضرت ابوالحسن علیه السلام نوشتم: على بن مهزیار نامه پدر شما را براى من خواند كه، آنچه واجبست بر باغداران بعد از وضع مخارج، یك دوازدهم است و كسى كه عایدى مزرعه و باغش مخارجش را كفاف ندهد، نه یك دوازدهم بر او واجبست و نه چیز دیگر، و مردمى كه نزد ما هستند، دراین باره اختلاف دارند و مى گویند: بر مزارع خمس واجبست بعد از وضع مخارج، یعنى مخارج زراعت و خراج نه آنكه مخارج خود زارع و خانواده اش، حضرت در جواب نوشت: مقصود بعد از مخارج خانواده و خراج سلطان است.
25- سَهْلٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ زَیْدٍ الطَّبَرِیُّ قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ مِنْ تُجَّارِ فَارِسَ مِنْ بَعْضِ مَوَالِی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع یَسْأَلُهُ الْإِذْنَ فِی الْخُمُسِ فَكَتَبَ إِلَیْهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ كَرِیمٌ ضَمِنَ عَلَى الْعَمَلِ الثَّوَابَ وَ عَلَى الضِّیقِ الْهَمَّ لَا یَحِلُّ مَالٌ إِلَّا مِنْ وَجْهٍ أَحَلَّهُ اللَّهُ وَ إِنَّ الْخُمُسَ عَوْنُنَا عَلَى دِینِنَا وَ عَلَى عِیَالَاتِنَا وَ عَلَى مَوَالِینَا وَ مَا نَبْذُلُهُ وَ نَشْتَرِی مِنْ أَعْرَاضِنَا مِمَّنْ نَخَافُ سَطْوَتَهُ فَلَا تَزْوُوهُ عَنَّا وَ لَا تَحْرِمُوا أَنْفُسَكُمْ دُعَاءَنَا مَا قَدَرْتُمْ عَلَیْهِ فَإِنَّ إِخْرَاجَهُ مِفْتَاحُ رِزْقِكُمْ وَ تَمْحِیصُ ذُنُوبِكُمْ وَ مَا تُمَهِّدُونَ لِأَنْفُسِكُمْ لِیَوْمِ فَاقَتِكُمْ وَ الْمُسْلِمُ مَنْ یَفِی لِلَّهِ بِمَا عَهِدَ إِلَیْهِ وَ لَیْسَ الْمُسْلِمُ مَنْ أَجَابَ بِاللِّسَانِ وَ خَالَفَ بِالْقَلْبِ وَ السَّلَامُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 504 روایت 25
یكى از تجار فارس كه از پیروان امام رضا علیه السلام بود، بآن حضرت نامه نوشت و درباره خمس اجازه خواست. حضرت به او نوشت:
بسم الله الرحمن الرحیم همانا خدا وسعت دهنده و كریم است، در مورد عمل و كار ضامن ثوابست و در تنگى ضامن غم و اندوه (در مورد مخالفت ضامن كیفر و مجازات) هیچ مالى حلال نیست و جز از راهى كه خدا آن را حلال كرده و خمس موجب كمك ماست بر دین ما و عیالات ما و پیروان ما و آنچه مى بخشیم و آبروئى كه مى خریم از كسانى كه از قهر و زورش مى ترسیم، (مانند پولهائى كه براى حفظ آبروى خود بغیر مستحقین مى دهیم) پس آن را از ما دریغ ندارید و تا مى توانید خود را از دعاى ما محروم نكنید. زیرا دادن خمس كلید روزى شما و مایه پاك شدن گناهان شماست و چیزیست كه براى روز بیچارگى خود آماده مى كنید. و مسلمان كسى است كه به عهدى كه خدا با او كرده وفا كند، مسلمان آن نیست كه با زبان بپذیرد و با دل مخالفت كند والسلام.
26- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَیْدٍ قَالَ قَدِمَ قَوْمٌ مِنْ خُرَاسَانَ عَلَى أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع فَسَأَلُوهُ أَنْ یَجْعَلَهُمْ فِی حِلٍّ مِنَ الْخُمُسِ فَقَالَ مَا أَمْحَلَ هَذَا تَمْحَضُونَّا بِالْمَوَدَّةِ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَزْوُونَ عَنَّا حَقّاً جَعَلَهُ اللَّهُ لَنَا وَ جَعَلَنَا لَهُ وَ هُوَ الْخُمُسُ لَا نَجْعَلُ لَا نَجْعَلُ لَا نَجْعَلُ لِأَحَدٍ مِنْكُمْ فِی حِلٍ
اصول كافى جلد 2 صفحه 504 روایت 26
جماعتى از خراسان خدمت حضرت رضا علیه السلام رسیدند و در خواست كردند كه ایشان را از پرداخت خمس معاف دارد، فرمود: این چه نیرنگى است؟! بزبان خود با ما اظهار دوستى و اخلاص مى كنید و حقى را كه خدا براى ما قرار داده و ما را براى آن و آن خمس است، از ما دریغ مى دارید!! نمى كنیم، نمى كنیم، نمى كنیم، هیچیك از شما را معاف نمى داریم.
27- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ كُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ صَالِحُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ وَ كَانَ یَتَوَلَّى لَهُ الْوَقْفَ بِقُمَّ فَقَالَ یَا سَیِّدِی اجْعَلْنِی مِنْ عَشَرَةِ آلَافٍ فِی حِلٍّ فَإِنِّی أَنْفَقْتُهَا فَقَالَ لَهُ أَنْتَ فِی حِلٍّ فَلَمَّا خَرَجَ صَالِحٌ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَحَدُهُمْ یَثِبُ عَلَى أَمْوَالِ حَقِّ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَیْتَامِهِمْ وَ مَسَاكِینِهِمْ وَ فُقَرَائِهِمْ وَ أَبْنَاءِ سَبِیلِهِمْ فَیَأْخُذُهُ ثُمَّ یَجِی ءُ فَیَقُولُ اجْعَلْنِی فِی حِلٍّ أَ تَرَاهُ ظَنَّ أَنِّی أَقُولُ لَا أَفْعَلُ وَ اللَّهِ لَیَسْأَلَنَّهُمُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَنْ ذَلِكَ سُؤَالًا حَثِیثاً
اصول كافى جلد 2 صفحه 505 روایت 27
على بن ابراهیم گوید: پدرم گفت: من خدمت امام محمد تقى علیه السلام بودم كه صالح بن محمد بن سهل كه متولى اوقاف قم بود، وارد شد و به حضرت عرض كرد: آقاى من! آن ده هزار را به من حلال كن، زیرا آنها را خرج كرده ام، به او فرمود: حلالت باد. چون صالح بیرون رفت، امام جواد علیه السلام فرمود: شخصى باموال آل محمد و یتیمان و مساكین و فقراء و در راه ماندگانشان مى تازد و مى خورد سپس مى آید و مى گوید: مرا حلال كن، گمان مى كند من مى گویم: نمى كنم؟! (من مى گویم حلالت باد) ولى به خدا كه در روز قیامت خدا از آنها بدون مسامحه سؤال خواهد كرد.
(1440) 28- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْعَنْبَرِ وَ غَوْصِ اللُّؤْلُؤِ فَقَالَ ع عَلَیْهِ الْخُمُسُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 505 روایت 28
حلبى گوید: از امام صادق علیه السلام راجع به عنبر و مرواریدى كه از دریا استخراج مى شود پرسیدم، فرمود: خمس دارد.
كَمَلَ الْجُزْءُ الثَّانِی مِنْ كِتَابِ الْحُجَّةِ مِنْ كِتَابِ الْكَافِی وَ یَتْلُوهُ كِتَابُ الْإِیمَانِ وَ الْكُفْرِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ السَّلَامُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ
جزء دوم كتاب حجت (از كتاب كافى) پایان یافت و بعد از این، كتاب ایمان و كفر است.
و الحمدلله رب العالمین و السلام على محمد و آله الطیبین الطاهرین.
پایان ترجمه و شرح بقلم اقل العباد سید جواد مصطفوى خراسانى.
در این جلد تنها كتاب مرآت العقول مورد مطالعه ما بوده و بیشتر توضیحات و شروح را از آن استفاده كرده ایم، ولى تنها در موارد مخصوصى كه مناسبتش بر اهل ذوق و فن پوشیده نیست از آن كتاب یا نویسنده بزرگوارش یاد نموده ایم.
تهران یكشنبه 17 بهمن ماه 1344 خورشیدى، مطابق 15 شوال 1385 قمرى.

پاورقی

1 - در تعبیر بجانشین نوعى از تاءدب است ، زیرا مى خواهد بگوید: من انتظار ندارم كه بعد از وفات شما زنده بمانم ، بلكه مى خواهم امام بعد از شما را به فرزندان و جانشینان خود معرفى كنم .
2 - معنى این كلمه اینستكه خدا از او راضى باشد، ولى در این زمان مرسوم میان عامه چنین است كه این كلمه را براى خلفاى ثلاثه بكار میبرند و نسبت بعلى بن ابیطالب علیه السلام كرم الله وجهه میگویند.
3 - قتاد: درختى است كه خار بسیار دارد و خارهایش مثل سوزن است و تراشیدن خارش باین طریقست كه یكدست را بالاى شاخه محكم گرفته ، با دست دیگر تا پائین بكشند و این جمله در عرب مثلى است براى انجام كارهاى دشوار و سخت .
4 - مراد به هفتمین خود آنحضرت و مراد بفرزند پنجم ، حضرت صاحب الامر علیه السلام است و گویا تعبیر باین جمله بواسطه اشاره و تعریفش بطایفه و اقفیه است كه امام هفتم را صاحب غیبت میدانند و به پنج امام بعد از وى معتقد نیستند.
5 - در عرب رسم است كه ببرادر كوچكتر از نظر تلطف و مهربانى بنى (پسر جان ) میگویند و ممكن است خطاب بهمه فرزندانش ‍ در حضور برادرش بوده باشد.
6 - اشقر نام كوه مخصوصى است كه محمد در آنجا بوده و جهینه نام قبیله اى است كه در آن كوه زندگى مى كرده اند.
