قرآن و آخرین پیامبر

آیت الله مکارم شیرازی

پاورقی

1 - اینکه بعضى مدعى هستند که در فیزیک هسته اى امروز موضوع امکان معلول بدون علت اثبات شده، چون ذراتى در شرایط کاملا مساوى مسیرهاى مختلفى را مى پیمایند، کاملا اشتباه است، زیرا مساوى بودن شرایط از نظر آنها «مساوى بودن واقعى» نیست، بلکه «تساوى تا آنجا که ما مى دانیم» است، و روشن است که این موضوع با مساوى بودن واقعى، فرق بسیارى دارد. کسانى که این ادعا را میکنند توجه ندارند اگر اصل علیت شکسته شود تمام مسائل علوم ارزش و اصالت، بلکه موجودیت خود را، از دست خواهند داد. این سخن نیازمند به توضیح بیشترى است که از حوصله این بحث بیرون است.
2 - براى توضیحات بیشتر درباره حقیقت معجزه و پاسخ ایراداتى که به آن شده به کتاب «رهبران بزرگ» نوشته «نگارنده» مراجعه فرمائید.
3 - سوره آل عمران آیه 139.
4 - نهج البلاغه، خطبه 171.
5- نهج البلاغه، خطبه 171.
6- سوره بقره ـ آیه 2.
7- سوره توبه، آیه 125و124.
8 - سوره نساء ـ آیه 134
9 - سوره طور ـ آیه 21
10 - سوره انفال ـ آیه 60
11 - این عقیده را در اصطلاح «علم عقائد» عقیده «صرف» مى نامند، یعنى خداوند مردم را از مقابله به مثل، در برابر قرآن مصروف و منصرف ساخته است، و این عقیده بى اساس ترین عقیده اى است که در مورد اعجاز قرآن اظهار شده.
12 - ابو العلاء معرى از نویسندگان و شعراى نامى قرن چهارم و پنجم هجرى است (تولد او را در سال 363 و وفات او را در 449 نوشته اند) از هوش و ذکاوت او داستانهاى عجیبى نقل میکنند ایمان او نسبت به مبانى اسلام مورد تردید و گفتگوست و تعبیرات مختلفى از او در این زمینه نقل شده است، ولى با اینحال او احترام و ارزش فوق العاده اى براى قرآن قائل بوده است که نمونه آنرا در بالا ملاحظه میفرمائید.
13 - رجوع شود به تاریخ تمدن جرجى زیدان ـ جلد اول.
14 - آیات 157 و 158 سوره اعراف.
15 - سوره عنکبوت، آیه: 48.
16 - قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ اْلإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَض ضهیراً (سوره اسراء آیه 88)
17 - أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَر مِثْلِهِ مُفْتَرَیات وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقین(هود آیه 13)
18 - وَ إِنْ کُنْتُمْ فی رَیْب مِمّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَة مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ - فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتی وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرینَ (بقره آیه 23 و 24).
19 - قابل توجه اینکه ثروتمندان «مکه» هنگامیکه شنیدند «محمّد یتیم»! خود را پیامبر بزرگ خدا معرفى مى کند از روى تعجب گفتند:
لَولا نُزِّلَ هذا القُرآن عَلى رَجُل مِنَ القَرْیَتَینِ عَظْیم
چرا این قرآن بر یکى از شخصیتهاى مکه و طائف (یکى از ثروتمندان و شیوخ قبائل) نازل نشده است؟!...
20 - سوره العادیات آیه 1-6.
21 - ضفدع بمعنى قورباغه و جمع آن «ضفادع» و به ندرت «ضفادى» مى آید و «ضفدعین» تثنیه است.
22 - سجاح بر وزن تباه.
23 - سوره نساء آیه 94.
24 - در تاریخ وفات او اختلاف است از 293 تا 345 نوشته اند.
25 - نقل از کتاب اعجاز قرآن رافعى.
26 - قرقاول بفتح قاف و ضم واو پرونده زیبائى است که در کنار بحر خزر بیشتر پیدا مى شود، محل زندگى آن معمولا در جنگلها و مزارع است، پرهاى خوشرنگ زیبائى دارد و دم درزاش معرف او مى باشد، این کلمه اصلا ترکى است و به فارسى آنرا «تذرو» و «تورنگ» «خروس صحرائى» مى گویند.
