اصول کافی جلد دوم

ابی‏جعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به شیخ کلینی ترجمه و شرح : حاج سید جواد مصطفوی

سرچشمه علم از خانه آل محمد علیهم السلام است

بَابُ أَنَّ مُسْتَسقَى الْعِلْمِ مِنْ بَیْتِ آلِ مُحَمَّدٍ ع
1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ قَالَ حَدَّثَنَا یَحْیَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَبِی الْحَسَنِ صَاحِبُ الدَّیْلَمِ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع یَقُولُ وَ عِنْدَهُ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ عَجَباً لِلنَّاسِ أَنَّهُمْ أَخَذُوا عِلْمَهُمْ كُلَّهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فَعَمِلُوا بِهِ وَ اهْتَدَوْا وَ یَرَوْنَ أَنَّ أَهْلَ بَیْتِهِ لَمْ یَأْخُذُوا عِلْمَهُ وَ نَحْنُ أَهْلُ بَیْتِهِ وَ ذُرِّیَّتُهُ فِی مَنَازِلِنَا نَزَلَ الْوَحْیُ وَ مِنْ عِنْدِنَا خَرَجَ الْعِلْمُ إِلَیْهِمْ أَ فَیَرَوْنَ أَنَّهُمْ عَلِمُوا وَ اهْتَدَوْا وَ جَهِلْنَا نَحْنُ وَ ضَلَلْنَا إِنَّ هَذَا لَمُحَالٌ
اصول كافى جلد 2 صفحه 249 روایت 1
صاحب دیلم گوید: شنیدم امام جعفر علیه السلام هنگامیكه جماعتى از اهل كوفه خدمتش بودند مى فرمود: شگفتا از این مردم كه علم را از رسولخدا صلى اللّه علیه و آله گرفتند و به آن عمل كردند و هدایت شدند، و باز عقیده دارند كه اهل بیتش علم او را فرا نگرفته اند، ما هستیم اهل بیت و ذریه او كه وحى خدا در منازل ما فرود آمده و علم از ما بایشان رسیده است، آیا عقیده دارند كه آنها دانستند و هدایت یافتند و ما ندانستیم و گمراه شدیم؟! چنین چیزى محالست.
شرح:
مجلسى (ره) در اینجا بمناسبت براى دلیل أعلم بودن امیرالمؤمنین علیه السلام از ابوبكر و سایر مشابه از قول ابن خطیب أعلم علماء اشعریین چنین گوید: على از نظر سرشت و فطرت در نهایت هوش و فهم و استعداد بود و بتحصیل علم كمال اشتیاق داشت و پیغمبر صلى اللّه علیه و آله هم به تعلیم و تربیت او نهایت علاقه و اشتیاق را نشان مى داد و على از كودكى همیشه همراه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بود، پیداست كه چنین شاگردى در مكتب چنان استادى ببالاترین مقام علمى خواهد رسید و اما ابوبكر در پیرى خدمت پیغمبر صلى اللّه علیه و آله رسید و آن هم گاهى، شبانه روزى یكمرتبه و در مدت كوتاه پایان -.
همین دلیل را نسبت به یازده نفر از اولاد امیرالمؤمنین علیه السلام مى توان جارى ساخت. زیرا هر یك از آنها علاوه بر جنبه وراثت علم از پیغمبر، در خانه پدر خود و زیر دست او تربیت یافته اند. و از این روایت استفاده مى شود كه در زمان آن حضرت مردمى بیشعور و یا مغرض بوده اند كه علاوه بر اینكه ابوحنیفه و امثالش را بر آنحضرت ترجیح مى دادند، نسبت جهالت و گمراهى هم العیاذ بالله به آنحضرت مى داده اند.
2- عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْمُزَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ قَالَ لَقِیَ رَجُلٌ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ ع بِالثَّعْلَبِیَّةِ وَ هُوَ یُرِیدُ كَرْبَلَاءَ فَدَخَلَ عَلَیْهِ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ ع مِنْ أَیِّ الْبِلَادِ أَنْتَ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ یَا أَخَا أَهْلِ الْكُوفَةِ لَوْ لَقِیتُكَ بِالْمَدِینَةِ لَأَرَیْتُكَ أَثَرَ جَبْرَئِیلَ ع مِنْ دَارِنَا وَ نُزُولِهِ بِالْوَحْیِ عَلَى جَدِّی یَا أَخَا أَهْلِ الْكُوفَةِ أَ فَمُسْتَقَى النَّاسِ الْعِلْمَ مِنْ عِنْدِنَا فَعَلِمُوا وَ جَهِلْنَا هَذَا مَا لَا یَكُونُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 250 روایت 2
حكم بن عتیبه گوید: هنگامى كه حسین بن على علیهما السلام رهسپار كربلا بود، مردى در ثعلبیه باو برخورد و خدمتش رسید و سلام كرد، حسین علیه السلام به او فرمود: از كدام شهرى؟ عرضكرد: اهل كوفه هستم، فرمود: هان بخدا اى برادر اهل كوفه! اگر در مدینه بتو بر مى خوردم علامت آمدن جبرئیل را در خانه خود و وحى آوردنش را بر جدم بتو نشان میدادم اى برادر اهل كوفه! سرچشمه علم مردم از نزد ما بود سپس آنها عالم شدند و ما جاهل؟!! این چیزیست نشدنى.

هر حقى كه در دست مردمست از نزد ائمه علیهم السلام آمده و هر چه از نزد آنها نیامده باطلست

بَابُ أَنَّهُ لَیْسَ شَیْ ءٌ مِنَ الْحَقِّ فِی یَدِ النَّاسِ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنْ عِنْدِ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام وَ أَنَّ كُلَّ شَیْ ءٍ لَمْ یَخْرُجْ مِنْ عِنْدِهِمْ فَهُوَ بَاطِلٌ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَیْسَ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ حَقٌّ وَ لَا صَوَابٌ وَ لَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ یَقْضِی بِقَضَاءٍ حَقٍّ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ إِذَا تَشَعَّبَتْ بِهِمُ الْأُمُورُ كَانَ الْخَطَأُ مِنْهُمْ وَ الصَّوَابُ مِنْ عَلِیٍّ ع
اصول كافى جلد 2 صفحه 250 روایت 1
محمد بن مسلم گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: نزد هیچكس از مردم مطلب حق و درستى نیست و هیچیك از مردم بحق قضاوت نكند. جز آنچه از خاندان ما بیرون آید و هنگامى كه امور مردم متشتت و پراكنده گردد، خطا از آنها و صواب از على علیه السلام است (یعنى وقتى گفتار و عقیده مردم بر خلاف گفتار و عقیده على علیه السلام باشد، همه آنها بر باطل و على بر حق است و پیداست كه فرزندان معصوم على علیه السلام هم مو بمو از پدر خود تبعیت كنند و این حكم درباره آنها هم جاریست).
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُثَنًّى عَنْ زُرَارَةَ قَالَ كُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ ع فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ یَسْأَلُهُ عَنْ قَوْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع سَلُونِی عَمَّا شِئْتُمْ فَلَا تَسْأَلُونِّی عَنْ شَیْ ءٍ إِلَّا أَنْبَأْتُكُمْ بِهِ قَالَ إِنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ عِنْدَهُ عِلْمُ شَیْ ءٍ إِلَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فَلْیَذْهَبِ النَّاسُ حَیْثُ شَاءُوا فَوَ اللَّهِ لَیْسَ الْأَمْرُ إِلَّا مِنْ هَاهُنَا وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَى بَیْتِهِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 251 روایت 2
زراره گوید: خدمت امام باقر علیه السلام بودم كه مردى از اهل كوفه از آنحضرت راجع بقول امیرالمؤمنین علیه السلام: «هر چه خواهید از من بپرسید هر چه از من بپرسید؛ بشما خبر دهم» سؤال كرد، حضرت فرمود: هیچ كس علمى ندارد جز آنچه از امیرالمؤمنین علیه السلام استفاده شده، مردم هر كجا خواهند بروند، به خدا علم درست جز اینجا نیست و با دست اشاره به خانه خود كرد (مقصود خانه وحى و نبوت است، نه خصوص خانه ملكى آنحضرت).
شرح :
ابن عبدالبر در كتاب استیعاب خود گوید: هیچكس از صحابه جز على بن ابیطالب نگفت «هر چه خواهید از من بپرسید» و احمد بن حنبل هم در مسندش این سخن را از سعید نقل مى كند.
علامه مجلسى (ره) در اینجا مى گوید: هر كس این ادعا را كرد رسوا شد، چنانكه موافق و مخالف اعتراف دارند.
