قرآن و آخرین پیامبر

آیت الله مکارم شیرازی

4 ـ دشمنان شکست خورده و فرار مى کنند

أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمیعٌ مُنْتَصِرٌ ـ سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ (قمر ـ 44 و 45): «آیا آنها مى گویند ما جمعیتى هستیم پیروز (ولى) بزودى جمع آنها شکست خورده فرار خواهند کرد.»
این آیه بطور مسلّم گفتار قریش است که مى گویند ما جمعیتى هستیم که بر دشمنان خود پیروز مى شویم، آنها با این جمله بر خود مى بالیدند، ولى قرآن با صراحت به ایشان مى گوید; همین جمعیت بزودى شکست خورده، و فرار میکنند.
در اینکه این آیه از یک حادثه مربوط به آینده خبر مى دهد شکى نیست، ولى باید دید این آیه در چه موقع و در چه شرایطى نازل گردیده است.
در تفسیر «جلالین» چنین میخوانیم: «در روز جنگ بدر ابوجهل صدا زد: انا جمع منتصر! و در این موقع آیه نازل گردید: سیهزم الجمع و یولون الدبر(119)
در تفسیرالبیان نیز تأیید شده که روز جنگ بدر ابوجهل بر مرکب خود سوار شد و در پیشاپیش صفوف لشکر قریش قرار گرفت و گفت: نحن ننتصر الیوم من محمد و اصحابه: ما امروز بر محمد و یاران او پیروز خواهیم شد، در این هنگام این آیه شریفه نازل گردید.(120)
و بنابراین تفسیر، آیه در مدینه نازل شده و مربوط به حادثه بدر است،
اما هنگامى که به تفاسیر دیگر مراجعه مى کنیم مى بینیم وضع طور دیگر است:
در تفسیر «تبیان» این سوره (سوره قمر) جزو سوره هاى مکى شمرده شده و مؤلف عالیقدر آن مى گوید: هیچ اختلافى در این مطلب نیست.(121)
در تفسیر «مجمع البیان» و «بیضاوى» نیز ملاحظه مى کنیم که این سوره را جزو سوره هاى مکى شمرده اند و هیچ یک از آیات آن را هم استثناء ننموده اند.
بنابراین آیات مزبور نمى تواند در حادثه بدر نازل شده باشد، چه اینکه حادثه مزبور در سال دوم هجرت روى داد. ولى در تفسیر «جلالین» آیات 44 و 45 و 46 سوره قمر را استثناء کرده و مى گوید این سه آیه (آیات مورد بحث) نزلت بالمدینه: «در مدینه نازل شده.»
اما گفتار تفسیر جلالین بسیار بعید به نظر میرسد، زیرا اگر در سیاق آیات سوره قمر، و آیاتى که قبل و بعد از این سه آیه قرار دارد دقت کنیم خواهیم دید همه بهم مربوط و یکنواخت است و وضع این آیات گواهى مى دهد که در یک واقعه نازل گردیده است.
بنابراین، نزول آیات مزبور در مکه بسیار قوى است و نزول آنها در حادثه بدر با وضع سوره قمر و قرائن موجود در آن سازگار نمى باشد.
ولى در هر دو صورت آیه مزبور جزو پیشگوئیهاى قرآن مجید است، اما اگر در روز بدر، پیش از درگیرى دو لشکر، و در برابر گفته ابوجهل، نازل گردیده باشد روشن است زیرا با صراحت تمام در آیه مى گوید: «بزودى جمع آنها شکست خورده، فرار خواهند کرد.»
و اگر در مکه نازل شده باشد ـ کما اینکه چنین است ـ پیشگوئى مزبور آشکارتر و جالب تر خواهد بود، چه اینکه وضع مسلمانان در مکه بسیار رقت بارتر بود، نفرات آنان کمتر، و قدرت قریش بسیار زیادتر بود ولى قرآن بیش بینى کرد که آنها به زودى شکست خورده و فرار خواهند کرد، این پیشگوئى قرآن در مکه در نخستین برخورد و درگیرى مسلمانان و کفار یعنى واقعه بدر، جامه عمل به خود پوشید و جمع بت پرستان و قریشیان شکست خوردند و فرار کردند.
در قرآن مجید آیه دیگرى مشابه این آیه نیز داریم که آن هم متضمن پیشگوئى پیروزى پیامبر (ص) بر دشمنان است آنجا که میگوید:
فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ ـ إِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئینَ ـ الَّذینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اللّهِ إِلهًا آخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (سوره حجر ـ 94 تا 96)
این آیه که در آغاز دعوت پیامبر در مکه نازل گردید طبق گواهى جمعى از مفسران شأن نزولش این بود که: روزى پیامبر از مقابل عده اى از مشرکان عبور میکرد، آنها پشت سر حضرت نگاه کرده، از روى استهزاء گفتند: این همان کسى است که تصور میکند پیامبر خداست و جبرئیل با اوست، سپس این آیه نازل گردید.
بنابراین فعل ماضى (کفیناک) در اینجا به معنى مضارع حتمى الوقوع است و این طرز استعمال فعل ماضى نظائر فراوان دارد.
به علاوه این آیه ممکن نیست مربوط به حوادث گذشته باشد، زیرا چنین چیزى در مکه رخ نداد، بلکه کوتاه شدن دست و زبان استهزاءکنندگان در مدینه و به هنگام گسترش و تقویت اسلام بود.