27 - قرقاول را به عربى «تدرج» یا «تذرج» (بر وزن مردم) میگویند و این واژه معرف واژه «تذرو» فارسى است.
28- وَ یَقُولُونَ أَ إِنّا لَتارِکُوا آلِهَتِنا لِشاعِر مَجْنُون (سوره صافات آیه 36): و پیوسته مى گفتند: «آیا ما معبودان خود را بخاطر شاعرى دیوانه رها کنیم؟!
29- همان.
30- فَذَکِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکاهِن وَ لا مَجْنُون (سوره طور آیه 29).
31 - فَقالَ إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ یُؤْثَرُ إِنْ هذا إِلاّ قَوْلُ الْبَشَرِ (سوره مدثر 24 و 25).
32- مفردات غرائب القرآن ـ تألیف راغب اصفهانى ماده «سحر»
33 - نقل از مجمع البیان ج 9 صفحه 387 (با تفاوت مختصر).
34 - اقتباس از تایخ تمدن اسلام صفحات 88 و 89 چاپ چهارم
35 - تاریخ تمدن جرجى زیدان ـ جلد اول صفحه 19.
36 - نهج البلاغه ـ عهدنامه مالک اشتر
37 - سوره حج آیه 73.
38 - سوره انبیاء آیه 66 و 67.
39 - سوره شعراء آیه 73 و 72.
40 - سوره بقره آیه 170
41 - سوره بقره آیه 170
42 - سوره انبیاء آیه 54.
43 - سوره یوسف، آیه 24.
44 - سوره یوسف، آیه 31.
45 - سوره یوسف، آیه 32.
46 - سوره یوسف، آیه 26.
47 - سوره یوسف، آیه 27.
48 - بحث درباره معاد از نظر قرآن را در کتاب «معاد» که در دست تکمیل است بطور مشروح آورده ایم و از این بحث از شاهکارهاى قرآن محسوب مى گردد.
49 - خلاصه آیات 30 تا 37 از سوره بقره که شرح ماجراى آفرینش آدم و خروج او را از بهشت میدهد.
50 - سفر تکوین ـ فصل دوم و سوم صفحات 2 و 3 و 4. از ترجمه فارسى تورات چاپ انگلستان سال 1878 که وسیله «جمعیت بریتیش فارین بایبل سوسایتى» ترجمه شده است.
51 - سوره هود از آیه 69 تا آیه 76 ـ آیات را در قرآن به دقت مطالعه فرمائید.
52 - شهرهاى آباد قوم لوط که در فلسطین قرار داشت (سدوم با کسر سین است).
53 - (عموراه) نام یکى از آن شهرهاست.
54 - سفر تکوین (پیدایش) فصل هجدهم صفحه 18 و 19، همان چاپ.
55 - «ممرى» بر وزن «منفى» و گاهى ممرا بر وزن «مبنا» خوانده میشود همان شهر «حبرون» در فلسطین است.
56 - قرائن زیادى در این فصل از تورات وجود دارد که گواهى میدهد بر اینکه منظور از خداوند کسى جز پروردگار عالم که در فصل دوم تکوین به «خداوند خدا» از او تعبیر شده نیست.
57 - اشاره به فرزندان نوح و قبایل ایشان است.
58 - «شنعار» نام سرزمین بابل و پیش از این نام بوده است.
59 - فصل یازدهم از سفر تکوین جمله هاى 1 تا 9 ـ صفحه 11 همان چاپ.
60 - مراد از «تجلّى خداوند» که در این آیه آمده ظهور یکى از آفریده هاى او یعنى صاعقه است به قرینه آیه 55 سوره بقره آنجا که میفرماید «وَ إِذْ قُلْتُمْ یا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّى نَرَى اللّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ»
61 - گاهى نیز گفته مى شود که همه جزئیات به صورت مرموزى که تنها بندگان خاص خداوند از آن آگاهند، در بطون قرآن هست اگر چه توده مردم از درک آن عاجزند.