7 - مادر عبدالله فاطمه بنت الحسین علیه السلام بوده است
8 - سده (بضم سین ) در خانه است و اءشجع نام قبیله ایست از غطفان .
9 - ولى گاهى هم انكار بمعنى حجود استعمال میشود چنانچه مجمع البحرین در ماده (نكر) ذكر نموده .
10 - استطاعت مربوط بمساءله جبر و تفویض است كه در جلد اول ص 225 گذشت .
11 - منكر (بصیغه اسم مفعول ) بمعنى كار زشت است .
12 - منكر (بصیغه اسم فاعل ) بمعنى انكار كننده و انجام دهنده كار زشت است .
13 - كلمه ما در آیه شریفه ((ما انذر آباؤ هم )) سه وجه دارد: 1 نافیه ، چنانكه در ترجمه بیان شد. 2 مصدریه ، چنانكه در روایت تفسیر فرمود. 3 موصوله و مفعول دوم تنذر یعنى آنها را بیم دهى بدانچه پدرانشان بیم یافتند.
14 - آنجا كه فرماید: لاملان جهنم منهم ((دوزخ را از ایشان پر كنم )).
15 - سالى كه ابرهه سردار لشكر حبشه با پیل سواران به قصد جسارت به خانه كعبه آمد و به عذاب خدا گرفتار شد،، قرآن كریم داستانش را در سوره فیل بیان مى كند.
16 - ایام تشریق روزهاى یازدهم و دوازدهم و سیزدهم بعد از اعمال حج است كه اسلام آن را در ماه ذى حجه قرار داده ولى اعراب جاهلیت دو سال در محرم حج مى گزارند و دو سال در صفر و همچنین در ماههاى بعد در هر ماهى دو سال حج مى گزاردند، پس بنا بر آن كه تولد حضرت در ماه ربیع الاول بوده و 9 ماه هم در شكم مادر بوده باشد، ایام تشریق زمان حملش در جمادى الثانیه بوده است .
17 - تهلیل یعنى گفتن لااله الا الله و خدا را بیگانگى ستودن .
18 - حسب مرد. دین و ارزش و كارهاى نیك و صفات پسندیده و كردار شایسته اوست ، و نیز صفات حمیده پدران اوست ، زیرا شخصیت مرد بوسیله اینها بحساب مى آید مرآت ص 360.
19 - امیرالمؤمنین علیه السلام با این جمله اسم او را تغییر داده و یا انتخاب این اسم را باو تلقین فرموده و یا به او فرموده كه تو دو نام دارى و شهربانویه از جهانشاه بهتر است .
20 - حبه : بوزن دو جو و یك شصتم دینار است .
21 - حمیده و محموده : ستوده و پسندیده .
22 - بحدیث 1220 رجوع شود.
23 - بحدیث 601 رجوع شود.
24 - تكفیر: تواضع و كرنش مخصوصى است كه در برابر سلاطین و بزرگان انجام مى داده اند، باین نحو كه اندكى خم شده و دو كف دست را در میان رانها پنهان مى كرده اند.
25 - بتوضیح ذیل حدیث 961 رجوع شود.
26 - برذون غالبا باسبى گویند كه هیچ یك از پدر و مادر او عربى نباشند، و منتهى الارب گوید: برذون اسب تاتارى است .
27 - این جمله را در عربى هنگام تسلیت و تعزیت گویند.
28 - گویا در آن زمان شهر كشمیر دو قسمت بوده كه یك قسمت آن را داخله مى گفته اند و یا مقصود اینست كه در داخل شهر بودم نه در حومه و اطرافش .
29 - قرامطه جماعتى بودند كه در ظاهر بامامت محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق علیه السلام قائل بودند ولى در باطن عقیده آنها الحاد و ابطال شریعت بود، زیرا بیشتر محرمات را حلال مى شمردند و نماز را همان اطاعت امام مى دانستند و دادن خمس را بامام ، زكوة مى نامیدند و روزه را نهان داشتن اسرار و زنا را فاش كردن آن مى دانستند و چون یكى از روساى آنها در ابتداى كار بخط مقرمط نوشت ، ایشانرا بقرامطه منسوب ساختند مرآت ص 430.
30 - عترت : فرزندان و اخص اقارب مرد یا اهلبیت قریب یا خویشان او از اقارب باشند یا از اباعد- منتهى الارب - .
31 - مجلسى (ره ) در تطبیق این جمله روایت با تاریخ وفات پیغمبر و على علیهماالسلام 4 وجه بیان كرده كه یكى از آنها این است كه : 30 سال بنا بر اصطلاح عرفى و تخمین است و سپس فرماید: از آنچه خدا معین كرده یك روز پس و پیش نیفتد.
32 - كستى (بضم كاف ) رشته ایست كه یهودیان بعنوان شعار مخصوص خود به جاى زنار نصارى بر كمر بندند. خاقانى گوید: ریسمان سبحه بگستند و كستى بافتند (یعنى رشته تسبیح را پاره كردند و شعار یهود را بكمر بستند.)
33 - راجع به محدث بحدیث 699 رجوع شود.