5 ـ این مرد هرگز مسلمان نخواهد شد!

تَبَّتْ یَدا أَبی لَهَب وَ تَبَّ ـ ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَ ما کَسَبَ ـ سَیَصْلى نارًا ذاتَ لَهَب (لهب آیات 1 ـ 3): «نابود باد دستهاى ابولهب و خود او، هرگز مال او، او را از (عذاب الهى) نجات نخواهد داد بزودى در آتشى سوزان و شعلهور وارد خواهد شد.»
در آغاز اسلام و اوایل دعوت پیامبر (ص) افراد زیادى در صف مخالفان آن حضرت قرار داشتند، و در میان آنها حتى کسانى از بستگان پیامبر بودند، مانند عباس عموى پیغمبر (ص) که پس از جنگ بدر (یعنى تقریباً 15 سال بعد از بعثت) ایمان آورد.
بعضى از خویشاوندان و غیر خویشاوندان آن حضرت در مخالفت خود بسیار سرسخت بودند، با این حال بعد از مدت کوتاه یا طولانى تغییر عقیده داده و ایمان آوردند و در صفوف مسلمین جاى گرفتند، و در میان آنها کسانى همچون «وحشى» قاتل حمزه، سرباز رشید اسلام و عموى پیامبر (ص)، نیز دیده مى شدند.
بنابراین مسئله ایمان آوردن یا عدم ایمان کسانى که در زمره کافران و مخالفان بودند به هیچ وجه قابل پیش بینى نبود و سرسختى و لجاجت آنها در مخالفت با پیامبر هرگز دلیل بر این مقصود نمى شد.
اما با این همه قرآن به هنگامى که پیامبر در مکه بود و حوادث آینده بسیار مشکل و پیچیده مى نمود خبر داد که «ابولهب» هرگز ایمان نخواهد آورد، زیرا مى گوید او به زودى در آتش فروزان دوزخ ورود میکند، و این معنى گواه بر عدم ایمان او در آینده است.
و همانطور که همه مورخان هم نوشتند سرانجام چنین شد و او پیش از آنکه ایمان بیاورد چشم از جهان بربست.
ابولهب کیست؟
نام او «عبد العزى» و از فرزندان عبدالمطلب بود و بنابراین عموى پیامبر محسوب مى شد و از این جهت کنیه «ابولهب» بر او گذاشتند که گونه هائى برافروخته و زیبائى داشت(122).
او از دشمنان سرسخت پیامبر بود. طارق محاربى نقل مى کند روزى در بازار ذى العجاز (ظاهراً از بازارهاى مکه بوده است) جوانى را دیدم که مى گفت: «ایها الناس قولوا لا اله الا اللّه تفلحوا» و مردى از پشت سر سنگ به پاى او مى زد و پاى او را مجروح ساخته بود و فریاد مى زد: ایها الناس انه کذاب او دروغ مى گوید، سخنى از وى باور نکنید!
پرسیدم: این شخص کیست؟
گفتند: آن محمد است که خود را پیامبر معرفى مى کند، و این عمویش ابولهب است که او را تکذیب مى کند(123).
در شأن نزول آیات بالا از ابن عباس نقل کرده اند که روزى پیامبر از کوه صفا بالا رفت و صدا زد: یا صاحباه!: اى دوستان و بستگان من!...
جمعى از قریش دور او جمع شدند و گفتند براى چه منظورى از ما دعوت کردى؟
فرمود: اگر به شما بگویم صبح یا عصر دشمنى به سراغ شما مى آید آیا گفته مرا باور مى کنید یا نه؟!
گفتند: آرى
فرمود: انى نذیر لکم بین یدى عذاب شدید: من به شما پیش از رسیدن عذاب
شدیدى اعلام خطر مى کنم!
ابولهب حاضر بود و گفت: تبالک ألهذا دعوتنا جمیعاً؟: «نابود شوى آیا به خاطر این منظور ما را دعوت نمودى»؟!
سپس این سوره نازل شد: تَبَّتْ یَدا أَبی لَهَب وَ تَبَّ...: «بریده باد هر دو دست ابولهب و مرگ بر او باد!».

آخرین یادآورى

پیشگوئیهاى قرآن مجید منحصر به موارد و آیات فوق نیست، بلکه آنچه گفتیم نمونه روشنى از آیات مربوط به این قسمت است. آیات متعدد دیگرى داریم که از حوادثى مربوط به آینده به روشنى پرده برداشته، مانند آیات سوره «نصر»: (إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ) که خبر از فتح نهائى مکه به دست مسلمانان و ایمان مردم مکه و اینکه فوج فوج به اسلام مى گروند و به صفوف مسلمین مى پیوندند، داده، همچنین آیات سوره کوثر که خبر از کثرت و گسترش دودمان و فرزندان پیامبر (ص) میدهد، با آنکه در آن زمان به هیچ وجه قابل پیش بینى نبود بلکه گاهى دشمنان او را «ابتر» و بلاعقب مى پنداشتند، همچنین بازگشت پیروزمندانه آن حضرت به مکه چنانکه در آیه 85 سوره قصص میخوانیم: إِنَّ الَّذی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلى مَعاد. و مانند اینها...
مجموع این آیات مى تواند یک گواه زنده بر ارتباط این کتاب بزرگ به جهانى ماوراى این جهان ماده بوده باشد، و دریچه اى به سوى اعجاز قرآن بگشاید.