(1040)3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لِسَلَمَةَ بْنِ كُهَیْلٍ وَ الْحَكَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ شَرِّقَا وَ غَرِّبَا فَلَا تَجِدَانِ عِلْماً صَحِیحاً إِلَّا شَیْئاً خَرَجَ مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 251 روایت 3
امام باقر علیه السلام بسلمة بن كهیل و حكم بن عتیبه (كه هر دو زیدى مذهب و ملعون امام بودند) فرمود: بمشرق روید و بمغرب روید، علم درستى جز آنچه از ما خانواده تراوش كند، پیدا نكنید.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَى الْحَلَبِیِّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ لِی إِنَّ الْحَكَمَ بْنَ عُتَیْبَةَ مِمَّنْ قَالَ اللَّهُ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْ آخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ فَلْیُشَرِّقِ الْحَكَمُ وَ لْیُغَرِّبْ أَمَا وَ اللَّهِ لَا یُصِیبُ الْعِلْمَ إِلَّا مِنْ أَهْلِ بَیْتٍ نَزَلَ عَلَیْهِمْ جَبْرَئِیلُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 251 روایت 4
ابوبصیر گوید: (امام باقر علیه السلام) بمن فرمود: حكم بن عتیبه از كسانى است كه خدا فرموده «بعضى از مردم مى گویند: بخدا و روز قیامت ایمان آوردیم، در صورتى كه مؤمن نیستند 8 سوره 2 -» حكم بمشرق رود و بمغرب رود، بخدا كه علم را جز از خاندانى كه جبرئیل علیه السلام بر آنها نازل شده بدست نیاورد.
5- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ شَهَادَةِ وَلَدِ الزِّنَا تَجُوزُ فَقَالَ لَا فَقُلْتُ إِنَّ الْحَكَمَ بْنَ عُتَیْبَةَ یَزْعُمُ أَنَّهَا تَجُوزُ فَقَالَ اللَّهُمَّ لَا تَغْفِرْ ذَنْبَهُ مَا قَالَ اللَّهُ لِلْحَكَمِ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ فَلْیَذْهَبِ الْحَكَمُ یَمِیناً وَ شِمَالًا فَوَ اللَّهِ لَا یُؤْخَذُ الْعِلْمُ إِلَّا مِنْ أَهْلِ بَیْتٍ نَزَلَ عَلَیْهِمْ جَبْرَئِیلُ ع
اصول كافى جلد 2 صفحه 252 روایت 5
ابو بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: شهادت زنازاده نافذ است؟ فرمود: نه، عرضكردم: حكم بن عتیبه عقیده دارد كه پذیرفته و نافذ است، فرمود: خدایا گناهش را نیامرز، خدا به حكم نفرموده «قرآن براى تو و قومت یادآور است 44 سوره 43 -» (بلكه نسبت بجد ما فرموده است) پس حكم به راست رود و بچپ رود (بهر در بزند) بخدا دانش جز از خاندانى كه جبرئیل علیه السلام بر آنها نازل شده بدست نیاید.
6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ بَدْرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ حَدَّثَنِی سَلَّامٌ أَبُو عَلِیٍّ الْخُرَاسَانِیُّ عَنْ سَلَّامِ بْنِ سَعِیدٍ الْمَخْزُومِیِّ قَالَ بَیْنَا أَنَا جَالِسٌ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ عَبَّادُ بْنُ كَثِیرٍ عَابِدُ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَ ابْنُ شُرَیْحٍ فَقِیهُ أَهْلِ مَكَّةَ وَ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَیْمُونٌ الْقَدَّاحُ مَوْلَى أَبِی جَعْفَرٍ ع فَسَأَلَهُ عَبَّادُ بْنُ كَثِیرٍ فَقَالَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فِی كَمْ ثَوْبٍ كُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ ثَوْبَیْنِ صُحَارِیَّیْنِ وَ ثَوْبٍ حِبَرَةٍ وَ كَانَ فِی الْبُرْدِ قِلَّةٌ فَكَأَنَّمَا ازْوَرَّ عَبَّادُ بْنُ كَثِیرٍ مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ نَخْلَةَ مَرْیَمَ ع إِنَّمَا كَانَتْ عَجْوَةً وَ نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ فَمَا نَبَتَ مِنْ أَصْلِهَا كَانَ عَجْوَةً وَ مَا كَانَ مِنْ لُقَاطٍ فَهُوَ لَوْنٌ فَلَمَّا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِهِ قَالَ عَبَّادُ بْنُ كَثِیرٍ لِابْنِ شُرَیْحٍ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِی مَا هَذَا الْمَثَلُ الَّذِی ضَرَبَهُ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ ابْنُ شُرَیْحٍ هَذَا الْغُلَامُ یُخْبِرُكَ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ یَعْنِی مَیْمُونٌ فَسَأَلَهُ فَقَالَ مَیْمُونٌ أَ مَا تَعْلَمُ مَا قَالَ لَكَ قَالَ لَا وَ اللَّهِ قَالَ إِنَّهُ ضَرَبَ لَكَ مَثَلَ نَفْسِهِ فَأَخْبَرَكَ أَنَّهُ وَلَدٌ مِنْ وُلْدِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ عِلْمُ رَسُولِ اللَّهِ عِنْدَهُمْ فَمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِهِمْ فَهُوَ صَوَابٌ وَ مَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِهِمْ فَهُوَ لُقَاطٌ
اصول كافى جلد 2 صفحه 252 روایت 6
مخزونى گوید: خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودیم كه عباد بن كثیر خداپرست بصریان و ابن شریح فقیه اهل مكه وارد شدند، و میمون قداح غلام امام باقر علیه السلام هم خدمتش بود. عباد بن كثیر از امام پرسید و عرضكرد: اى اباعبداللّه! رسولخدا صلى اللّه علیه وآله در چند پارچه كفن شد؟ فرمود: در سه پارچه: دو پارچه صحارى (صحار قریه اى است در یمن) و یك پارچه حبره (كه نوعى از برد یمنى است) و برد كمیاب بود (از این جهت دو پارچه دیگر را صحارى كردند)
عبادبن كثیر از این سخن روى در هم كشید (گویا كمیاب بودن برد را انكار داشت) امام صادق علیه السلام فرمود: درخت خرماى مریم علیهما السلام (كه پس از زائیدن عیسى مأمور بخوردن از آن شد) خرماى عجوه (بهترین نوع خرما) بود و از آسمان فرود آمد، پس از ریشه آن روئید، عجوه شد و آنچه هسته اش از این سو و آن سو گرفته و كاشته شد لون (خرماى پست) گردید.
چون از نزد حضرت بیرون رفتند، عباد بن كثیر به ابن شریح گفت، بخدا من نفهمیدم این چه مثلى بود كه امام صادق علیه السلام براى من بیان كرد، ابن شریح گفت: این غلام یعنى میمون قداح بتو خبر مى دهد، زیرا او از آنهاست (چون كه در خانه آنها بزرگ شده) میمون گفت: فرمایش او را نفهمیدى؟ گفت نه بخدا، گفت او مثل خودش را براى تو بیان كرد و بتو خبر داد كه او فرزند رسولخدا صلى اللّه علیه وآله است و علم پیغمبر نزد آنها است، پس آنچه از نزد آنها آید، درست است (مانند خرماى عجوه) و آنچه از نزد دیگران آید از این سو و آن سو گرد آمده (و مانند خرماى لون) است.

در بیان آنچه وارد شده كه حدیث ائمه صعب و مستصعب است

بَابٌ فِیمَا جَاءَ أَنَّ حَدِیثَهُمْ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ حَدِیثَ آلِ مُحَمَّدٍ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَمَا وَرَدَ عَلَیْكُمْ مِنْ حَدِیثِ آلِ مُحَمَّدٍ ص فَلَانَتْ لَهُ قُلُوبُكُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ فَاقْبَلُوهُ وَ مَا اشْمَأَزَّتْ مِنْهُ قُلُوبُكُمْ وَ أَنْكَرْتُمُوهُ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلَى الْعَالِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ وَ إِنَّمَا الْهَالِكُ أَنْ یُحَدِّثَ أَحَدُكُمْ بِشَیْ ءٍ مِنْهُ لَا یَحْتَمِلُهُ فَیَقُولَ وَ اللَّهِ مَا كَانَ هَذَا وَ اللَّهِ مَا كَانَ هَذَا وَ الْإِنْكَارُ هُوَ الْكُفْرُ
اصول كافى جلد 2 صفحه 253 روایت 1
شرح :
صعب به معنى دشوار و مشكل و سركش است و مستصعب مبالغه آن است یعنى بسیار دشوار و یا آن كه «صعب» چیزى است كه خودش دشوار باشد و «مستصعب» آنست كه مردم او را دشوار شمرند، در هر حال ما پس از پایان ترجمه احادیث این باب، در این باره توضیح بیشترى بیان مى كنیم انشاءاللّه تعالى.