62 - درباره «توبه نامه معروف گالیله» سخن بسیار گفته اند و شاید کاملترین صورت آن همان باشد که «برنارد کوهن» در کتاب دانشمندان بزرگ جهان علم» آورده است، و ما آن را به خاطر ویژگیهائى که دارد و هم به خاطر ارزیابى طرز تعلیمات «اسلام» و تعلیمات «مسیحیت کنونى» در اینجا مى آوریم:
من «گالیئلئو ـ گالیله اى» فرزند مرحوم «وینچنت سیو گالیله اى» اهل «فلورانس» 70 ساله که شخصاً براى دادرسى حاضر شده ام، در برابر شما «عالیجنابان» و «قدوسى مآبان»، کاردینالها و اعضاى والا مقام دادگاه جهانى کلیساى مسیحیت زانو زده، و در حالى که انجیل مقدس را در برابر چشم و نظر دارم و با دست خود آن را لمس میکنم; سوگند یاد مى کنم که در گذشته همواره به کلیساى مقدس کاتولیک، و کلیساى حوارى رم، اعتقاد داشته ام، و از خداوند متعال استعانت مى طلبم تا مرا یارى کند که در آینده نیز تعلیمات و تبلیغات دینى آنها را به کار بندم، اما چون از طرف دادگاه مقدس مقرر شده است کلا از این عقیده غلط که «خورشید را مرکز عالم پنداشته و آن را غیر متحرک دانسته» تبرى جویم و من بعد نیز از این پندار ناصحیح به هیچ صورت و وجهى دفاع نکنم و آن را تعلیم ندهم، با کمال میل حاضرم که این سوء ظن شدید و خطرناکى را که به حق بر من روا داشته اند از خاطر شما عالیجنابان و هر فرد مسیحى کاتولیک برطرف سازم.
و از این رو با خلوص قلب و ایمان راسخ سوگند یاد کرده، و از این عقیده غلط، و از این کفر وزندقه! و هر گونه بدعت و پندار ناصوابى که مخالف و مغایر با اصول و تعلیمات کلیساى مقدس رم باشد ابراز انزجار و بیزارى میکنم، و سوگند مى خورم که در آینده نیز چه کتباً و چه شفاهاً از بیان و اظهار هر مطلبى که باعث تولید چنین سوء ظنى در حق من گردد خوددارى نمایم، و ضمناً چنانچه در آینده به زندیقى برخوردم، یاکسى را مظنون به کفر و الحاد بدانم، او را به این دادگاه مقدس! یا اعضاى والا مقام آن و یا به اسقف ایالتى که در آنجا اقامت دارم معرفى نمایم!!
بعلاوه سوگند یاد میکنم و قول میدهم که هر گونه مجازاتى را که این دادگاه مقدس برایم تعیین نماید قبول کنم، و اگر احیاناً روى خداى ناکرده در آینده مواعید و اقوال و سوگندها و یا اظهارات کنونى خود را نقض نمایم، در چنین حالى به هر گونه زجر و شکنجه و مجازاتى که از طرف اسقفان مقدس و یا قوانین عمومى و خصوصى مربوط به این نوع جرائم تعیین شود، تن در دهم، و تمکین نمایم.
بنابراین شاید خداوند مرا یارى و نصرت عطا فرماید و انجیل مقدسى که آن را با دستان خود لمس میکنم مرا کمک نماید، و من «گالیئلو ـ گالیله اى» اینک توبه و استغفار نموده، قسم یاد میکنم و قول میدهم که مؤمن و صدیق باشم، و چنانکه در بالا ذکر شد خود را موظف به رعایت این اقوال و سوگند میدانم، و این توبه نامه را با دست خود نوشته کلمه به کلمه آن را خوانده، امضاء نمودم. (نقل از کتاب دانشمندان بزرگ جهان علم صفحه 35).
63 - سوره نمل، آیه 88.
64 - دانستنیهاى جهان علم صفحه 241.
65 - تاریخ علوم صفحه 354.
66 - این احتمال را مفسّر عالى مقام مرحوم طبرسى در «مجمع البیان» از «شعبى» نقل میکند.
67 - ممکن است آنچه در روایات اسلامى به عنوان «دحو الارض» وارد شده اشاره به همین موضوع دارد.
68 - کوچکى اتم به قدرى است که بگفته بعضى از دانشمندان تنها تعداد اتمهاى یک نقطه از مرکب عبارت این کتاب که پیش روى شماست بیش از تمام نفوس مردم روى زمین است! (نقل از فرهنگنامه جلد 2).
69 - تاریخ علوم صفحه 188.
70 - سفینة البحار ماده نجم جلد 2 صفحه 574 نقل از تفسیر على بن ابراهیم قمى
71 - . این آیات در سوره هاى رعد ـ آیه 2، و ابراهیم ـ آیه 33، و نحل ـ آیه 12، و عنکبوت ـ آیه 61، و لقمان ـ آیه 29، و فاطر ـ آیه 13، و زمر آیه 5 مى باشد.