امام باقر علیه السلام فرمود: رسولخدا صلى اللّه علیه وآله فرمود: حدیث آل محمد صعب و مستصعب است، جز فرشته مقرب یا پیغمبر مرسل یا بنده اى كه خدا دلش را به ایمان آزموده، به آن ایمان نیاورد. پس هر حدیثى كه از آل محمد صلى اللّه علیه و آله بشما رسید و در برابر آن آرامش دل یافتید و آنرا آشنا دیدید، بپذیرید. و هر حدیثى را كه دلتان از آن رمید و ناآشنا دیدید، آنرا بخدا و پیغمبر و عالم آل محمد صلى اللّه علیه وآله رد كنید، همانا هلاك شده كسى است كه حدیثى را كه تحمل ندارد، برایش باز گو كنند، و او بگوید بخدا این چنین نیست، و انكار مساوى كفر است.
(1045) 2- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَى عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ ذُكِرَتِ التَّقِیَّةُ یَوْماً عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع فَقَالَ وَ اللَّهِ لَوْ عَلِمَ أَبُو ذَرٍّ مَا فِی قَلْبِ سَلْمَانَ لَقَتَلَهُ وَ لَقَدْ آخَى رَسُولُ اللَّهِ ص بَیْنَهُمَا فَمَا ظَنُّكُمْ بِسَائِرِ الْخَلْقِ إِنَّ عِلْمَ الْعُلَمَاءِ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَقَالَ وَ إِنَّمَا صَارَ سَلْمَانُ مِنَ الْعُلَمَاءِ لِأَنَّهُ امْرُؤٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ فَلِذَلِكَ نَسَبْتُهُ إِلَى الْعُلَمَاءِ
اصول كافى جلد 2 صفحه 254 روایت 2
امام صادق علیه السلام فرمود: روزى نزد على بن الحسین علیهما السلام سخن از تقیه پیش آمد آن حضرت فرمود: بخدا اگر ابوذر مى دانست آنچه در دل سلمان بود. او را مى كشت، در صورتیكه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله میان آن دو برادرى برقرار كرد، پس درباره مردم دیگر چه گمان دارید؟ همانا علم علماء صعب و مستصعب است، جز پیغمبر مرسل یا فرشته مقرب یا بنده مؤمنى كه خدا دلش را به ایمان آزموده طاقت تحمل آن را ندارد، سپس فرمود: و سلمان از این رو از جمله علماء شد كه او مردى است از ما خانواده و از اینجهت او را در ردیف علماء آوردم،
شرح:
مقصود از آنچه در دل سلمانست، مراتب معرفت خدا و پیغمبر صلى اللّه علیه وآله و مسائل غامض قضاء و قدر و امثال آنست كه اگر آنها را به ابوذر مى گفت، ابوذر او را بدروغ و ارتداد نسبت مى داد و محكوم بقتلش مى دانست و یا آن مطالب را بدیگران میگفت و آنها سلمان را مى كشتند.
چنانچه خود سلمان رضى اللّه عنه در خطبه خود گوید: علم زیادى بمن عطا شده، اگر همه آنچه را مى دانم بشما بگویم، دسته اى گویند: سلمان دیوانه شده و دسته اى گویند: خدایا كشنده سلمان را بیامرز و ممكن است فاعل قتله علم باشد و ضمیر مفعول راجع بابى ذر یعنى: علومى كه سلمان به ابى ذر میگفت. او را مى كشت، زیرا تحمل نمى كرد و انكار مى ورزید و یا آنكه تحمل كتمانش را نداشت و به مردم مى گفت و او را مرتد و كافر مى دانستند و مى كشتند.
و بودن سلمان از اهل البیت از این جهت است كه امیرالمؤمنین علیه السلام درباره او فرموده و ان سلمان منا اهل البیت و مقصود این است كه: سلمان بواسطه اختصاصى كه بما پیدا كرده و از همه بریده و بسوى ما آمده و بواسطه پرتوى كه از نور علم ما گرفته: از ما شده و منسوب بما گشته است. مرآت ص 300 -.