72 - البته در صورتى است که «سخّر» با «له» ذکر شود اما اگر با «علیه» ذکر گردد به معنى این است که چیزى به زیان کسى به کار بیفتد همانطور که قرآن درباره قوم عاد مى گوید:
وَ أَمّا عادٌ فَأُهْلِکُوا ـ بِریح صَرْصَر عاتِیَة ـ سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیال وَ ثَمانِیَةَ أَیّام حُسُومًا (حاقه ـ 6 و 7): «اما قوم عاد با یک طوفان کوبنده زور اور هلاک شدند، خداوند هفت شب و هشت روز پى در پى این طوفان را بر آنها گمارد».
73 - بحث درباره این موضوع را به مناسبتى در کتاب «معاد» آورده ایم، این کتاب در دست تکمیل است.
74 - نجوم بى تلسکوپ، صفحه 74.
75 - البته جزر و مد در دریاهاى غیر آزاد، و حتى در خشکیها نیز رخ میدهد اما چون مقدار آن کم است چندان محسوس نیست.
76 - فاصله متوسط خورشید از زمین 150 میلیون کیلومتر است.
77 - در این بحث و بحث سابق از کتاب اعجاز قرآن از نظر علوم روز استفاده شده است.
78 - نقل از کتاب نجوم بى تلسکوپ.
79 - نقل از کتاب نجوم بى تلسکوپ.
80 - اخبار متعدد دیگرى نیز در این زمینه نقل شده، براى اطلاع بیشتر بر این اخبار به کتاب «الهیئة و الاسلام» مراجعه فرمائید.
81 - تفسیرات دیگرى نیز براى این آیه ذکر شده که بیان همه آنها به طول مى انجامد.
82 - وسائل الشیعه جلد سوم جلد صفحه 131 (در ضمن روایتى از امام صادق (ع) آمده است).
83 - تاریخ علوم پى یر روسو صفحه 107.
84 - علت صداى گوساله را بعضى وزش باد و برخورد به قسمتهائى از مجسّمه که به طرز خاصى ساخته شده بود میدانند و بعضى دیگر مى گویند سوراخى از دهان تا به آخر بدن او کرده بود و آن را به دیوار تکیه میداد و کسى از پشت دیوار در آن میدمید و صدائى از آن برمى خواست.
85 - نقل از تورات مترجم و چاپ انگلستان به سال 1878 صفحات 104 و 105 (سفر خروج باب 23).
86 - نویسنده قاموس مقدّس (مستر هاکس آمریکائى) توجیه مضحکى براى این داستان کرده و مى گوید هارون این عمل را براى اسکات قوم کرد! این سخن علاوه بر اینکه مصداق روشن عذر بدتر از گناه است با ساختن مذبح و دستور قربانى و تعیین عید ابداً سازگار نیست. (دقت کنید)
87 -«بث شبع» نام آن زنى است که داود ـ طبق گفته تورات ـ او را برهنه از پشت بام دید و آتش عشق او در دلش شعلهور شد. این زن دختر «الیعام» یکى از صاحب منصبان عبرانى بود.
88 - «بت شبع» نام آن زنى است که داود ـ طبق گفته تورات ـ او را برهنه از پشت بام دید و آتش عشق او در دلش شعله ور شد. این زن دختر «الیعام» یکى از صاحب منصبان عبرانى بود.
89 - «اوریاه» به تشدید یاء نام یکى از افسران ارشد لشکر داود بود، و «حتى» با تشدید تاء. و کسر (ح) منسوب به «حت» بن کنعان است، که طایفه او را «بنى حث» مى گفتند.
90 - «یوآب» فرمانده لشکر داود.
91 - نقل از کتاب دوم شموئیل فصل 11 جمله هاى 2 تا 27 .
92 - ناثان ـ یا ـ ناتان یکى از پیامبران بنى اسرائیل و مشاور داود بود.
93 -«شاؤول» یکى از سلاطین بنى اسرائیل.
94 - «بنى عمون» مردمى جنگجو بودند که در طرف شرقى بحر المیت زندگى داشته، و داود با آنها جنگ نمود.
95 - کتاب دوم شموئیل فصل دوازدهم، جمله هاى 1 تا 24.