3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ أَوْ غَیْرِهِ رَفَعَهُ إِلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا صُدُورٌ مُنِیرَةٌ أَوْ قُلُوبٌ سَلِیمَةٌ أَوْ أَخْلَاقٌ حَسَنَةٌ إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِنْ شِیعَتِنَا الْمِیثَاقَ كَمَا أَخَذَ عَلَى بَنِی آدَمَ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ فَمَنْ وَفَى لَنَا وَفَى اللَّهُ لَهُ بِالْجَنَّةِ وَ مَنْ أَبْغَضَنَا وَ لَمْ یُؤَدِّ إِلَیْنَا حَقَّنَا فَفِی النَّارِ خَالِداً مُخَلَّداً
اصول كافى جلد 2 صفحه 255 روایت 3
امام صادق علیه السلام فرمود: حدیث ما صعب و مستصعب است، تحمل آنرا ندارد جز سینه هاى نورانى، یا دلهاى سالم، یا اخلاق نیكو، همانا خدا از شیعیان ما پیمان (بولایت ما) گرفت، چنانكه از بنى آدم (به ربوبیت خود) پیمان گرفت و فرمود: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» پس هر كه نسبت بما (بپیمان خویش) وفا كند، خدا بهشت را باو پاداش دهد، و هر كه ما را دشمن دارد و حق ما را بما نرساند، همیشه و جاودان در دوزخ است.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى وَ غَیْرُهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ كَتَبْتُ إِلَى أَبِی الْحَسَنِ صَاحِبِ الْعَسْكَرِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا مَعْنَى قَوْلِ الصَّادِقِ ع حَدِیثُنَا لَا یَحْتَمِلُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ وَ لَا مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَجَاءَ الْجَوَابُ إِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ الصَّادِقِ ع أَیْ لَا یَحْتَمِلُهُ مَلَكٌ وَ لَا نَبِیٌّ وَ لَا مُؤْمِنٌ إِنَّ الْمَلَكَ لَا یَحْتَمِلُهُ حَتَّى یُخْرِجَهُ إِلَى مَلَكٍ غَیْرِهِ وَ النَّبِیُّ لَا یَحْتَمِلُهُ حَتَّى یُخْرِجَهُ إِلَى نَبِیٍّ غَیْرِهِ وَ الْمُؤْمِنُ لَا یَحْتَمِلُهُ حَتَّى یُخْرِجَهُ إِلَى مُؤْمِنٍ غَیْرِهِ فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ جَدِّی ع
اصول كافى جلد 2 صفحه 255 روایت 4
یكى از اصحاب گوید: بحضرت ابوالحسن العسكرى علیه السلام نوشتم: قربانت، معنى قول امام صادق علیه السلام چیست كه فرماید: «حدیث ما را هیچ فرشته مقرب و پیغمبر مرسل و مؤمنى كه خدا قلبش را به ایمان آزموده تحمل نكند؟» پاسخ آمد كه همانا معنى قول امام صادق علیه السلام كه فرماید هیچ فرشته و پیغمبر و مؤمنى آن را تحمل نكند، این است كه فرشته آن را تحمل نكند تا آن را به فرشته دیگر برساند و پیغمبر آن را تحمل نكند تا به پیغمبرى دیگر برساند و مؤمن تحمل نكند و آن را به مؤمن دیگر برساند، این است معنى قول جدم علیه السلام.
شرح:
تحمل حدیث در این روایت غیر از تحمل در روایات دیگر است، زیرا در آن روایت تحمل فرشته و پیغمبر و مؤمن اثبات شده بود و در این روایات نفى شده است. پس معنى تحمل در این روایت نگه داشتن و ذخیره كردن حدیث و مضایقه كردن از نشر و تبلیغ آن است حتى نسبت به أهلش، ولى معنى تحمل حدیث در سایر روایات این باب پذیرفتن و گردن نهادن در برابر آن است، كه نسبت به فرشته و پیغمبر و مؤمن این معنى اثبات شده و از دیگران نفى گردیده است.
5- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ وَ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ سِرّاً مِنْ سِرِّ اللَّهِ وَ عِلْماً مِنْ عِلْمِ اللَّهِ وَ اللَّهِ مَا یَحْتَمِلُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ وَ لَا مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ اللَّهِ مَا كَلَّفَ اللَّهُ ذَلِكَ أَحَداً غَیْرَنَا وَ لَا اسْتَعْبَدَ بِذَلِكَ أَحَداً غَیْرَنَا وَ إِنَّ عِنْدَنَا سِرّاً مِنْ سِرِّ اللَّهِ وَ عِلْماً مِنْ عِلْمِ اللَّهِ أَمَرَنَا اللَّهُ بِتَبْلِیغِهِ فَبَلَّغْنَا عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا أَمَرَنَا بِتَبْلِیغِهِ فَلَمْ نَجِدْ لَهُ مَوْضِعاً وَ لَا أَهْلًا وَ لَا حَمَّالَةً یَحْتَمِلُونَهُ حَتَّى خَلَقَ اللَّهُ لِذَلِكَ أَقْوَاماً خُلِقُوا مِنْ طِینَةٍ خُلِقَ مِنْهَا مُحَمَّدٌ وَ آلُهُ وَ ذُرِّیَّتُهُ ع وَ مِنْ نُورٍ خَلَقَ اللَّهُ مِنْهُ مُحَمَّداً وَ ذُرِّیَّتَهُ وَ صَنَعَهُمْ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ الَّتِی صَنَعَ مِنْهَا مُحَمَّداً وَ ذُرِّیَّتَهُ فَبَلَّغْنَا عَنِ اللَّهِ مَا أَمَرَنَا بِتَبْلِیغِهِ فَقَبِلُوهُ وَ احْتَمَلُوا ذَلِكَ فَبَلَغَهُمْ ذَلِكَ عَنَّا فَقَبِلُوهُ وَ احْتَمَلُوهُ وَ بَلَغَهُمْ ذِكْرُنَا فَمَالَتْ قُلُوبُهُمْ إِلَى مَعْرِفَتِنَا وَ حَدِیثِنَا فَلَوْ لَا أَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ هَذَا لَمَا كَانُوا كَذَلِكَ لَا وَ اللَّهِ مَا احْتَمَلُوهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ أَقْوَاماً لِجَهَنَّمَ وَ النَّارِ فَأَمَرَنَا أَنْ نُبَلِّغَهُمْ كَمَا بَلَّغْنَاهُمْ وَ اشْمَأَزُّوا مِنْ ذَلِكَ وَ نَفَرَتْ قُلُوبُهُمْ وَ رَدُّوهُ عَلَیْنَا وَ لَمْ یَحْتَمِلُوهُ وَ كَذَّبُوا بِهِ وَ قَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ فَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَ أَنْسَاهُمْ ذَلِكَ ثُمَّ أَطْلَقَ اللَّهُ لِسَانَهُمْ بِبَعْضِ الْحَقِّ فَهُمْ یَنْطِقُونَ بِهِ وَ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ لِیَكُونَ ذَلِكَ دَفْعاً عَنْ أَوْلِیَائِهِ وَ أَهْلِ طَاعَتِهِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ مَا عُبِدَ اللَّهُ فِی أَرْضِهِ فَأَمَرَنَا بِالْكَفِّ عَنْهُمْ وَ السَّتْرِ وَ الْكِتْمَانِ فَاكْتُمُوا عَمَّنْ أَمَرَ اللَّهُ بِالْكَفِّ عَنْهُ وَ اسْتُرُوا عَمَّنْ أَمَرَ اللَّهُ بِالسَّتْرِ وَ الْكِتْمَانِ عَنْهُ قَالَ ثُمَّ رَفَعَ یَدَهُ وَ بَكَى وَ قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ فَاجْعَلْ مَحْیَانَا مَحْیَاهُمْ وَ مَمَاتَنَا مَمَاتَهُمْ وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْهِمْ عَدُوّاً لَكَ فَتُفْجِعَنَا بِهِمْ فَإِنَّكَ إِنْ أَفْجَعْتَنَا بِهِمْ لَمْ تُعْبَدْ أَبَداً فِی أَرْضِكَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً
اصول كافى جلد 2 صفحه 255 روایت 5
ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اى ابا محمد! همانا به خدا كه سرى از سر خدا و علمى از علم خدا نزد ماست كه به خدا هیچ فرشته مقرب و پیغمبر مرسل و مؤمنى كه دلش را به ایمان آزموده آن را تحمل نكند، به خدا سوگند كه خدا آن را به احدى جز ما تكلیف نفرموده و عبادت با آن را از هیچ كس جز ما نخواسته است (مانند وظایف خاصى كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله علیه براى امیرالمؤمنین و حسنین علیهم السلام با وصیت تعیین كرد).
و نیز نزد ما سرى است از سر خدا و علمى است از علم خدا كه ما را به تبلیغش مأمور فرموده و ما آن را از جانب خداى عزوجل تبلیغ كردیم و برایش محلى و اهلى و پذیرنده ئى نیافتیم تا آنكه خدا براى پذیرش آن مردى را از همان طینت و نورى كه محمد و آل و ذریه او را آفرید، خلق كرد و آنها را از فضل و رحمت خود ساخت چنانكه محمد و ذریه او را ساخت، پس چون ما آنچه را از جانب خدا به تبلیغش مأمور بودیم، تبلیغ كردیم آنها پذیرفتند و تحمل كردند (تبلیغ ما به آنها رسید، ایشان هم پذیرفتند و تحمل كردند) و یاد ما به آنها رسید پس دلهاى ایشان به شناسائى و به حدیث ما متوجه گشت، اگر آنها از آن طینت و نور خلق نمى شدند، این چنین نبود، نه به خدا آن را تحمل نمى كردند.
سپس فرمود: همانا خدا مردمى را براى دوزخ و آتش آفرید (یعنى دانست كه سركشى و نافرمانى كنند و به دوزخ و آتش گرایند) و به ما دستور داد كه به آنها تبلیغ كنیم و ما هم تبلیغ كردیم ولى آنها چهره در هم كشیدند و دلشان نفرت پیدا كرد و آن را به ما برگرداندند و تحمل نكردند و تكذیب نمودند و گفتند: جادوگر است، دروغ گو است، خدا هم بر دلشان مهر نهاد، و آن را از یادشان برد، سپس خدا زبانشان را به قسمتى از بیان حق گویا ساخت كه به زبان مى گویند و به دل باور ندارند (مانند سخنانى كه گاهى بعضى از كفار و فساق به نفع خداپرستان و علیه خود گویند) تا همان سخن از دوستان و فرمانبران خدا دفاعى باشد و اگر چنین نبود، كسى در روى زمین خدا را عبادت نمى كرد، و ما مأمور شدیم كه از آنها دست برداریم و حقائق را پوشیده و پنهان داریم، شما هم (اى گروه شیعه) از آنكه خدا به دست برداشتن از او امر فرموده، پنهان دارید و از آنكه به كتمان و پوشیدگى از او دستور داده پوشیده دارید.
راوى گوید: سپس امام دست به دعا برداشت و گریه كرد و فرمود: بار خدایا ایشان (شیعیان) مردمى اندك و ناچیزند پس زندگى ما را زندگى آنها و مرگ ما را مرگ آنها قرار ده (آنها را با ما در ایمان و عمل صالح و پاداش اخروى شریك گردان) و دشمن خود را بر ایشان مسلط مكن كه ما را به آنها مصیبت زده كنى، زیرا اگر ما را به آنها مصیبت زده كنى، هرگز در روى زمین پرستش نشوى و صلى اللّه على محمد و آله و سلم تسلیماً.
شرح:
احادیث صعب و مستصعب كه در این روایات ذكر شده است، مانند آیات قرآن و هدایت الهى و مواعظ و عبرتهاست كه اگر با گوشى شنوا و دلى نرم و روحى مطیع برابر شود، آمادگى و مجذوبیت و پذیرش پیدا مى شود و اگر با دلى سخت و با روحى سركش برخورد كند، با انكار و تمرد مواجه مى شود، و بلكه بر قساوت و طغیان آن مى افزاید، قرآن كریم مى فرماید: «از این قرآن آیه هائى نازل مى كنیم كه اى مؤمنان شفا و رحمت است و ستمگران را جز خسارت نمى فزاید 82 سوره 17 -» بنابراین كلمه صعب و مستصعب در اینجا بسیار مناسب است، زیرا یكى از معانى لغوى آن تأبى و سرفرازى مركوب است از پذیرش هر راكبى، مانند اسبى كه بلند طبعى و آقا منشى دارد و حاضر نیست جز سلطان و رجال مملكت بر او نشینند احادیث اهلبیت عصمت هم در برابر دلهاى سلیم فرشتگان مقرب و انبیاء مرسل و مؤمنین پاك و با اخلاص و آزموده انس و الفت گرفته، یكدیگر را چون جان شیرین در بغل مى گیرند و در برابر دلهاى سخت و ناپاك كه هیچ گونه تناسب و سنخیتى در میان نیست، سازگارى و قبولى هم دیده نمى شود.
باران كه در لطافت طبعش خلاف نیست در باغ لاله روید و در شوره زار خس
و اما موضوع تفاوت و اختلاف افراد بشر از لحاظ این دو جهت در اصل طینت و فطرت چنانچه در روایت اخیر ذكر شده، مطلبى است مربوط به مسأله طینت و موضوع جبر و تفویض كه قسمتى از آن در جلد اول گذشت: و قسمت دیگرش در جلد سوم بیان مى شود انشاء الله تعالى.