96 - در فصل 21 کتاب دوم شموئیل جمله اول چنین میخوانیم «در ایام داود سه سال على الاتصال قحطى شد و داود در حضور خداوند سؤال کرد، و خداوند فرمود که به سبب «شاؤول» و خاندان خونخوارش شد...» روشن است که گفتگو با خداوند از خصایص پیامبران است.
97 - مجمع البیان جلد هشتم ـ صفحه 472.
98 - کتاب اول ملوک و پادشاهان فصل یازدهم جمله هاى 1 تا 34.
99 -«ربقاه» مادر یعقوب و عیسو، و همسر اسحاق بود و با اینکه هر دو فرزندش بودند علاقه خاصى به یعقوب داشت.
100 - سفر تکوین ـ فصل 27 جمله هاى 1 تا 35
101 - سفر تکوین فصل 28 جمله هاى 1 تا 4
102 - قاناى جلیل یکى از شهرهاى بیت المقدس و نزدیک «ناصره» بوده است.
103 - انجیل یوحنا باب دوم جمله هاى 1 تا 11
104 - به کتاب امثال سلیمان (از کتب عهد قدیم) باب 23 جمله 29 مراجعه شود.
105 - فریسیها یکى از فرق یهود بودند و اصل فریسى از نظر لغت به معنى «عزلت گزین» است.
106 - انجیل لوقا باب هفتم جمله هاى 37 تا 48.
107 - این زن احتمالا همان مریم مجدلیه است به قرینه جمله هاى نخستین باب بعد (باب هشتم).
108 - در یک ترجمه دیگر عهدین که آن نیز در لندن به چاپ رسیده به جاى این جمله چنین آمده است: «اگر اعمال پدر خود را به جا نمى آورم به من ایمان مى آورید ولکن چنانچه به جا مى آورم هر گاه به من ایمان نمى آورید به اعمال ایمان آورید».
109 - یوحناب 10 جمله هاى 31 ـ 38
110 - این کتاب هنوز تکمیل و آمده نشر نشده است.
111 - به فصل 36 سفر اعداد (پنجمین کتاب تورات) مراجعه شود.
112 - جالب توجه اینکه این موضوع در فصول آخر همه اناجیل چهارگانه دیده میشود.
113 - در این زمینه مشروحاً در کتاب «رهبران بزرگ»، سخن گفته ایم.
114 - نقل از «روانشناسى در شوروى»
115 - . سفینه البحار جلد دوم صفحه 105
116 - از همه گذشته با استدلال بالا مى توان لزوم کیفر متخلفین را نیز احیاناً انکار کرد چه اینکه افراد متخلّف دیگران را نیز به تخلّف دعوت مى کنند، و به این ترتیب امنیت اجتماعى خود را نیز متزلزل مى سازند و این خود کیفرى براى آنهاست!
117 - نقل از نشریات مجله دنیا ارگان کمونیستهاى پیشین ایران.
118 - مجمع البیان جلد 8 صفحه 295.
119 - جلالین ـ صفحه 449
120 - البیان ـ جلد اول صفحه 52.
121 - تبیان ـ جلد 9 صفحه 442
122 - تفسیر مجمع البیان ـ جلد دهم صفحه 559.
123 - مجمع البیان ـ صفحه 559
124 - نهج البلاغه خطبه 91
125 - در کتاب «مبین» صفحه 292، از زبان زندانى عکا (میرزا حسینعلى بها) به هنگام شکوه از ممنوع الملاقات بودنش، میخوانیم:
ان الذى خلق العالم لنفسه! منعوه ان ینظر الى احد من احبائهِ ان هذا الا ظلم مبین!!: «کسیکه جهان را به خاطر خویش! آفریده، اجازه نمى دهند حتى نگاه به یکى از دوستانش کند، این جز ظلم آشکار چیز دیگرى نیست»!...
و نظیر این سخن فراوان دارند.
126 - تاریخ تمدن اسلام و عرب صفحه 126
127 - نهج البلاغه بخش دوم فرمان 14
128 - بحارالانوار جلد ششم باب عدد اولادالنبى (ص)
129 - تمدن اسلام و عرب صفحه 119
130 - این حدیث در بسیارى از کتب حدیث اسلامى از جمله صحیح بخارى ج 5 ص 127 و محجة البیضاء ج 4 ص 121 نقل شده است.
131 - مجمع البیان جلد 6 صفحه 439 (در تفسیر سوره اسراء)
132 - گنجینه حدود و احکام در ابواب مختلف
منبع: سایت makarem.ir